خرمشهر را خدا آزاد کرد

بدون تردید آزادی خرمشهر نقطه عطفی در تاریخ هشت سال دفاع مقدس محسوب می‌شود. عملیات بیت‌المقدس پس از عملیاتهای ثامن‌الائمه، طریق‌القدس و فتح‌المبین آغاز شد.

عملیاتهایی که توان نظامی جمهوری اسلامی را به رخ دشمن کشید و دشمن را مجبور به دفاع کردن در مواضع خود کرده و از هرگونه پیشروی بیشتر جلوگیری کرد. با توجه به تجربه عملیات فتح‌المبین، رزمندگان اسلام آمادگی زیادی جهت عملیاتهای بعدی داشتند، فاصله عملیات طریق‌القدس تا عملیات فتح‌المبین دو ماه و نیم بود در حالی که فاصله عملیات فتح‌المبین تا عملیات بیت‌المقدس چهل روز بود و این برای دشمن یک غافلگیری تمام عیار بود. عملیات بیت‌المقدس از نظر عوارض طبیعی تفاوتهایی اساسی با عملیات فتح‌المبین داشت، موانع طبیعی رخنه به مواضع دشمن را در وضعیت دشواری قرار می‌داد. در شمال رودخانه کرخه، در شرق رودخانه کارون، در جنوب رودخانه اروند، در غرب هورالهویزه طرح‌ریزی عملیات بیت‌المقدس در تاریخ 10/1/61 در جلسه مشترکی با حضور فرمانده‌هان سپاه و ارتش آغاز شد.

اهداف عملیات:

1- انهدام نیروی دشمن، حداقل با استعدادی بیش از 2 لشگر

2- آزادسازی شهرهای خرمشهر و هویزه و پادگان حمید

3- آزادسازی حدود 6000 کیلومتر مربع از سرزمین‌های اسلامی با بیرون راندن دشمن.

منظور عملیات:

1- خارج نمودن شهرهای اهواز، حمیدیه و سوسنگرد از برد توپخانه. دوربرد دشمن

2- ترمیم مرز بین‌المللی کشور اسلامی و رفع اشغال کشور

3- آزاد شدن جاده مواصلاتی اهواز ـ خرمشهر و خارج شدن جاده اهواز ـ آبادان از زیربرد توپخانه. قرارگاه مرکزی کربلا که هدایت عملیات را برعهده داشت دارای قرارگاههای قدس، فتح و نصر بود.

قرارگاه قدس در محور شمالی عملیات متشکل از چهار تیپ مستقل از سپاه و یک لشگر و یک تیپ مستقل از نیروی زمینی ارتش که به صورت زیر ادغام شده بودند:‌

قرارگاه قدس 1- تیپ یک از لشگر 16 زرهی ارتش، با تبیپ 31 عاشورا از سپاه.

قرارگاه قدس 2- تیپ 2 از لشگر 16 زرهی ارتش، با تیپ 21 امام رضا‌(علیه‌السلام)

قرارگاه قدس 3- تیپ 3 از لشگر 16 زرهی ارتش، با تیپ نور از سپاه.

قرارگاه قدس 4- تیپ مستقل 58 ذوالفقار ارتش، با تیپ 41 ثار... از سپاه.

قرارگاه فتح در محور میانی عملیات، متشکل از 3 تیپ مستقل از سپاه و یک لشگر و 2 تیپ نیروی زمینی ارتش که به صورت زیر ادغام شده بودند:‌

قرارگاه فتح 1- تیپ 1 از لشگر 92 زرهی ارتش، با تیپ 14 امام حسین‌(ع) از سپاه

قرارگاه فتح 2- تیپ 2 از لشگر 92 زرهی ارتش، بعنوان نیروی احتیاط قرارگاه فتح.

قرارگاه فتح 3- تیپ 3 از لشگر 92 زرهی ارتش، با تیپ 8 نجف اشرف از سپاه.

قرارگاه فتح 4- تیپ 37 زرهی و تیپ 55 هوابرد از ارتش، با تیپ 25 کربلا از سپاه

قرارگاه نصر در جناح چپ عملیات متشکل از چهار تیپ مستقل از سپاه و یک لشگر و یک تیپ از ارتش که بصورت زیر ادغام شده بودند:‌

قرارگاه نصر 1: تیپ 1 از لشگر 21 حمزه از ارتش، با تیپ 7 ولیعصر از سپاه

قرارگاه نصر 2: تیپ 2 از لشگر 21 حمزه از ارتش با تیپ 27 محمد رسول‌ا... از سپاه.

قرارگا نصر 3: تیپ 3 از لشگر 21 حمزه از ارتش با تیپ 46 فجر از سپاه

قرارگاه نصر 4: تیپ 4 زرهی از لشگر 21 حمزه بعنوان نیروی احتیاط قرارگاه نصر

قرارگاه نصر 5: تیپ 23 نوهد از ارتش، با تیپ 22 بدر از سپاه

در مجموع سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با 112 گردان و نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی با 45 گردان در این عملیات شرکت داشتند.

کل قرارگاههای قدس، فتح و نصر دارای 192 دستگاه ماشین‌آلات مهندسی بود.

نیروی هوایی و هوانیروز ارتش جمهوری اسلامی به دو طریق، اول با بکارگیری هواپیمای اف 4 و اف 14 و همچنین عملیاتهای پروازی از رزمندگان اسلام پشتیبانی می‌کردند و دوم با ترابری سنگین جهت حمل مجروحین و تدارکات لازم جهت پشتیبانی.

با تلاش پیگیر و شبانه‌روزی مقدمات عملیات 25 روز به طول انجامید.

حال قبل از شرح عملیات به وضعیت دشمن و استمداد نیروهای آن در منطقه می‌پردازیم:‌

1- لشگر 6 زرهی از جنوب رودخانه کرخه تا هویزه

2- لشگر 5 مکانیزه از غرب اهواز تا روستای سید عبود

3- لشگر 11 پیاده از سید عبود تا خرمشهر، تیپ ـ‌های 22، 48 و 44 از لشگر 11 پیاده مامور حفاظت از خرمشهر بودند.

4- لشگر 3 زرهی در شمال خرمشهر

این لشگرها مجموعا دارای:

الف ـ 36000 نفر نیروی پیاده

ب ـ 1435 دستگاه تانک (41 گردان تانک) نیروی زرهی

ج‌ـ 1330 دستگاه نفربر (38 گردان) نیروی مکانیزه

دـ 530 قبضه توپ (وضعیت توپخانه)

قبل از عملیات بیت‌المقدس بازتاب پیروزی‌های رزمندگان اسلام بصورت گسترده در محافل خبری غرب انعکاس یافت در این رابطه به 2 مورد اشاره می‌کنیم.

1- رادیو بی‌بی‌سی به دنبال عملیات فتح‌المبین چنین گفت:‌ به نظر متخصصان امور اطلاعاتی غرب روشن است که ایران در درگیری‌های اخیر با عراق (فتح‌المبین) دست برنده را دارد. متخصصان نظامی در غرب این عملیات را پیروزی بزرگ ایران می‌دانند. نیروهای مسلح ایرن، نفرات بیشتری در اختیار داشته و از روحیه بسیار خوبی برخوردارند.

2- همان رادیو در طی 2 روز متوالی پیروزی رزمندگان اسلام را در منطقه مورد اشاره و تایید قرار می‌دهد «چشم‌انداز پیروزی نهایی ایران و سرانجام سقوط رژیم صدام حسین را باید زنگ خطری برای بسیاری از کشورهای منطقه تلقی کرد. چنین شکستی برای صدام، می‌تواند ملاحظات صرفا نظامی را بر تمامی منطقه‌ای حاکم کند که اهمیت سیاسی و استراتژیک آن بسیار قابل توجه است.»

با توجه به اوضاع سیاسی منطقه و اوج‌گیری مساله فلسطین قرارگاه مرکزی کربلا را به این نتیجه رساند که نام «بیت‌المقدس» را برای عملیات برگزیند. از طرفی با توجه به اندیشه‌های اعتقادی و فرهنگی حاکم بر فرماندهان عملیات موجب شد تا سیزدهم ماه رجب روز میلاد مولای متقیان‌(ع) بعنوان روز شروع عملیات انتخاب شود و بر همین اساس رمز مقدس «یاعلی‌بن‌ابیطالب‌(علیه‌السلام)» برای عملیات انتخاب گردید.

عملیات بیت‌المقدس در چهار مرحله به اجر در آمد

1- مرحله اول

در ساعت 55 دقیقه بامداد 10/2/61 آغاز گردید یگانهای تابعه قرارگاه قدس در 5 محور مختلف با دشمن درگیر شدند اما هوشیاری دشمن در مورد سمت تک رزمندگان و همچنین استحکامات آنان عملا موجب کندی و عدم هماهنگی در پیشروی یگانهای قدس گردید. تنها تیپ بیت‌المقدس‌ (محور قدس 5) و تیپ 41 ثارا... (محور قدس 4) موفق به عبور از مواضع دشمن و تصرف سرپل در جنوب رودخانه کرخه شدند.

یگانهای قرارگاه فتح، ضمن درگیری با دشمن و انهدام قوایش در غرب کارون خود را به جاده اهواز ـ خرمشهر رساندند. تنها معضل قرارگاه فتح، عدم الحاق با قرارگاه نصر بود. عدم الحاق این دو قرارگاه باعث بروز نگرانی جدی در جبهه خودی شده بود.

یگانهای قرارگاه نصر در ساعت مقرر با دشمن درگیر شدند تیپ 46 فجر (محور نصر 2) و تیپ 22 بدر (محور نصر 5) می‌بایست از سمت شرق، خرمشهر را محاصره نموده و تیپ 27 محمد رسول‌الله‌(ص) همراه با تیپ 21 حمزه (محور نصر 2) در غرب خرمشهر، از سمت نهر عرایض محاصره را تکمیل می‌کرد تا در مرحله بعد تیپ‌های 46 و 22 بتوانند وارد خرمشهر شوند.

تاخیر در حرکت و پیشروی یگانهای قرارگاه نصر و نیز وجود باتلاق در کنار جاده اهواز ـ خرمشهر (درشمال شرقی سیل‌‌بند احداث شده توسط عراقی‌ها) و همچنین تمرکز نیروهای دشمن در منطقه شمال خرمشهر موجب گردید که اهداف قرارگاه نصر تامین نگردد و درگیری به روز کشیده شود. شواهد و قرائن نشان می‌دهد که دشمن قبل از شروع عملیات در مورد تهاجم رزمندگان اسلام تا حدودی هوشیار شده بود اما از لحاظ زمان و تاکتیک عملیات غافلگیر گردید. پیش‌بینی دشمن در بررسیهای خود از محور شمالی عملیات معطوف بود. (محور قرارگاه قدس).

پس از روز اول دشمن پاتک سنگین خود را به منظور باز پس‌گیری مناطق آزاده شده، آغاز کرد در محور قرارگاه قدس، دشمن پس از 48 ساعت فشار سرانجام موفق به عقب راندن نیروها و اشغال مجدد منطقه شد. در محور قرارگاه فتح در حالی که نیروهای خودی در حاشیه جاده خرمشهر ـ‌ اهواز استقرار داشتند. دشمن با آگاهی از عدم الحاق بین دو قرارگاه فتح و نصر، در این شکاف رخنه کرد و فشار زیادی را به نیروهای خودی وارد نمود طوری که تیپ 7 ولیعصر مجبور به عقب‌نشینی شد.

در محور قرارگاه نصر نیز بعلت عدم الحاق با قرارگاه فتح دشمن تمام تلاش خود را معطوف به رخنه‌های موجود کرد تا از آن طریق فشار به نیروهای خودی بیاورد.

از طرفی صدام به نیروهای آماده پاتک چنین پیام داد: «کلیه نیروهایی که مواضع و استحکامات خود را از دست داده‌اند باید ظرف امروز و امشب دوباره از دشمن پس بگیرند، در غیر اینصورت محاکمه انقلابی خواهند شد.»‌

در دومین شب عملیات در برخی محورها رخنه‌های موجود ترمیم شد. لیکن تا 48 ساعت بعد همچنان برخی از رخنه‌ها باقی بود تا سرانجام پس از 5 روز خط سرپل از کیلومتر 68 تا کیلومتر 103 جاده اهواز ـ خرمشهر تثبیت و کلیه رخنه‌ها ترمیم گردید.

2- مرحله دوم

در ساعت 30/23 روز 16/2/61 با هدف رسیدن به مرز بین‌المللی و محاصره خرمشهر آغاز شد. مقرر گردید مرحله دوم عملیات با دو قرارگاه فتح و نصر انجام گیرد. و قرارگاه قدس با عملیات ایذایی نیروهایی دشمن را درگیر نگه دارد. نیروهای دشمن در غرب جاده اهواز ـ خرمشهر که از تامین عقبه خود احساس نگرانی می‌کردند، اقدام به عقب‌نشینی نمودند. قوای عراقی در حین عقب‌نشینی بخاطر وجود دژ مرزی و خندق‌های متعدد دچار مشکل شده و تعدادی از تانک‌هایشان نیز به داخل خندق افتادند. دشمن که تاب مقاومت در مقابل تک رزمندگان را نداشت شروع به عقب‌نشینی با تعجیل بسیار کرد بطوری که برخی از نیروهایش به علت خواب بودن و نبودن فرصت کافی برای اطلاع به آنها به اسارت نیروهای خودی درآمدند.

نیروهای قرارگاه قدس صبح 19/2/61 بلافاصله پس از اطلاع از عقب‌نشینی دشمن اقدام به پیشروی و تعقیب عراقی‌ها کردند. بدین‌ترتیب قسمت شمالی جاده اهواز ـ خرمشهر آزاد گردید و در پی آن ارتباط بخش شمالی و بخش میانی برقرار گردید و در حوالی ظهر قرارگاه قدس و فتح به یکدیگر ملحق شدند.

3- مرحله سوم

نیروهای دشمن پس از عقب‌نشینی و فرار در شلمچه مستقر شدند تا علاوه بر حفظ عقبه نیروهای مستقر در خرمشهر از معبر وصولی بصره نیز دفاع نمایند.

مرحله سوم عملیات در ساعت 22 مورخ 19/2/61 آغاز شد.

برابر طرح عملیات یگانها در محورهای مختلف با دشمن درگیر شدند لیکن حضور پرحجم دشمن در منطقه شلمچه از یک سو و خستگی شدید رزمندگان اسلام از سوی دیگر مانع از پیشروی در این منطقه بود مجددا در تاریخ 20/2/61 رزمندگان اسلام برای آزادی خرمشهر به دشمن حمله‌ور شدند اما نتایج مطلوب حاصل نشد در عین‌حال نیروها پس از پیشروی در 3 کیلومتری شلمچه استقرار یافتند.

4- مرحله چهارم

مرحله چهارم عملیات با هدف محاصره و آزادسازی خرمشهر در ساعت 25/22 مورخ 1/3/61 آغاز شد. یگانهای قرارگاه فتح پس از درگیری با دشمن و پیشروی موفق شدند که با روشن شدن هوا در پلیس‌راه خرمشهر، دشمن را منهدم نمایند. همچنین نیروهای قرارگاه فجر با عملیات خود توانستند پل نور را تصرف کنند. نیروهای قرارگاه نصر نیز در امتداد مرز پیشروی کردند و با پاکسازی دشمن به سمت جنوب حرکت کردند و بدین‌ترتیب محاصره خرمشهر کامل شد. اما همچنان نیروهای دشمن در داخل شهر مقاومت می‌کردند. در یکی از اسناد به دست آمده از سنگرهای دشمن در خرمشهر بیانگر اهمیت این شهر برای دشمن و علت مقاومت آنان است:‌ «دفاع از محمره (خرمشهر) نگهبانی از پیروزی است، دفاع از محمره، شرافت آزادگان عراقی را به همراه خواهد داشت، دفاع از محمره، نابودی دشمن فارسی را تضمین می‌کند»‌

اما ضعف روحی دشمن بیش از آن بود که بتواند در مقابل رزمندگان اسلام مقابله نماید.

در تاریخ 2/3/61 حلقه محاصره خرمشهر تنگ‌تر شد و بخشی از نیروهای بعثی به اسارت در آمدند. فرمانده نیروهای دشمن مستقر در خرمشهر سرهنگ احمد زیدان که افراد تحت امر خود را به مقاومت تشویق می‌کرد با رفتن به روی زمین به هلاکت رسید. نیروهای دشمن با هر وسیله ممکن قصد عبور از اروند را داشتند که تعدادی از آنها غرق شدند و به هلاکت رسیدند. برخی دیگر نیز در انتظار بودند تا راه نجاتی پیدا کنند.

بالاخره در تاریخ 3/3/61 برخلاف تصور دشمن، رزمندگان اسلام از دروازه‌های غربی (از همان جایی که دشمن وارد خرمشهر شده بود)‌ شهر را آزاد و نیروهای دشمن را منهدم کردند و شمار زیادی از آنان به اسارت در آوردند.

بدین‌ترتیب پس از 575 روز اشغال خرمشهر در تاریخ فوق خونین شهر آزاد گردید. در مجموع چهار مرحله عملیات بیت‌المقدس، تعداد 19000 تن از نیروهای دشمن به اسارت در آمدند و بالغ بر 16000 نفر کشته و زخمی شدند.

بهترین جمله برای عملیات بیت‌المقدس همین است: «خرمشهر را خدا آزاد کرد».