چرخش چندوجهی کرملین مقابل تحریم‌های غرب

روح‌‌الله صالحی

تشدید تحریم‌های غرب علیه مسکو به خاطر بحران اوکراین رهبران کرملین را به فکر چاره‌جویی و اقدامات تلافی‌جویانه برای مقابله با این تحریم‌ها واداشته است. چرخش مسکو به سمت چین و توسعه مناسبات با ایران یکی از سیاست‌های تلافی‌جویانه‌ای است که کرملین در مقابل غرب اتخاذ کرده است.

با گسترش اختلافات روسیه و غرب و اقدامات تحریک‌آمیز سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و بروز مسائل جدید در عرصه بحران اوکراین، چشم‌انداز روابط روسیه و غرب به شدت تیره شده است که حتی برخی ناظران از خطر بازگشت جنگ سرد جدید خبر می‌دهند. اکنون روابط میان مسکو و غرب به پایین‌ترین حد خود از زمان جنگ سرد رسیده است. غرب، روسیه را به تنش‌آفرینی در اوکراین و حمایت از استقلال‌طلبان روس‌گرا متهم کرده و تحریم‌های سنگینی را علیه این کشور اعمال می‌کند. مسکو نیز برای مقابله به مثل در برابر این سیاست‌های تنبیهی غرب، اقدامات تلافی‌جویانه‌ای را اتخاذ کرده است.

موفقیت‌های خاص روسیه در اوکراین همچون جدا کردن بخش کریمه و الحاق آن به خاک خود، برای طرف غربی به شدت گران تمام شد. غرب که خود را در برابر مسکو بازنده می‌دید، سعی کرد تا ابزار اقتصادی برای مقابله با روسیه را به کار بگیرد. تحریم اقتصادی روسیه به عنوان راهکاری در نظر گرفته شد که می‌تواند کرملین را به عقب‌نشینی از مواضع خود در بحران اوکراین وادار کند. در مقابل این تحریم‌های گسترده که در مدت زمان کوتاهی اعمال شدند، از چند جبهه به مقابله با اروپا و امریکا پرداختند و حتی برای مقاومت‌پذیری در برابر تحریم‌های احتمالی در آینده نیز روس‌ها دست به کار شده‌اند. شاید یکی از عجیب‌ترین اقدامات تلافی‌جویانه روسیه، دستوری بود که ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه به منظور ممنوع کردن واردات مواد غذایی از کشورهای تحریم‌کننده مسکو امضا کرد.

در فهرستی که دولت روسیه پس از امضای این دستور منتشر کرد، اقلامی همچون گوشت، ماهی، سبزیجات و لبنیات از امریکا، اروپا، کانادا، استرالیا و نروژ به چشم می‌خورد، کشورهایی که تجار آن سالانه میلیاردها دلار از صدور کالا به روسیه منفعت کسب می‌کنند. روسیه همچنین، مجوز اقامت ادوارد اسنودن، پیمانکار سابق آژانس امنیت ملی امریکا را برای سه سال دیگر در این کشور تمدید کرد؛ اقدامی که امیدهای واشنگتن به محاکمه اسنودن به دلیل افشای اطلاعات محرمانه امریکا، را بر باد داد.

چرخش مسکو به سمت چین

 رویدادهای ماه‌های اخیر در قالب بحران اوکراین به عنوان عامل تشدید تنش در مناسبات شکننده مسکو ـ واشنگتن و اقدام کاخ سفید و متحدان غربی‌اش به تعمیم اصل تحریم یکجانبه در مورد روسیه موجب شده است که کارشناسان از تقویت عزم چرخش به شرق سیاست‌سازان روس و تلاش کرملین برای جایگزینی چین با اتحادیه اروپا و امریکا در معادلات بین‌المللی سخن بگویند. به نظر می‌رسد که تغییر در رویکرد سیاست خارجی مسکو مبنی بر روی گرداندن از غرب و تمایل بیشتر به سوی شرق با اولویت چین، با دکترین دیرینه امریکا مبنی بر اتخاذ راهکارهای بازدارنده نزدیکی مسکو ـ پکن در تضاد است و نگرانی مقامات غرب را سبب شده است. زیرا سیاست تنبیهی واشنگتن علیه مسکو نه تنها کارساز نبوده بلکه سبب شده روابط مسکو با رقیب اصلی امریکا یعنی چین بهبود یابد. از این دیدگاه هر گونه پیشرفت عملی در مسیر نزدیکی بیشتر مسکو و پکن به عنوان دو قدرت مهم عرصه بین‌المللی و اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد می‌تواند برنامه‌های راهبردی واشنگتن و متحدانش برای حفظ نظام تک قطبی جاری و نظم نوین جهانی ادعایی آنان را با خطر مواجه کند.

غرب بیشتر تحریم بخش انرژی روسیه را مدنظر داشت و فکر می‌کرد که این اقدام مسکو را به تغییر رویکرد در اوکراین واخواهد داشت اما پوتین بلافاصله قرارداد گازی 400 میلیارد دلاری با پکن امضا کرد تا جبران مافات کند و این امر هشداری برای رهبران غرب بود. زیرا باتوجه به وابستگی اروپا به گاز روسیه در صورت قطع صادرات انرژی روسیه به بازارهای اروپایی اهرم فشار مسکو در اروپا بیشتر خواهد شد و در این میان تنها اتحادیه اروپا زیان خواهد کرد. از این‌رو، می‌توان گفت، هر‌گونه فشار بیشتر بر روسیه از سوی غرب و نیز تحت فشار گذاشتن ژاپن به عنوان شریک راهبردی امریکا در منطقه شرق دور برای تحریم مسکو ممکن است حتی روسیه را به پشتیبانی از چین در مناقشه سرزمینی با ژاپن در دریای چین شرقی سوق دهد.

در همین حال پیمان امنیتی و اقتصادی روسیه با چین می‌تواند برای واشنگتن و بروکسل در بعد اقتصادی و نظامی– سیاسی تبعات ناگهانی به دنبال داشته باشد. در مجموع روسیه با توجه به شرایط ویژه کنونی و تنش با غرب بر سر اوکراین به همکاری‌های استراتژیک اقتصادی با چین علاقه‌مند شده تا دستکم در برابر غرب به عنوان یک برگ برنده از آن استفاده کند و نشان دهد که در برابر تحریم‌ها و فشارها گزینه‌هایی برای مقاومت دارد.

سیاست نزدیکی به ایران

اکنون که روسیه بعد از سیاست‌های غرب‌گرایانه دهه 1990 که تا دوره مدودف نیز ادامه یافت، از سوی غرب رانده شده سعی دارد تا با جایگزینی متحدان دیگر خسارت‌های ناشی از تحریم‌های غرب را جبران کند. یکی از این کشورها ایران است که در دهه‌های اخیر روابط خوبی با روسیه داشته است. به همین خاطر سران کرملین در تلاش هستند تا روابط با ایران را در عرصه‌های اقتصادی بهبود ببخشند. یکی از راهکارهایی که روسیه برای توسعه مناسبات با ایران اتخاذ کرده، قرارداد 20 میلیارد دلاری نفتی است که هرچند به مرحله توافق نهایی نرسیده اما از هم‌اکنون آژیر خطر را برای رهبران غرب به صدا درآورده است و آنها مخالفت خود را با این قرارداد اعلام کرده‌اند.

این تفاهمنامه در صورت عملی شدن، یکی از آشکارترین ابعاد اقدامات تلافی‌جویانه روسیه در مقابل غرب خواهد بود و از بسیاری جهات مشکلات بیشتری را برای غرب به بار خواهد آورد. این قرارداد امکان فروش نفت خام ایران به روسیه و استفاده از درآمد حاصل از آن برای خرید تجهیزات نفتی و سایر فناوری‌ها از روسیه را فراهم خواهد آورد، تحولی که می‌تواند انزوای اقتصادی ایران را نیز کاهش دهد. توانایی پوتین برای اقدامات تلافی‌جویانه علیه غرب محدود به ابزار اقتصادی نیست و وی به عنوان مثال می‌تواند قرارداد فروش موشک‌های اس 300 با ایران را احیا کند، اقدامی که موقعیت تهران را در مذاکرات هسته‌ای بیش از گذشته تقویت خواهد کرد.

رزمایش در مرزهای اوکراین

اقدامات تلافی‌جویانه پوتین در مقابل تحریم‌های غرب تنها به بعد اقتصادی محدود نمی‌شود و چاشنی نظامی نیز ابزارهای اقتصادی را تقویت می‌کند. به همین خاطر، روسیه در ماه‌های اخیر مانورهای نظامی گسترده‌ای را با شرکت یگان‌های مختلف از ناوگان دریای سیاه خود برگزار کرد. همچنین روسیه هفته گذشته یک رزمایش نظامی در جزایر کوریل واقع در اقیانوس آرام در نزدیکی ژاپن برگزار کرد تا آمادگی توان نظامی خود را به رخ غرب بکشد. برگزاری رزمایش‌های مشترک روسیه با اقتصاد‌های نوظهور کشورهای عضو «بریکس» نیز در دستور کار وزارت دفاع این کشور قرار دارد. هرچند روسیه هدف از این رزمایش‌ها را افزایش توانمندی نیروهای خود برای مقابله با تهدیدات امنیتی اعلام می‌کند، اما همزمانی برگزاری این مانورهای نظامی با تشدید تحریم‌ها علیه روسیه بیانگر واکنش در قبال فشارهای غرب علیه این کشور می‌باشد.

باتوجه به اینکه روسیه در زمینه نظامی یک قدرت عمده به شمار می‌رود، در شرایط کنونی استفاده از توانمندی نظامی را بهترین راهکار برای مقابله با غرب می‌داند. استقرار هزاران نیروی نظامی روسیه در مرز اوکراین، برگزاری رزمایش‌های متعدد در دریای سیاه و بالتیک و همچنین تقویت ناوگان دریایی و نیروی هوایی نیز در همین چارچوب ارزیابی می‌شود.

اینک سیر تحولات در اوکراین تنش‌ها بین مسکو و غرب را بیش از پیش تشدید کرده و دو طرف را تا آستانه جنگ سرد جدید پیش برده است. در حال حاضر، پوتین با اقدامات و سخنان خود تهدیدهای امریکا و اروپا را به تحریم بیشتر به سخره می‌گیرد و این موضع وی به افزایش محبوبیتش در داخل روسیه منجر می‌شود. اقدامات عملی پوتین در مقابل غرب نشان داد که روسیه کشوری دست و پا بسته نبوده و نه تنها تسلیم تهدیدهای غرب نشده بلکه به موازات تشدید تهدیدهای غرب اقدامات و مداخلات خود را در اوکراین بیشتر کرده است.