قواعد بازی ایران و روسیه تغییر کرده است

‌* به عنوان سؤال نخست، لطفاً برای خوانندگان ما عنوان کنید که روند انتخاب حضرتعالی به عنوان سفیر جمهوری اسلامی ایران در روسیه چگونه بود؟ با توجه به آنکه دوره‌ای را نیز به عنوان نماینده در مجلس شورای اسلامی حضور داشتید، چه ویژگی‌هایی باعث انتخاب جنابعالی به عنوان سفیر ایران در روسیه شد؟

‌** علت اصلی این انتخاب آشنایی من با این حوزه کاری و تسلط به زبان روسی است. پیش از این در دهه 70 یک دوره در قزاقستان و در دهه 80 نیز یک دوره در روسیه به عنوان رایزن سفارت فعالیت داشتم. پس از آن نیز بنده به عنوان پایه‌گذار رشته مطالعات روسیه در دانشگاه تهران و مدیریت گروه آن در دانشکده مطالعات جهان را به مدت شش سال به عهده داشتم. در مجلس شورای اسلامی نیز در هر دو دوره هشتم و نهم وظیفه ریاست گروه دوستی پارلمان ایران و روسیه و همچنین نمایندگی کمیسیون سیاست خارجی مجلس در امور دریای خزر به عهده بنده بود. علاوه بر این باید بگویم که بنده مؤسس رایزنی‌های فرهنگی ایران در قزاقستان و روسیه نیز هستم و در سال‌های اخیر مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) را نیز تأسیس کردم. حوزه تخصصی من در روابط بین‌الملل و فعالیت‌های پژوهشی بنده نیز حول همین منطقه است. اما در خصوص موضوع سفارت باید بگویم که پیشنهاد سفارت در روسیه برای بنده مسبوق به سابقه نیز هست.

سه سال پیش دکتر صالحی وزیر وقت امور خارجه کشورمان، این پیشنهاد را طرح کرد و بر آن تأکید داشت اما گویا روند کار، نزد مقامات بالاتر پیش نرفت و بنده برای دومین بار وارد مجلس شدم. زمانی که آقای دکتر ظریف این مسئولیت را به من پیشنهاد کردند، بزرگ‌ترین مشکل برای من قرار گرفتن در میان مدت نمایندگی در مجلس شورای اسلامی بود و واگذاشتن وکالت پرافتخار مردم کار دشواری بود، اما مشورت‌های مختلف با بزرگان کشور و دوستان مختلف بر محور توجه به ضرورت‌ها و منافع کلان کشور تأکید می‌کرد. در نهایت رأی مجلس شورای اسلامی به قطعیت این موضوع انجامید و بنده مسئولیت سفارت ایران در روسیه را به عهده گرفتم. امیدوارم بتوانم پاسخ مثبتی به این انتخاب و اعتماد بدهم و دستاوردهای خوبی در حوزه سیاست خارجی برای کشور ارائه کنم.

* آقای دکتر سنایی در حال حاضر سطح روابط جمهوری اسلامی ایران و روسیه در موضوعات سیاسی و اقتصادی چگونه است؟

** روابط دو کشور در حوزه سیاسی و امنیتی در شرایط مطلوبی قرار دارد. رؤسای جمهور دو کشور در طول یک‌سال گذشته چهار نوبت با یکدیگر دیدار کاری برگزار کرده‌اند. تماس در رده وزرا و معاونین دو کشور نیز در سطح بی‌سابقه‌ای برقرار است. در این بین ناگفته نماند که رؤسای سرویس‌های امنیتی دو کشور نیز طی سه ماه گذشته دید و بازدید متقابل داشته‌اند. همچنین در طول یک ماه گذشته دو معاون رئیس‌جمهور به مسکو سفر کردند و طی روزهای گذشته نیز دبیر شورای امنیت روسیه و رئیس مجلس دومای این کشور نیز به تهران سفر کردند. در کنار این‌ رایزنی‌های ما در مجامع بین‌المللی نیز در جریان است.

در سطح منطقه‌ای نیز همکاری‌های دو کشور جدی‌تر شده و ما به دنبال طراحی یک گفت‌وگوی جدی‌تر میان دو کشور هستیم. در موضوعات اقتصادی نیز باید اذعان کرد که تبادلات اقتصادی دو کشور که طی دو دهه به سختی به مرز 4 میلیارد دلار رسیده بود، طی سال 2011 تا 2013 در اثر تحریم‌های بانکی به تدریج کاهش یافت و به مرز یک و نیم میلیارد دلار رسید اما ما طی سال گذشته میلادی سه گام بزرگ برای رشد روابط اقتصادی دو کشور برداشته‌ایم که امیدواریم آثار این حرکت در سال 2015 بروز کند. دو طرف امیدوارند که حجم مبادلات به 10 برابر مبلغ فعلی برسد که این موضوع توسط رئیس کمیسیون مشترک دو کشور نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

* مرور تاریخ روابط ایران و روسیه این موضوع را اثبات می‌کند که روابط دو کشور همواره حالتی سینوسی داشته و هیچ گاه در یک خط حرکت نکرده است. سیاست دولت دکتر روحانی در خصوص روابط با روسیه چگونه است؟

** روابط دو کشور در دو دهه اخیر پیوسته رو به رشد و در عین حال همانطور که عنوان کردید، دارای فراز و فرود بوده است. اما نکته مهم این است که در شرایط فعلی تناسبی میان سطح روابط سیاسی و حجم مبادلات اقتصادی دو کشور برقرار نیست. این عدم توازن از نقاط ضعف در روابط فیمابین است. در دولت قبل اگرچه سیاست نگاه به شرق مورد توجه بود اما واقعیات بین‌المللی، الزامات و پیچیدگی‌های دیپلماسی شرایط خود را بر روابط ایران و روسیه تحمیل کرده و در نتیجه اعمال تحریم‌ها (که از سوی مؤسسات اقتصادی و بانکی روسیه نیز به مرحله اجرا رسید) حجم روابط به کمتر از نصف تقلیل پیدا کرد. نگاه دکتر روحانی به روابط با روسیه اصیل و در عین حال واقع‌بینانه است. برخی از محافل در روسیه پس از روی کار آمدن دولت جدید نگران بودند که روسیه جایگاهش را در سیاست خارجی ایران در دست بدهد اما با شکل‌گیری اولین ملاقات میان دو رئیس‌جمهور در شهریورماه سال 92 و به دنبال پیشنهاداتی که دکتر روحانی برای همکاری میان دو کشور طرح کرد، روس‌ها اطمینان یافتند که دولت جدید به دنبال پی‌ریزی همکاری‌های دراز مدت با روسیه است و طبیعتاً گفت‌وگو با غرب که به موازات آن در جریان است، آسیبی به این روابط نمی‌زند.

در عین حال رئیس‌جمهور و دستگاه دیپلماسی ما اعتقاد دارند که ایران صرف نظر از عامل ثالث و به شکل واقعی روابطش را در همه عرصه‌ها با روسیه گسترش دهد. منافع ملی دو کشور و مصالح منطقه‌ای نیز همین را اقتضا می‌کند. من با اطمینان از نگاه دولت و به منظور ارتقای سطح روابط مأموریت یافتم که به روسیه بیایم. روابطی که میان دو رئیس‌جمهور برقرار شده، مثال‌زدنی است و همانطور که پیش‌تر نیز گفتم در یک سال گذشته چهار دیدار و چندین گفت‌وگوی تلفنی میان دکتر روحانی و آقای پوتین شکل گرفته است. علاوه بر این دکتر روحانی نزد اندیشمندان و سیاسیون روس نیز از احترام قابل توجهی برخوردار است.

* سؤال بعدی من کمی به تاریخ روابط دو کشور بازمی‌گردد. مردم ایران به دلیلی برخی رفتارهای روسیه در گذشته، ذهنیت بدی نسبت به این کشور و اقداماتش دارند. به نظر شما آیا روسیه، در جهتی حرکت کرده که باعث حذف این ذهنیت از افکار مردم ایران شود؟

** من در این زمینه به دو نکته می‌توانم اشاره کنم. نخست به رغم اینکه از گذشته باید درس گرفت، نگاه‌ها نیز باید معطوف به آینده کشور باشد. ایران و دنیا نسبت به گذشته تغییر کرده‌اند و قواعد بازی و شرایط محیطی در جهان معاصر متفاوت از گذشته است. امروز اقدامات در عرصه سیاست خارجی چند وجهی شده و هم‌اکنون روابط عمیق میان ایران و روسیه به نفع امنیت و ثبات منطقه و جهان است. واقعیت دیگر اینکه ایران اکنون یک قدرت منطقه‌ای تأثیرگذار و مورد توجه است و تعاملاتش با جهان در چارچوب منافع ملی کشور انجام می‌شود. البته سوابق تاریخی ناخوشایندی وجود دارد و تأثیرات عمیقی نیز در ادراک مردم و نخبگان جامعه ما گذاشته و به همین دلیل دوستان روس مسئولیت سنگینی برای زدودن این ذهنیت‌ها دارند.

* ایران و روسیه بنا به دلایلی مورد تحریم اقتصادی قرار گرفته‌اند و اقتصاد آنان تحت فشار است. این موضوع تا چه حد توانسته باعث نزدیکی روابط اقتصادی دو کشور شود؟

** تحریم‌هایی که در سال جاری علیه روسیه وضع شده، به صورت طبیعی بدبینی روسیه را نسبت به غرب افزایش داده و در طرف مقابل در نزدیک‌تر شدن دیدگاه‌های بین‌المللی، سیاسی و امنیتی مسکو به تهران تأثیرگذار بوده است. هم اکنون واردات میوه و تره‌بار، مواد لبنی و گوشت از کشورهای تحریم‌کننده روسیه ممنوع شده و رویکرد این کشور به اقتصاد داخلی و سپس تقویت روابط با کشورهای آسیایی است. این نکته نیز بسیار مهم است که طرف روس به حضور اقلام ایران در بازار کشورش تمایل دارد و این موضوع را نیز مورد تشویق قرار می‌دهد. این روند یک فرصت تاریخی برای بخش صادرات ایران است و معتقدم در این مسیر مسئولیت سنگینی بر دوش دولت و بخش خصوصی قرار دارد. بخش خصوصی نیز باید شتاب کند و گام‌های بیشتری در این زمینه بردارند.

* نقش روسیه در کمک به ایران برای گذر از شرایط سخت تحریم چگونه بود؟ بسیاری معتقدند که روسیه در آن شرایط آن طور که باید و شاید به کمک ایران نیامد. نظر شما در این ارتباط چیست؟

** به نظرم نقش روسیه در زمینه تحریم‌های کشورمان، تعدیل‌کننده بود. یعنی روسیه تلاش کرد شدت و حجم تحریم‌ها علیه ایران را کاهش دهد. شاید اگر تحریم‌های ایران در شورای امنیت بعد از جنگ امریکا و ناتو در لیبی و در دوره ریاست جمهوری پوتین رخ می‌داد، موضع روسیه متفاوت و محکم‌تر از این بود.

* با این شرایط امکان برقراری خط تجاری مستقیم میان دو کشور با توجه به شرایط تحریم وجود دارد؟

** اگر منظور شما تبادل کالا است که این روند برقرار است و در خصوص خط بانکی نیز امیدواریم که با گفت‌وگو‌هایی که صورت گرفته به این هدف نزدیک شویم.

* به سؤالات مربوط به روابط دو کشور بازگردیم. با توجه به سیاست جدید دولت برای نزدیکی به غرب و حل مسائل با این کشورها و در دیگر سو تنشی که امروز در روابط روسیه و غرب وجود دارد، این روند تا چه حد قابل هضم برای روسیه است؟ آیا روسیه نگران این سیاست جدید دولت نیست؟

** به اعتقاد من اینکه ایران بخواهد مشکلات خود در عرصه سیاست خارجی را حل و فصل کند برای روسیه قابل درک است. ضمن اینکه روسیه به ظالمانه بودن تحریم‌ها علیه ایران باور عمیق دارد. شاید در اوایل روی کار آمدن دولت دکتر روحانی در برخی محافل روسیه این دغدغه بود که تعامل ایران با غرب موجب تضعیف روابط با روسیه شود اما چنانکه اشاره شد، این ذهنیت دوام نیاورد. گفت‌وگوی ایران با غرب در درازمدت به نفع روسیه و روابط این کشور با ایران است.

* نقش و جایگاه روسیه در مذاکرات هسته‌ای چگونه است؟ چرا به رغم روابط حسنه ایران و روسیه، این کشور هیچگاه به عنوان محور مذاکرات قرار نگرفت؟

** نقش روسیه در مذاکرات هسته‌ای سازنده و مثبت است. اینکه چرا محور مذاکرات قرار نگرفته به این دلیل است که طرف دعوا با ایران در این میان روسیه نیست. البته روس‌ها چند سال قبل تلاش کردند که ابتکار عمل را به دست بگیرند و مشکلات میان ایران و امریکا را حل کنند. طرح گام به گامی نیز که در آن دوره در مذاکرات هسته‌ای مطرح شد مربوط به روسیه بود اما چندان عملیاتی نشد.

* دیدگاه شما در خصوص آینده مذاکرات هسته‌ای چیست؟ با توجه به سخنان ضد و نقیضی که در خصوص این مذاکرات منتشر می‌شود، افق این مذاکرات را چطور ارزیابی می‌کنید؟ امکان تحقق توافقی جامع به سود طرفین وجود دارد یا خیر؟

** در مورد مذاکرات اجازه دهید دوستان مذاکره‌کننده اظهار نظر کنند. ایران در حالی که طی سه دهه نشان داده ذره‌ای از حقوق ملت ایران کوتاه نمی‌آید، در این مذاکرات نیز همین اصل را رعایت کرده است. ایران در گفت‌وگوهای یک سال اخیر تعامل سازنده‌ای برقرار کرد که باعث رفع ابهامات زیادی شد. امیدواریم طرف‌های مذاکره با ایران فرصت را از دست ندهند و تلاش کنند به واقعیت قدرت منطقه‌ای ایران و توان آن برای حل مشکلات بسیاری که آنها پدید آوردند، توجه نمایند.

* با توجه به تجربه نه چندان مثبت کشورمان از نقش روس‌ها در ساخت نیروگاه بوشهر و بدقولی مداوم آنها، آیا قرار است بار دیگر از کمک‌های فنی روسیه در بحث‌های هسته‌ای کشورمان بهره ببریم؟

** طی هفته‌های گذشته قرارداد ساخت بلوک 2 و 3 نیروگاه بوشهر با طرف روسی بسته شد. عقد این قرارداد به این معناست که به رغم تأخیرهایی که صورت گرفته و گله‌هایی نیز که در این زمینه وجود دارد، ایران راه‌اندازی نیروگاه بوشهر را جزو دستاوردهای روابط خود با روسیه می‌داند. این نیروگاه اکنون بخشی از نیاز شبکه برق کشور را تأمین می‌کند. در مورد طولانی شدن ساخت نیروگاه بوشهر نیز باید قدری واقع‌بینانه به موضوع نگاه کنیم.

نیروگاه بوشهر طرحی نبود که به مناقصه گذاشته باشیم و روس‌ها در آن برنده شده باشند. این نیروگاه یک طرح نیمه‌کاره و رها‌شده از سوی آلمانی‌ها و ژاپنی‌ها بود که هیچ کشور دیگری حاضر نشد به ایران در ساخت آن کمک کند. در نهایت این روس‌ها بودند که اعلام آمادگی کردند و این پروژه را به سرانجام رساندند. ایران نیز از طریق ساخت این نیروگاه به دنبال افزایش دانش بومی و توان ملی خود در این عرصه بود. در خصوص شرکت روس اتم نیز باید بگویم که آنها هم‌اکنون مشغول ساخت 25 نیروگاه در کشورهای مختلف از جمله ترکیه و هند هستند و از جمله شرکت‌های مشهور در این عرصه هستند.

* مذاکرات ساخت دو نیروگاه جدید هسته‌ای در بوشهر به چه سرانجامی رسید؟

** طی هفته‌های گذشته سه سند در زمینه ساخت این نیروگاه‌ها به امضا رسید. موافقتنامه همکاری‌های درازمدت، بررسی همکاری‌در زمینه تولید مشترک سوخت و قرارداد ساخت نیروگاه‌های شماره 2 و 3 بوشهر از جمله این سندها بودند.

* با توجه به اینکه جمهوری اسلامی ایران پیشتر قراردادی در خصوص خرید سامانه موشکی S300 از روسیه منعقد کرده بود و این قرارداد تحت فشار غرب ملغی شده بود، حال با توجه به تیرگی روابط روسیه و غرب، چقدر احتمال احیای این قرارداد و تحویل این سامانه موشکی به ایران وجود دارد؟

** ایران بر اجرای قرارداد مربوط به S300 تأکید دارد. این سامانه ماهیت دفاعی دارد و عقد قرارداد آن نیز مربوط به قبل از وضع تحریم‌هاست. بنابراین انتظار می‌رود که این سامانه به ایران تحویل داده شود. البته موانعی در روسیه بر سر اجرای این قرارداد وجود دارد که امیدواریم دست‌اندرکاران حوزه دفاعی روسیه آن را حل کنند. همچنین باید بگویم که قرارداد مربوط به این سامانه دفاعی از نظر ایران لغو نشده و کشورمان آن را به دلیل عدم اجرا به دیوان داوری بین‌المللی فرستاده است. من امیدوارم با توجه به گفت‌وگوهای جاری میان مقامات دفاعی دو کشور و حسن نیت طرف روس این موضوع بدون نیاز به داوری حل و فصل شود.

* راهبرد ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای چگونه است؟ امکان ایجاد پول واحد برای اعضای این سازمان چقدر است؟

** راهبرد جمهوری اسلامی ایران تقویت سازمان‌های منطقه‌ای و تأمین امنیت بومی است. سازمان منطقه‌ای شانگهای نیز می‌تواند نقش مؤثری در حل و فصل مشکلات منطقه و جهان ایفا نماید. در صورتی که این سازمان بتواند مسائل اساسنامه‌ای را حل و فصل و از توان و ظرفیت ایران در این چارچوب بهره بیشتری ببرد، دریچه‌های تازه‌ای به روی این سازمان گشوده خواهد شد. من معتقدم که روسیه تمایل جدی به نقش‌آفرینی بیشتر ایران در سازمان همکاری‌های شانگهای دارد.

* موضوعی که اخیراً جنجال زیادی به پا کرده است، پیرامون رژیم حقوقی دریای خزر است. به راستی سهم ایران از این دریا چقدر است و روسیه تا چه حد به این حقوق ایران در دریای خزر واقف است؟

** مواضع ایران و روسیه در جریان گفت‌وگوهای رژیم حقوقی به هم نزدیک است. تعامل دوکشور می‌تواند نقش سازنده‌ای در به توافق رسیدن در موضوع رژیم حقوقی این دریاچه داشته باشد و امیدواریم این روند با همکاری سایر کشورهای ساحلی تسریع شود. ایران در دفاع از حقوق خود در خزر و پیگیری سهم خود جدی است و امیدواریم این گفت‌وگوها با توافق پنج کشور به سرانجام خوبی برسد.

* آقای دکتر به عنوان سؤال آخر، با توجه به سیاست جدید دولت برای جذب گردشگر و توسعه صنعت توریسم، چه تلاشی برای معرفی جاذبه‌های ایران به مردم روسیه به عمل آمده و چه اقداماتی در این حوزه صورت گرفته است؟

** هر سال بیش از سه میلیون نفر از گردشگران روسی به ترکیه سفر می‌کنند و حدود یک میلیون نفر از آنان نیز به کشورهای ایتالیا و یونان می‌روند اما متأسفانه کشور ما سهم چندانی از این توریست‌ها ندارد. ما به عنوان سفارت طی سال جاری چند همایش و نشست پیرامون معرفی جاذبه‌های توریستی ایران و چاپ کتاب در این زمینه در دستور کار خود داریم. علاوه بر این تصمیم داریم چند گروه از شرکت‌های توریستی روسیه را به مناطق مختلف کشور از جمله کیش اعزام کنیم. من امیدوارم شرکت‌های بزرگ توریستی در داخل کشور با جدیت در این زمینه ورود کنند و سازمان میراث فرهنگی و گردشگری هم از این شرکت‌ها حمایت کند. ما نیز در سفارت جمهوری اسلامی ایران در روسیه از این شرکت‌ها پشتیبانی خواهیم کرد. در مجموع اگرچه کمبودهایی در زیرساخت‌های گردشگری کشور وجود دارد اما معتقدم جذب چند ده هزار گردشگر روس به داخل کشور امکانپذیر است.