نگاه کارشناسان خاورمیانه به نتایج سفر منطقهای رئیسجمهوری
حصار بدبینی فرو میریزد
مقدمه:
گروه بینالملل
صحنه دیپلماسی ایران و اعراب به تازگی شاهد اتفاقی تازه بود. در پرتنشترین روزهای خلیجفارس، دو پایتخت عربی این منطقه، ضیافت دوستی برای رئیسجمهوری و هیأت ایرانی گستردند. سفر منطقهای احمدینژاد در شرایط زمانی و تاریخی ویژهای انجام گرفت، بر این اساس بسیاری از ناظران آن را دیداری متفاوت از همه ملاقاتهای مرسوم و مشابه ارزیابی کردند. رئیسجمهوری ایران در برههای عازم دو کشور امارات و عمان شد که روابط ایران و اعراب در معرض تهدیدها و آسیبهای جدی قرار گرفته است. جنگ قومی در جبهه عراق و حضور همهجانبه ارتش آمریکا در نقش دو عامل برهمزننده ثبات، موج وسیعی از اختلاف و تنش را متوجه کشورهای دو سوی خلیجفارس کرده است. مذاکرات رئیسجمهوری با رهبران دو کشور امارات و عمان، آن گونه که دیپلماتهای حاضر در این دیدارها گفتهاند، حلقهای از یک سیاست زنجیرهای است که دولتمردان ایران با هدف و انگیزه شکستن این فضای بدبینی و بنبست طراحی کردهاند. این رشته مذاکرات و ملاقاتها نزد تحلیلگران خاورمیانه مهم ارزیابی شد از آنرو که پیشنهادهای مهمی میان طرف ایرانی و عربی رد و بدل شد و مجموعهای از موضوعات حساس ناشی از امنیت ملی دو طرف روی میز مذاکره قرار گرفت. با آن که دیدارها و گفتوگوهای سران ایران با دو کشور نامی خلیجفارس در کانون توجه محافل خبری خاورمیانه قرار گرفت، اما این اتفاق در محافل و رسانههای داخلی بازتابی دگرگونه و عجیب یافت. «ایران» برای دستیابی به برداشتی واقعبینانه از اهمیت این رویداد و تحلیل نتایج و دستاوردهای آن به سراغ عدهای از کارشناسان خاورمیانه و خلیجفارس رفته است که حاصل ارزیابی این جمع از سفر منطقهای رئیسجمهوری اکنون پیش روی شما است.
سفری متمایز از دیدارهای دیپلماتیک
دکتر محمدعلی مهتدی استاد دانشگاه و کارشناس مسائل خاورمیانه در ارزیابی سفر دکتر محمود احمدینژاد به دو کشور همسایه جنوبی ایران، این سفر را متمایز از سفرهای مرسوم مقامات ایرانی به کشورهای عربی خوانده و میگوید: اهمیت این سفر به چند لحاظ مورد توجه است. در درجه نخست، میتوان آثار این فصل از روابط ایران با جهان عرب را از زاویه تأثیر آن بر مواضع رقیبان جهانی ایران ارزیابی کرد، چنان که آمریکا و به طور کامل غرب و اسرائیل به صراحت ابراز کردند که مایل نیستند میان جمهوری اسلامی ایران و کشورهای عربی روابط خوب و سازندهای وجود داشته باشد. وی تأکید کرد: «معتقدم نفس چنین سفرهایی باعث بروز انسجام بیشتری در خاورمیانه میشود که جمهوری اسلامی ایران عضو مهم و فعال آن به شمار میآید.
وی سپس جنبه مهم دیگر این سفر را در طرح ایران برای امنیت خلیجفارس برشمرد و افزود: سفر آقای احمدینژاد به این دو کشور که از اعضای مهم و کلیدی شورای همکاری خلیجفارس هستند نیز به لحاظ چارچوب همکاریهای مشترک در حوزه خلیجفارس اهمیت ویژهای دارد.
او گفت: در حلقه همکاری امنیتی این 3 کشور مسأله تنگه هرمز مورد توجه است، تنگهای که ایران از یک سو و امارات و عمان از دیگر سو بر آن احاطه دارند. در واقع، معبر اصلی انرژی و نفت جهان در تسلط این 3 کشور است.
بنابراین، تفاهمهایی که میان 3 کشور ایران، امارات و عمان، صورت میگیرد، میتواند در نگاه محافل جهانی ارزشهای استراتژیک داشته باشد.
این پژوهشگر در بخش دیگری از این گفتوگو تأکید کرد: به عنوان یک ناظر، تصور میکنم این سفر باعث ایجاد فضای مثبت میان جمهوری اسلامی ایران کشورهای حوزه خلیجفارس شده است؛ بویژه که این سفر بلافاصله پس از سفر دیکچنی، معاون اول بوش صورت گرفت و همانطور که میدانید، آمریکا و چنی که سردمدار و رهبر جریان نومحافظهکاران در کاخ سفید محسوب میشوند، بسیار تلاش کردهاند به روابط ایران با همسایگانش در خلیجفارس ضربه بزنند، اما استقبال خوبی که از دکتر احمدینژاد در سفر به امارات و عمان صورت گرفت، نشان داد با وجود اقدامهای تخریبی آمریکا در روابط ایران با همسایگان، همچنان این کشورها زمینه و آمادگی آن را دارند که در زمینههای مشترک و منافع مشترک با تهران تعامل و تفاهم داشته باشند، بویژه در مورد امارات با وجود آن که همواره کشورهای غربی سعی کردهاند از مسأله جزایر سوءاستفاده کنند و به روابط ایران و همسایگانش خدشه وارد سازند، باز هم استقبال اماراتیها از آقای احمدینژاد چشمگیر بود و نشان از عزم آنها برای روابط دوستانه داشت. در کل، روند مذاکرات نشان داد که سفر دیکچنی، آن نتایجی را که آمریکاییها میخواستند، به بار نیاورد.»
این کارشناس مسائل خاورمیانه سپس به تحلیل رویکرد تنشزدایی دیپلماسی ایران پرداخت و گفت: «تنشزدایی، سیاست همیشگی جمهوری اسلامی ایران بوده است. اکنون نیز دکتر احمدینژاد این سیاست را با جدیت دنبال کرده و سیاستی است که به نفع منطقه است.
ما همواره سعی کردهایم با کشورهای همسایه بویژه در حوزه خلیجفارس تفاهم و تعامل داشته باشیم. برای ایجاد اعتماد و منافع متقابل میتوان به اسباب و ابتکارات دیپلماتیک متوسل شد.
دکتر مهتدی خاطرنشان کرد: تهران با کشور امارات منافع مشترک بسیاری دارد. این منافع علاوه بر وجود شرکتهای گوناگون ایرانی در امارات شامل پروژههای متنوع اقتصادی است که اکنون توافقنامههای آن امضا شده است.
وی تأکید کرد: چنانچه میان ما و اعراب تفاهم کامل برقرار شود و هیچ راهی برای نفوذ دشمنان باقی نماند، کشورهای حوزه خلیجفارس خود، امنیت خودشان را در دست میگیرند.»
دکتر مهتدی با تشریح تأثیرات رویکرد جدید دیپلماسی ایران بر سیاستهای آمریکا در منطقه افزود: «آمریکا در اعمال سیاستهایش در لبنان، فلسطین و ... شکست خورده است و در حال حاضر برای نجات خود از گردابی که در آن فرورفته، به کمک و یاری ایران نیاز دارد و در این مرحله ناچار به تجدیدنظر در سیاستهایش است.
دکتر مهتدی در ادامه به واکنشهایی که نسبت به سفر دکتر محمود احمدینژاد صورت گرفته اشاره کرد و گفت: آنهایی که این سفر را نپسندیدند، بیشتر مسأله 3 جزیره را مستمسک قرار دادهاند، در حالی که در جریان مذاکرات و در خلال این سفر اصلاً این مسأله مطرح نشد و در واقع ربط دادن این سفر به مسأله 3 جزیره امری قابل تأمل است. از طرفی، من معتقدم که خود تجربه این سفر نشان داد که چرخه مذاکرات مستمر باعث میشود که راه دشمنان در سوءاستفاده از مسأله 3 جزیره تنب کوچک، تنب بزرگ و ابوموسی بسته شود.
گام بزرگ در راستای استراتژی انسجام اسلامی
الهام امینزاده، نماینده مردم تهران و استاد حقوق بینالملل در تشریح نتایج و ویژگیهای سفر منطقهای رئیسجمهور اظهار داشت: از آنجایی که در سال انسجام ملی و وحدت اسلامی قرار داریم همگرایی و اتحاد ما با کشورهای خلیجفارس و تلاش برای ایجاد اتحاد با کشورهایی که اختلافاتی با آنان داریم، یک ضرورت است و این سفر گام بزرگی در عملیاتی کردن بیانات رهبری در نامگذاری سال 1386 است.
در شرایطی قرار داریم که خاورمیانه روزهای سختی در بحران عراق و مناقشات سرزمینهای اسلامی سپری میکند و در این وضعیت اگر کشورهای خلیجفارس و منطقه بتوانند امنیت منطقه را به دست خویش تأمین کنند و راهبرد بازدارندهای برای دفع تشتت و تفرقه بیندیشند آنگاه میتوان به چشمانداز اتحاد و انسجام جهان اسلام امیدوار بود. این کارشناس در ادامه با اشاره به نکات کاربردی مذاکرات رئیسجمهوری در امارات و عمان گفت: اگر به قراردادهای نفتی، اقتصادی و امنیتی جدیدی در این سفرها دست یافتهایم، به طور قطع سودش از آن مردم منطقه خواهد شد لذا معتقدم با توافقنامههایی که در این سفر امضا شد گام بلندی در راستای یک تحول تازه در روابط ایران و اعراب برداشته شده است. امینزاده در ادامه به نقش دو کشور مقصد رئیسجمهور در معادلات منطقه اشاره کرد و گفت: امارات یکی از مراکز اقتصادی منطقه و جهان است. با توجه به حضور سرمایهگذاران ایرانی و صادرات و وارداتی که بر محور این کشور صورت میگیرد دیپلماسی ایران باید طرح جدید تعامل با این خطه را عملیاتی کند. وی افزود: سرمایهگذاران ما باید زیر چتر حمایت و تضمین دیپلماسی ایران اطمینان حاصل کنند که سود فعالیتهای اقتصادی آنان به ایران باز میگردد. این نماینده مجلس در توصیف ویژگیهای سیاسی سفر گفت: این سفر مبتنی بر تنشزدایی با کشورهای منطقه و شروع یک همکاری جدید بود. امینزاده افزود: «تنش عمدهای که خارج از منطقه مرتباً تزریق میشود عبارت است از عربی و فارسی کردن مسائل و موضوعات منطقه و هدف نهایی این سیاستها ایجاد تفرقه میان مسلمانان و کشورهای مسلمان منطقه است. اما با سمتگیری دیپلماسی ایران در جهت تنشزدایی ما گام مؤثری را برای عبور از این موج تنشها برداشتیم.
امینزاده در ادامه به تأثیر بلندمدت این سفر در خنثی کردن سیاستهای خصمانه آمریکا در منطقه اشاره کرد و اظهار داشت: پیام تهران برآیند اندیشه جدید همکاری پایتختهای منطقه بود که ما قادریم امنیت منطقه را با اراده جمعی ملتهای و دولتهای منطقه تأمین کنیم و این درک مشترک خواه ناخواه بسیاری از توطئهها را خنثی میکند. مسأله اساسی این است که کشورهای منطقه اراده و همت لازم برای اتحاد و همگرایی نشان دهند.
وی با تأکید بر این که کانون نگاه دیپلماسی باید تقویت اشتراکهای ما با کشورهای عربی باشد، گفت: مذاکرات اخیر رئیسجمهوری در امارات و عمان همین منطق را دنبال کرد. وی افزود: ما با اعراب اشتراکات زیادی داریم و حتی وجوه افتراق ما در بسیاری از زمینهها میتوانند به نقطه اشتراک مبدل شوند.
وی افزود: علاوه بر علایق اقتصادی و نفتی ما به لحاظ امنیتی نیز اشتراکاتی با این گروه ساکنان خلیجفارس داریم و هدف مشترک ما توسعه خلیجفارس، استفاده بهینه از منابع و ایجاد رفاه برای مسلمانان منطقه است و فقط در صورت تعامل منطقهای است که میتوانیم به آن اهداف بلند رفاه و پیشرفت جهان اسلام برسیم.
امینزاده در ادامه اظهار داشت: به نظر من این سفر به موقع بود. دست کم با راهبردی که به عنوان انسجام اسلامی پیشرو داریم، قاعدتاً نمیتوانیم دست روی دست گذاشته و منطقه را در میان موج تفرقهها و تهدیدها تنها بگذاریم.
بر این اساس معتقدیم این سفر نخستین قدم عملی ما برای رسیدن به انسجام اسلامی است و نقطه شروع خوبی در بهار دیپلماسی ایران بود.
پیدایش درک سیاسی تازه در اعراب
صباح زنگنه، کارشناس خاورمیانه در گفتوگو با «ایران» اهمیت و تأثیرات سفر منطقهای رئیسجمهوری را ابتدا از زاویه موقعیت کشورها ارزیابی کرد و گفت: ایران و امارات مشرف بر خلیجفارس هستند و منافع و مصالح مشترک بسیار دارند که بر این مشترکات استراتژیک باید دادوستدها و ارتباطات اقتصادی و اجتماعی را نیز افزود.
وی در ادامه دیدار رئیسجمهور از امارات را رویدادی متمایز خواند و گفت: «به لحاظ سیاسی دو کشور تاکنون به طور وسیع، با یکدیگر تعامل نداشتهاند و این خلاً منشأ مشکلات و سوءاستفادههای زیادی شده است. وی سفر رئیسجمهوری به امارات را از این لحاظ یک امتیاز و ابتکار عمل خواند و گفت: این تدبیر باید به حساب هوشمندی ایران گذارده شود.»
صباح زنگنه سپس به تشریح نتایج و دستاوردهای این سفر پرداخت و گفت: نتایج این سفر را باید در دو بخش؛ تأثیر آن بر خود امارات و دیگر کشورهای منطقه بررسی کرد. وی افزود: از جمله تأثیرات این سفر در امارات این بود که طرف عربی دریافت که ایران جدیت و اهتمام برای همکاریهای منطقهای دارد و اماراتیها با این سفر متوجه شدند ایران آمادگی دارد در همه سطوح و به طور همهجانبه با آنها همکاری داشته باشد و در این فضا آنان نیز ناگزیرند به این همکاری توسعه بخشند. از طرفی سران ایران این پیام را منتقل کردند که علاوه بر مناسبات تجاری که اکنون نیز بین دو کشور برقرار است، در مسائل سیاسی دوجانبه و چندجانبه منطقهای و بینالمللی هم عرصههای جدید همکاری بگشایند. زنگنه افزود: نکته دیگری که با این سفر مورد توجه اماراتیها واقع شد، مسائل امنیتی است. توافقنامههای امنیتی که در چنین سفرهایی امضا میشود برای هر دو طرف اطمینان خاطر ایجاد میکند.» این کارشناس مسائل بینالملل سفر رئیسجمهوری را دارای آثاری فراتر از مسائل دوجانبه خواند و گفت: این سفر برای کشورهای منطقه پیام روشنی داشت و آن این که ایران آمادگی دارد با همه کشورهای منطقه از همین پایگاه دوستی و همکاری ارتباط داشته باشد و از مرحله توسعه روابط دوجانبه وارد همکاریهای چندجانبهای و منطقهای شود. وی افزود: پیام دیگر این سفر به کشورهای فرامنطقهای این بود که سعی نکنند روابط، دوستیها و همکاریهای کشورهای حوزه خلیجفارس را تخریب کنند.»
صباح زنگنه ایده تنشزدایی احمدینژاد را راهبردی روبه جلو در دیپلماسی منطقهای جمهوری اسلامی ایران دانست و گفت: «این سفر در چشمانداز خود میتواند با تلاش و اندیشه اندیشمندان دوسوی خلیجفارس تکمیل شود و بر مبنای این یافتهها میتوان چارچوب همکاریهای عمیقتر را با توجه به وضع و امنیت موجود عملیاتی کرد.
این کارشناس در ادامه کارگزاران امور اقتصادی و تجاری را به بهرهگیری از این فرصتهای دیپلماتیک فراخواند و گفت: راهبردهای سیاسی مشترک میتواند فضایی برای تحرک و تکامل بیشتر بخشهای اقتصادی دو طرف به وجود بیاورد. زنگنه افزود: ایران کشوری صنعتی با فناوری پویا و دارای امکانات گسترده نیروی انسانی است اما برای بهرهمندی از این توان اقتصادی باید بازار کار گسترده کشف کرد. وی خاطرنشان کرد: در طرف مقابل یعنی کشورهای عربی با آن که منابع انرژی خوبی دارند اما به خاطر صنعت ضعیف، نیاز عمیق به نیروی انسانی و دانش فنی دارند. بنابراین استفاده از فناوریها و دانش فنی ایران میتواند باب جدید داد و ستد ایران و اعراب را بگشاید.
«صباح زنگنه» در پایان این گفتوگو سفر اخیر رئیسجمهوری ایران را سفری بموقع خواند و تأکید کرد: زمان این سفر درست انتخاب شد و مخالفتهایی که در اینباره بروز کرد خدشهای بر اهمیت و ارزش این دیدار وارد نمیکند. زیرا در یک جامعه باز آرا به صراحت بیان میشود.
وی با اشاره به مثل جلوی ضرر را هرگاه بگیرید نفع است گفت: این سفر به لحاظ زمانی توانست در مقابل موج اختلافافکنی کشورها مقابل ایران یک اقدام مؤثری صورت دهد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
