روسیه و ناتو، بازگشت به عقب

سید‌کاظم رضایی

 در پی فرمان ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه مبنی‌بر توقف اجرای «پیمان کاهش نیرو‌های متعارف در اروپا»، جیمز آپاتورای سخنگوی پیمان ناتو از بازگشت به عقب سخن گفت و متعاقبا رسانه‌های غربی از بازگشت به دوره جنگ سرد خبر دادند.

پوتین، گسترش ناتو و سیاست نظامی آمریکا در اروپا را عامل اصلی خروج روسیه از پیمان کاهش نیرو‌های متعارف در اروپا اعلام کرد. پیمان کاهش نیرو‌های متعارف در اروپا (CFE) در سال 1990 توسط اعضای پیمان ناتو و ورشو با هدف کنترل تسلیحات و اعتماد‌سازی در پاریس امضا شد. امضاکنندگان پیمان CFE متعهد شدند با هدف برقراری موازنه قوا در اروپا سقف معینی از نیرو‌ها و تجهیزات نظامی متعارف در قلمرو خود مستقر کنند. اما با وجود فرو‌پاشی اتحاد جماهیر شوروی و انحلال پیمان ورشو، ناتو به سمت مرز‌های روسیه گسترش یافته است. واقعیت این است که فضای بی‌اعتمادی بار دیگر بر روابط روسیه و ناتو سایه افکنده است. با وجود فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و اعلام پایان جنگ سرد، ناتو و آمریکا از یک‌سو و روسیه از سوی دیگر، هیچ ساز‌وکار با‌ثباتی برای حل مسائل خود ایجاد نکرده‌اند. روسیه و مجموعه کشور‌های غربی با وجود گذشت سال‌ها از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی همچنان به‌عنوان رقبای ناسازگار، منافع متفاوت و متضادی را دنبال می‌کنند.

روسیه و ناتو با اعلام موضع مشترک در مبارزه با تروریسم و تسلیحات کشتار جمعی هیچگاه نتوانسته‌اند از شراکت برابر برخوردار شوند. تحلیلگران سیاسی معتقدند با وجود اعلام پایان جنگ سرد فضای حاکم بر روابط روسیه و ناتو «صلح سرد» است و به سوی «جنگ نرم» پیش می‌رود. برخی از کارشناسان سیاسی، وضعیت فعلی در روابط روسیه و ناتو را به دوران «صلح مسلح» پیش از جنگ‌های جهانی اول و دوم تشبیه می‌کنند که طرفین به دلیل احساس خطر از یکدیگر و مقابله با رقیب، خود را از لحاظ نظامی آماده می‌کنند. ناتو و روسیه به آینده سیاسی روسیه بی‌اعتماد هستند. ساختار سیاسی روسیه و سیاست خارجی این کشور متفاوت از آن چیزی است که در غرب وجود دارد، دولت پوتین با تمرکز قدرت در کرملین موقعیت خود را در داخل تثبیت کرده و با افزایش در‌آمد حاصل از صادرات انرژی به سمت اقتدارگرایی و احیای قدمت تحلیل رفته روسیه پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی گام بر‌می‌دارد. روسیه تحت رهبری پوتین از وعده‌های غرب سرخورده شده و با رویکرد متفاوت نسبت به روسیه تحت ریاست بوریس یلتسین می‌خواهد سیاست مستقلی را در عرصه بین‌المللی دنبال کند.

تحلیلگران سیاسی معتقدند سیاست نظامی آمریکا باعث قربانی شدن معاهدات خلع‌ سلاح و حرکت جهان، به ویژه اروپا به سمت نظامی‌گری است. دولت جورج بوش با خروج یک‌جانبه از قرارداد منع تولید موشک‌های ضدبالستیک موسوم به a.b.m در ‌سال 2001 درصدد اجرای طرح سپر‌ موشکی است. قرار‌داد a.b.m در سال 1972 توسط آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی با هدف برقراری موازنه استراتژیک بین دو ابر‌قدرت امضا شد. در واقع، تصمیم آمریکا برای اجرای طرح سپر ‌موشکی و تقویت پایگاه‌های ناتو در کنار مرز‌های روسیه، باعث قربانی شدن معاهده کنترل تسلیحات موسوم به CFE شد. دستور پوتین مبنی‌بر خروج روسیه از پیمان کاهش نیرو‌های متعارف در اروپا در پی مذاکرات اخیر وی و جورج بوش رئیس‌جمهور آمریکا حائز اهمیت است و نشان می‌دهد که بوش نتوانسته است نگرانی‌های امنیتی پوتین را برطرف کند، پیمان کاهش نیرو‌های متعارف در اروپا، کلیدی‌ترین معاهده امنیتی در این قاره محسوب می‌شود و اکنون با خروج روسیه از آن در اعتراض به سیاست ناتو، پیش‌بینی می‌شود که دسته‌بند‌ی سیاسی و نظامی جدید در اروپا ایجاد شود و این قاره به سمت نظامی‌گری سوق پیدا کند. بر همین اساس، کشور‌های اروپایی نگرانی شدید خود را از خروج روسیه از پیمان CFE اعلام کردند. ادامه سیاست محاصره روسیه توسط آمریکا و ناتو و واکنش تند روسیه، حاکی از حرکت اروپا به سمت نظامی‌گری است. پوتین با خروج روسیه از پیمان CFE پیام تندی به ناتو و آمریکا فرستاد. پوتین پیش از این هشدار داده بود که در صورت استرداد سپر موشکی آمریکا در شرق اروپا و تقویت پایگاه‌های ناتو در کنار مرز‌های روسیه، موشک‌های روسی، پایگاه‌های آمریکا در اروپا را نشانه‌گیری خواهند کرد. سرگئی ایوانف معاون اول نخست‌وزیر روسیه و جانشین احتمالی پوتین نیز از استقرار موشک‌های روسی در کالینگراد و در مرز لهستان در صورت استقرار سپر موشکی آمریکا در شرق اروپا خبر داد. این تحولات حاکی از بازگشت به عقب می‌باشد.