یک پرونده: قضیه سپر دفاع موشکی چیست
اقتدار از جنس آمریکایی زشت
آرش مومنیان
در ادامه روند اختلافات آمریکا و روسیه بر سر مساله سپر دفاع موشکی آمریکا که به بروز بحران میان دو کشور منجر شده، ناتو با ابراز تردید درباره پیشنهاد ولادیمیر پوتین، اعلام کرد با در نظر گرفتن احتیاطهای لازم این پیشنهاد روسیه را بررسی میکند. پوتین در اقدامی به ظاهر عجیب و زیرکانه، پنجشنبه در حاشیه اجلاس سران هشت کشور صنعتی در هایلیگندام آلمان از آمریکا دعوت کرد تا برای توسعه سیستم سپر دفاع موشکی از رادارهای روسیه در شمال جمهوری آذربایجان استفاده کند.
روزنامه الشرقالاوسط نیز به نقل از پوتین در کنفرانس خبری جمعه که در پایان اجلاس سران گروه هشت برگزار شد، نوشت:
«]آمریکا[ میتواند بخشهای لازم برای سپر دفاع موشکی را در جنوب مستقر کند؛ در جایی مانند ترکیه یا عراق.» پوتین ضمن ارائه این پیشنهاد اشاره کرد که ترکیه از اعضای پیمان ناتو است. او گفت در صورتی که آمریکا چنین تصمیمی بگیرد، روسیه از تهدید خود برای نشانه گرفتن خاک اروپا و بازگشت به شرایط دوران جنگ سرد صرف نظر میکند. آمریکا در طرح تازهای به بهانه جبران خلاء موجود در سپر دفاع موشکی قصد دارد بخشهایی از این سیستم را در کشورهای اروپای شرقی مستقر کند. بوش در اینباره خطر فرضی حمله موشکی دولتهای «یاغی» را به آمریکا مطرح کرده و در این بین مستقیماً به ایران اشاره کرده است. این در حالی است که روسیه مکرراً تاکید کرده که ادعای آمریکا درباره پتانسیلهای توان موشکی ایران در آینده اغراق شده و غیرواقعی است. روسیه گمان میکند هدف سپر دفاع موشکی، بیاثر کردن توان موشکی روسیه و بر هم زدن موازنه تسلیحاتی به نفع ایالات متحده است که در نهایت این کشور را به عنوان یکهتاز عرصه بینالملل مطرح خواهد کرد. روسیه بارها بر این مطلب تاکید کرده که پروژه سپر دفاع موشکی در راستای حرکت به سمت جهان تکقطبی و تضمین و استمرار هژمونی ایالات متحده است.
اما پوتین این پیشنهاد را تنها ساعتی پس از آن مطرح کرد که بوش، پیش از آغاز رسمی اجلاس، بار دیگر سعی کرده بود روسیه را مجاب کند که توسعه سپر دفاع موشکی به اروپای شرقی خطری برای این کشور ندارد. بوش چهارشنبه هفته گذشته نیز در کنفرانس مطبوعاتی در پراگ تا جایی پیش رفته بود که روسیه را به همکاری و حتی فرستادن کارشناسان تسلیحاتی روسیه به محل استقرار سامانههای دفاع موشکی دعوت کرده است. اما ظاهراً پذیرش دعوت بوش به شیوه پوتین نه تنها آمریکا بلکه ناتو را نیز در موقعیت سختی قرار داده است.
آمریکا که خود مساله همکاری در پروژه سپر دفاع موشکی را مطرح کرده در صورتی که پیشنهاد روسیه درباره استفاده از رادار آذربایجان را بپذیرد، به ظاهر اطلاعات لازم برای مقابله با حملات احتمالی موشکی از ناحیه خاورمیانه را بهدست آورده و خلا سیستم دفاعیاش را پر کرده است اما در حقیقت در شرایط رویارویی احتمالی با روسیه فاقد مکانیسم لازمی است که امنیت این کشور (یا به ادعای آمریکا امنیت خاک این کشور و متحدان آن) را در برابر موشکهای روسی تضمین کند. اما در مقابل اگر آمریکا این پیشنهاد را نپذیرد آنگاه باید در اینباره توضیحاتی قابل قبول به افکار عمومی ارائه دهد. سکوت بوش در اینباره در کنفرانس خبری در پایان اجلاس سران جی 8 و اظهارات ضد و نقیض مقامات آمریکایی و ناتو حاکی از آن است که هنوز نتوانستهاند توضیحات قابل قبولی در اینباره ارائه کنند. در واکنش به سخنان پوتین، جمعه «استفان هادلی»، مشاور امنیتی کاخ سفید از این پیشنهاد استقبال کرد و آن را شجاعانه خواند. در مقابل جپ دوهوپ دبیرکل ناتو در کنفرانسی مطبوعاتی گفت رادار آذربایجان بیاندازه به خاک کشورهای «یاغی» نزدیک است و تاکید کرد که با احتیاط این پیشنهاد را بررسی میکند. هر دو نفر اما در اینباره متفقالقول بودند که برای اعلام نظر نهایی به زمان بیشتری نیاز دارند. این وقت یا صرف بررسی پیشنهاد روسیه میشود یا صرف اشکالتراشی و ارائه بهانهای قابل قبول برای رد پیشنهاد روسیه. به این ترتیب به نظر میرسد واکنشهای زنجیروار مقامات امریکایی و روسی به بیانات و تهدیدهای یکدیگر به دورهای از سکوت رسیده است که مشخص نیست آیا آبستن توفان دیگری در ادامه روابط آمریکا و روسیه است یا در نهایت به گشایشی در این بحران منتهی میشود.
در این بین عاملی که جنگ لفظی دو کشور بر سر سپر دفاع موشکی را تا روزهای اخیر بسیار داغ کرده بود، بیش از هر چیز، استفاده مکرر از لفظ «جنگ سرد» بود، لفظی که زمانی توصیفکننده تمام اختلافات سوسیالیسم در برابر کاپیتالیسم بود و در نظام جهانی دوقطبی سیاست تمام جهان را تعیین میکرد. آخرینبار در جنگ لفظی دوجانبه، سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه، چهارشنبه آمریکا را به زنده کردن روح جنگ سرد متهم کرده بود و این در حالی بود که همتای امریکایی او، کاندولیزا رایس، در سفر خود به مسکو در اواسط ماه مه مصرانه تاکید میکرد که هرچند روابط دوجانبه آمریکا و روسیه در شرایطی بحرانی قرار دارد، اما «روسیه امروز و اتحاد جماهیر شوروی سابق هیچ شباهتی با یکدیگر ندارند» و رابطه آمریکا با این کشور قابل مقایسه با دوران جنگ سرد نیست. این نکته در کنار تهدیدهای روسیه، ابتدا برای خروج از پیمان منع تکثیر سلاحهای غیرمتعارف (که بعد توسط لاوروف در کنفرانسی مطبوعاتی در سئول تکذیب شد)، و سپس برای نشانهگیری خاک اروپا مانند دوران جنگ سرد، و از سوی دیگر پافشاری آمریکا به رغم تمامی این تنشها که روابط سیاسی آمریکا و روسیه را به نازلترین سطح از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رسانده، همگی حاکی از اهمیت مساله برای دو طرف است و نشان میدهد که سکوت فعلی مدت زیادی پایدار نخواهد ماند.
مذاکرات آمریکا و لهستان دنبال میشود
برخی رسانهها معتقدند سخنان عصر جمعه بوش در گدانسک لهستان پایان این سکوت کوتاه بوده است و باید به زودی در انتظار واکنش روسها بود. بوش که پس از اجلاس سران جی8 به لهستان رفته بود در مصاحبه مطبوعاتی مشترک با رئیسجمهور لهستان، لخ کاژینسکی، از موضعگیری و استقبال این کشور برای استقرار موشکهای ضدموشک امریکایی تشکر کرد و صریحاً گفت: «ما به مذاکرات خود با لهستان ادامه میدهیم تا به توافقی عادلانه دست پیدا کنیم که متضمن بهبود امنیت لهستان و امنیت تمام قاره ]اروپا[ در برابر تهدیدهای دولتهای «یاغی» باشد؛ دولتهایی که قصد دارند از ملل آزاد باج بگیرند.» ظاهراً بوش نه تنها پیشنهاد پوتین را از قبل مردود دانسته است، بلکه چنین وانمود کرده که استقرار سپر دفاع موشکی گامی در جهت ایجاد چتر دفاعی اروپا است. این در حالی است که سیستمهای سپر دفاع موشکی که قرار است در چک و لهستان نصب شوند، به دلیل نزدیکی به خاک اروپا، برای دفاع از بیشتر نقاط این قاره کاربرد ندارند.
آمریکا که مساله سپر دفاع موشکی را از سال 1999 به صورتی طرحی ملی برای دفاع از سراسر خاک آمریکا مطرح کرده بود در سال 2002 آن را به صورت طرحی برای دفاع از آمریکا و متحداناش در برابر حملات احتمالی موشکی درآورد. این تغییر به آمریکا اجازه داد تا مساله استقرار بخشهایی از این سیستم را در دیگر نقاط دنیا و خارج از خاک ایالات متحده مطرح کند.
استقرار عناصر این سیستم در خارج از خاک آمریکا به این کشور اجازه میدهد تا زمان بیشتری برای رهگیری و انهدام موشکهایی داشته باشد که به سمت این کشور پرتاپ میشوند و این به معنای ضریب اطمینان بیشتر برای این سیستم است.
استقبال مقامات آذربایجانی از طرح پوتین
پوتین پنجشنبه زمانی که پیشنهاد استفاده از رادار «قبله» در شمال جمهوری آذربایجان را مطرح کرد، گفت در صورتی که آمریکا واقعاً بخواهد از حملات احتمالی موشکی کشورهایی مانند ایران جلوگیری کند، موقعیت این رادار و امکانات آن از تجهیزاتی که آمریکا قصد دارد در جمهوری چک نصب کند، بهتر است.
همچنین المار ممدیاروف وزیر خارجه جمهوری آذربایجان جمعه در باکو از این طرح استقبال کرده و تایید کرد که مقامات روسی در اینباره با دولت جمهوری آذربایجان صحبت کردهاند. او گفت: «آذربایجان برای این مذاکرات ]با ایالات متحده] آماده است.»
رادار قبله که در سال 1985 در این منطقه نصب شده، هنوز یکی از بزرگترین رادارهای جهان به شمار میرود که میتواند تمام فعالیتها (از جمله پرتاپ هر نوع موشک) در منطقه خاورمیانه، اقیانوس هند، و بخش قابل توجهی از شمال آفریقا را مشخص کند. با این حال برخی مقامات امریکایی هنوز پافشاری میکنند که اروپای مرکزی بهترین منطقه برای استقرار رادارهای سیستم سپر دفاع موشکی در برابر حملات احتمالی از منطقه خاورمیانه و به ویژه ایران به شمار میرود.
براساس گزارشی که تحلیلگران امریکایی مدتی پیش منتشر کردهاند، در صورتی که شرایط مطلوب برای فعالیتهای ایران ایجاد شود، این کشور میتواند در فاصله سالهای 2005 تا 2010 به موشکهای بالستیکی دست پیدا کند که قادرند جنوب اروپا و شمال آفریقا را هدف قرار دهند (براساس این گزارش ایران در حال حاضر احتمالاً این سلاحها را در اختیار دارد) و تا سال 2015 به موشکهای بالستیک قارهپیمایی دست پیدا میکند که میتوانند خاک آمریکا را نیز تهدید کنند.
رادار قبله پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی به صورت اجاره در اختیار نیروهای روسیه قرار گرفته و اکنون ارتش روسیه از آن استفاده میکند.
برخی رسانههای غربی با اشاره به کشمکشهای سیاسی موجود در داخل آذربایجان و همچنین درگیریهای این کشور با ارمنستان بر سر مالکیت منطقه قرهباغ، جمهوری آذربایجان را کشوری نامطمئن برای انجام چنین پروژهای توصیف کردهاند.
چرا روسیه مخالف است
سیستم سپر دفاع موشکی سامانهای است که با استفاده از سیگنالهای رادارهای پیشرفته زمینی و مداری جهت حرکت موشکهایی را که در حیطه فعالیت آن پرتاپ میشوند، تعیین کرده و در صورتی که پیشبینی شود مقصد این موشکها خاک آمریکا است، آمریکا با استفاده از موشکهای رهگیر آنها را هدف قرار میدهد. از لحاظ فنی عملیات انهدام موشک متخاصم علیه آمریکا در سه مرحله ممکن است صورت بگیرد؛ یکی زمانی که موشک متخاصم در مرحله صعود است و پیشرانههای آن با بیشترین قدرت در حال کار کردن هستند، دوم در میانه مسیر و سوم زمانی که کلاهک موشک به طرف هدف موردنظر سقوط میکند. سیستم دفاع موشکی ایالات متحده که در حال حاضر فعال است تنها شامل مرحله دوم، یعنی قابلیت رهگیری و انهدام موشکهای متخاصم در میان راه (Mid-course phase) است و این در حالی است که از لحاظ تکنیکی، رهگیری و انهدام موشکهای متخاصم در مرحله اول
(Boost phase) از ضریب اطمینان بیشتری برخوردار است، اول به این خاطر که به ایالات متحده اجازه میدهد در صورت خطا بار دیگر موشک موردنظر را هدف قرار دهد، و دوم این که موشک رهگیر که در مرحله آخر با ردیابهای فروسرخ موشک متخاصم را دنبال میکنند، به دلیل فعال بودن کامل موتورهای موشک متخاصم (و حرارت ناشی از آنها) به سادگی میتوانند آنها را دنبال کرده و در نتیجه ضریب خطای موشک رهگیر بهطور چشمگیری کاهش پیدا میکند.
اما دلیل این که چرا آمریکا تا امروز از موشکهای رهگیر برای مرحله اول استفاده نکرده، محدودیت زمان عکسالعمل برای انهدام موشکهای متخاصم در این مرحله است که به طور تقریبی از لحظه ظاهر شدن موشک در رادار سپر دفاعی تا انهدام آن حدود 180 ثانیه است. نگاهی به محل استقرار فعلی امکانات سپر دفاع موشکی در آلاسکا (با 40 موشک رهگیر)، ایالت کالیفرنیا (4 موشک رهگیر)، در کنار رادارهایی که نهایتاً در اسکاتلند نصب شدهاند، بیشتر از آن از مرزهای دشمنان احتمالی آمریکا فاصله دارند که به این کشور اجازه دهند در کمتر از 180 ثانیه واکنش نشان دهد.
اما اکنون با انتقال سیستم دفاع موشکی به اروپای شرقی و نزدیکی مرزهای غربی روسیه، این امکان برای سپر دفاع موشکی آمریکا پدید آمده است که از موشکهای رهگیر نوع اول نیز استفاده کند. قرار است در پایگاهی که احتمالاً برای این منظور در لهستان تاسیس میشود، 10 فروند موشک رهگیر مستقر شوند که هر چند مقامات آمریکایی وانمود میکنند مانند موشکهای آلاسکا و کالیفرنیا، از نوع (Mid-course) است اما تاکنون اطلاعات رسمی در اینباره منتشر نکردهاند. اظهارنظر یکی از مقامات روسیه در هفته گذشته که گفته بود «آمریکاییها ]با کمک سپر دفاعی] میتوانند از این پس موشکهای ما را روی سکوی پرتاپ مورد هدف قرار بدهند» شاید اشارهای به بیم روسیه از چنین برنامهای باشد.
البته روسیه نیز در هفتههای اخیر با آزمایش موشک RS24 که از موشکهای بینقارهای بالستیک به شمار میرود، ادعا کرد به فناوری رسیده که میتواند بر سپر دفاع موشکی فائق بیاید. اما فارغ از صحت ادعای روسیه درباره این موشک، تداوم این روند به معنای ورود روسیه به رقابت تسلیحاتی جدیدی با آمریکا است که روسیه به وضوح در حال حاضر توان آن را به لحاظ اقتصادی ندارد.
از سوی دیگر انفعال روسیه در برابر این پروژه آمریکا در حقیقت باعث میشود که در عمل توان موشکی روسیه خنثی شده و تمام معادلات بینالمللی به نفع ایالات متحده تغییر کند. روسیه که بزرگترین میراثدار اتحاد جماهیر شوروی، ابرقدرت نیمه دوم قرن بیستم، محسوب میشود، هنوز موشکهای فراوانی در اختیار دارد که نه تنها به این کشور نقشی مهم در عرصه بینالملل داده، بلکه تا امروز به عنوان یک عامل بازدارنده در برابر تمامیتخواهی آمریکا عمل کرده است. آمریکا و روسیه براساس معاهده کاهش سلاحهای تهاجمی استراتژیک (SORT) که در سال 2002 امضا کردهاند، موافقت کردهاند تعداد کلاهکهای موشکی خود را تا سال 2012 به 2200 فروند کاهش دهند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
