نفت مفت داعش

منوچهر دين‌پرست

فروش نفت يكي از مهمترين معاملات اقتصادي در جهان امروز است. اما در بحبوحه جنگها فروش نفت نيز با تلاطم ويژه‌اي مواجه مي‌شود. اينك فروش نفت در منطقه جنگي عراق و سوريه با موقعيتي جدي براي خريداران و فروشندگان و حتي دلالان نفتي مواجه شده است.

اگرچه "آژانس انرژي بين المللي" در ماه مي‌از عراق به عنوان "يكي از مهمترين صادركنندگان آينده نفت" سخن گفته بود، اما اين صادر‌كننده مهم نفت در "جهان آينده" اينك با فروشندگان نفتي رو به روست كه بخشي از كشور را در اختيار خود گرفتند و از فروش نفت براي بقا و اهداف خود سود مي‌برند و ضربه‌اي جدي براي صادرات نفت و دولت مركزي اين كشور وارد كرده‌اند.

امروز عراق براي رسيدن به اهداف بلند خود يعني يكي از "مهمترين صادركنندگان نفت" بايد زيرساختهاي آن را نيز تامين كند. در همين مورد نشريه "وال استريت ژورنال" مقاله‌اي منتشر كرد كه "اگر حالا عراق عميق‌تر در جنگ داخلي فرو رود، سرمايه گذاري‌ها در اين كشور بازهم كاهش خواهند يافت و اين امر باعث كاهش هرچه بيشتر استخراج نفت خواهد شد."

اما گروه تروريستي داعش يا "دولت اسلامي عراق و شام" كه اينك به يكي از سازمانهاي تروريستي قدرتمند تبديل شده توانسته براي تحقق اهداف خود هزينه‌هاي آن را به غير از منابع مختلفي اعم از كمك رساني برخي از كشورهاي خارجي به اين سازمان، به نفت فروشي نيز روي آورد.

فروش نفت توسط داعش تبديل به يك معضل جدي براي كشورهاي مقابله‌كننده و حتي اتئلاف بين‌المللي عليه داعش شده است. اگر چه در آخرين حملات آمريكا به تاسيسات نفتي تحت كنترل داعش در سوريه برخي از اين تاسيسات منهدم شدند.در اين مدت آمريكا 15 حمله هوايي انجام داده كه در آن پالايشگاه‌ها و مراكز بارگيري نفت هدف قرار گرفته است. البته هدف از اين حملات قطع درآمدهاي مالي داعش از طريق نابود كردن زيرساخت‌هاي توليد و توزيع نفت اعلام شده است. اما همچنان داعش مناطق نفتي در عراق در دست دارد كه مهم و حياتي شمرده مي‌شود.

بر اساس گزارشهاي منتشر شده، داعش يازده ميدان نفتي را در شمال عراق و استان رقه سوريه در اختيار دارد و در اين مدت توانسته قدرت خود را در فروش نفت به حد قابل توجه‌اي برساند. هم اكنون داعش روزانه بيش از سه ميليون دلار از طريق فروش نفت، سرقت و قاچاق انسان به دست مي‌آورد كه نرخ فروش نفت در اين رقم بسيار چشمگير است.

در آغاز ماه ژوئن داعش به بانك مركزي موصل حمله كرد و مبلغي معادل429 ميليون دلار آمريكا را به سرقت برد. جك مور، روزنامه نگار نشريه آمريكايي "اينترنشنال بيزنس تايمز" در مقاله‌اي نوشته كه اين اقدام، دولت اسلامي در عراق را به يكي از ثروتمندترين گروه‌هاي تروريستي جهان تبديل كرده است.

اكنون اين سازمان تروريستي ثروتمند به موقعيتي مناسب و اغوا‌كننده براي دلالان نفتي تبديل شده است. اگرچه داعش به هيچ عنوان قابليت فروش نفت را در بازارهاي بين‌المللي ندارد اما دلالان نفتي در اطراف داعش توانسته‌اند نفتهاي مناطق تحت كنترل داعش را در بازار سياه به فروش برسانند.

اما پرسش اصلي اين است كه چه كساني و بر اساس چه ساز و كاري نفت داعش را مي‌خرند و ارقام خريداري شده بر اساس چه رقمي محاسبه مي‌شود؟

پاسخ به اين سئوال اگرچه قدري دشوار به نظر مي‌رسد اما مي‌توان بر اين نكته توجه داشت كه فروش نفت در سطحي بسيار جدي بوده به طوري كه شوراي امنيت سازمان ملل متحد در پايان ماه ژوئيه هشدار داده بود كه كشورهاي عضو "بايد تضمين كنند كه هيچ شهروند يا فرد ديگري به داد و ستد مالي يا تجاري با دولت اسلامي داعش اقدام نكند."

اين محدوديت به ويژه در مورد معامله نفت خام از طريق سوريه يا عراق مصداق داشت. واكنش سازمان ملل به نظر منطقي مي‌رسد چرا كه منابع مالي داعش از طريق فروش نفت به راحتي تامين مي‌شود و داعش مي‌تواند هزينه جنگ را خود بپردازد و به نوعي تبديل به سازمان تروريستي "خودگردان" شود.

بر اساس گزارشهاي منتشر شده از سوي رسانه‌هاي مختلف غربي، خريد نفت توسط دلالان نفتي كه حتي در كشورهاي غربي حضور دارند صورت مي‌گيرد و اين منوط به دلالان منطقه‌اي نمي‌شود.

واشنگتن پست پيش‌تر در ماه ژوئن به نقل از مسئولان دولتي مبارزه با تروريسم در آمريكا نوشته بود: "بخش بزرگي از پول‌هاي دريافتي داعش از حمله‌هاي مسلحانه و سرقت بانك‌ها، اخاذي و قاچاق كالا و نفت به دست مي‌آيد. اين گروه همچنين اعانه و كمك‌هاي مالي خارجي دريافت مي‌كند."

در راستاي گزارش واشنگتن پست، خوان زاراته، مشاور امنيتي سابق دولت آمريكا در زمان رياست جمهوري جرج دبليو بوش، نيز اين نظر را تاييد كرده و گفته بود كه "داعش بخش بزرگ تأمين مالي خود را از راه درآمدهايش يعني نفت انجام مي‌دهد".

از سوي ديگر، ئيانا هيباسكووا، نماينده اتحاديه اروپا در عراق، در نشست كميته امور خارجي پارلمان اروپا اعلام كرد كه بود كه چندين كشور عضو اتحاديه از "داعش" نفت خام ارزان قيمت خريده‌اند و مدعي شده بود كه "نفت خريداري شده از مرزهاي تركيه، عراق و ايران به كشورهاي اروپايي انتقال يافته است". ايران و تركيه هر دو اين مسئله را قويا رد كردند. اما واشنگتن پست طي گزارشي مدعي شده بود كه ممانعت از معامله نفت داعش در بازارها بسيار دشوار است، چون تفاوت بهاي خريد و فروش در معامله‌هايي از اين دست بسيار سودآور است.

دكتر محمد علي خطيبي، كارشناس اقتصادي و نفت و نماينده سابق ايران در اوپك، در گفت و گو با "ديپلماسي ايراني" درمورد فروش نفت توسط داعش اظهار داشت: "فروش نفت توسط داعش همانطور كه در اغلب رسانه‌ها مطرح شده توسط دلالان نفتي و قاچاقچيان صورت مي‌گيرد و اين مسئله در مناطق جنگي اغلب روي مي‌دهد".

وي افزود: " تا وقتي كه دولت مركزي عراق نسبت به اين مسئله واكنش جدي و مهمي در سطح بين‌المللي انجام ندهد هيچ سازمان و يا نهادي به خصوص اوپك نمي‌تواند به فروش نفت توسط داعش ورود جدي پيدا كند. دولت مركزي عراق به عنوان عضو رسمي اوپك بايد رسما از اين سازمان درخواست برخورد جدي و عدم خريد توسط ديگر كشورها را مطرح كند. اما تا اين لحظه عراق اين درخواست را نداشته است".

به گفته دكتر خطيبي "ارزان فروشي نفت توسط داعش مي‌تواند خللي در توازن صادرات و واردات نفت در منطقه به خصوص كه به فصل سرما هم نزديك مي‌شويم ايجاد كند. البته بايد در نظر داشت كه ارقام اعلام شده توسط برخي از رسانه‌ها كه بالغ بر چهل هزار بشكه نفت در روز توليد و عرضه مي‌شود نيز قابل ترديد است و بايد به اطلاعات دقيقتر و مستندتر دست يافت".

بر اساس گزارش منتشر شده از سوي واشنگتن پست، داعش در عراق و سوريه روزانه بين25 تا40 هزار بشكه نفت خام توليد مي‌كند. بنا بر گزارش اين روزنامه آمريكايي بيشترين ميزان اين توليد از طريق مناطق تحت كنترل داعش در سوريه و قسمت كردنشين تركيه به ديگر كشورها قاچاق مي‌شود.

اين قاچاق‌ها فقط از طريق كاميون صورت مي‌گيرد در صورتي كه فروش هر كاميون مي‌تواند از اين مناطق تا حدود2000 بشكه را منتقل كند. به طور نمونه، ميدان نفتي العمر، بزرگ‌ترين و مهم‌ترين ميدان نفتي سوريه با ظرفيت توليد75 هزار بشكه در روز، در مناطق متصرفي داعش قرار دارد.

معمولاً قيمت هر بشكه نفت خام در مناطق كردنشين تركيه بين50 تا55 دلار آمريكا است. بنا بر ارزيابي تحليلگران بازار نفت خام، قاچاقچيان به داعش تا40 دلار در ازاي خريد هر بشكه پرداخت مي‌كنند. بعضي كارشناسان نيز اين قيمت را كم‌تر ارزيابي كرده‌اند.

درباره قيمت ارائه شده توسط داعش كه رسانه‌ها نيز منتشر كرده‌اند دكتر خطيبي به ديپلماسي ايراني گفت: "اين قيمت چندان درست نيست بلكه قيمتي كه دلالان و قاچاقچيان معمولا خريداري مي‌كنند از نصف قيمت بازار جهاني نيز پايين‌تر است".

از سوي ديگر اين مسئله نيز مي‌تواند مورد توجه قرار گيرد كه فروش نفت توسط داعش به خاطر حضور داعش در شمال عراق قطعا از سوي مرزهاي اطراف اين كشور صورت مي‌گيرد كه برخي منابع آگاه اعلام كرده‌اند كه داعش فروش نفت خود را از طريق مناطق تحت كنترل كردها نيز صورت مي‌دهد و دلالان نفتي با سواپ در اين مناطق توانسته‌اند نفت خود را به كشورهاي اروپايي نيز بفروشند.