ایران کشوری «ژئو استراتژیک» در شانگهای

*نویسنده؛ مهدی اللهیاری

به گزارش خبرگزاری فارس، شرکت در نشست سران سازمان همکارى شانگهاى حلقه‌اى مهم از سفر دوره‌اى محمود احمدى نژاد رئیس جمهور کشورمان به 3 کشور افغانستان، ترکمنستان و قرقیزستان را تشکیل مى دهد.

صاحبنظران و تحلیلگران مسائل منطقه و بین الملل راز و رمز و علت نگاه ویژه ایران به سازمان همکارى شانگهاى را در فرصت هاى عظیم نهفته در این سازمان مهم مشرق زمین مى دانند.

این فرصت هاى بزرگ اقتصادى، سیاسى، امنیتى در سازمانى که پس از سازمان ملل به لحاظ جمعیت اعضاء، دومین سازمان جهان محسوب مى شود، همچنین اولویت همگرایى هاى منطقه‌اى در نظر تهران، انگیزه مهم سفر رئیس جمهور ایران و هیئت عالیرتبه همراه به بیشکک در قرقیزستان و شرکت در گردهمایى سران عضو سازمان شانگهاى است.

به دلیل اهمیت حضور ایران در این اجلاس به زمینه‌ها و روند شکل گیرى سازمان شانگهاى و فرصت هاى موجود در آن نگاهى کوتاه به این سازمان انجام می‌دهیم.

*حضور ایران در شانگهای

پس از بررسى هاى اولیه کارشناسى، تقاضاى عضویت ایران در تاریخ 10 بهمن83 ارائه و سند پیوستن جمهورى اسلامى ایران به همراه پاکستان و هند به عنوان ناظر در اجلاس سران سازمان در شهر آستانه در تاریخ 14 و 15 تیرماه 84 امضاء شد و برای اولین بار احمدی نژاد به عنوان رئیس جمهور اسلامی ایران در اجلاس شانگهای در چین شرکت کرد که نتایج بسیار پرباری را برای کشورمان به دنبال داشت.

*دومین حضور ایران در نشست سران شانگهای

رئیس جمهور کشورمان 25 مرداد ماه در اجلاس سران کشورهای عضو شانگهای در بیشکک شرکت و در حاشیه این اجلاس دیدارهایی ‌با روسای جمهور روسیه، چین، پاکستان، تاجیکستان، قزاقستان و ازبکستان خواهد داشت و در خصوص مسایل دو جانبه‌ای و منطقه‌ای بحث ‌و تبادل‌نظر خواهد کرد.

به جز اجلاس سران کشورهای عضو شانگهای، دیدار دبیران شوراهای امنیت و اجلاس شورای وزیران امور خارجه کشورهای عضو این سازمان نیز در بیشکک برگزار خواهد شد و در عین حال برگزاری اجلاس نمایندگان بانکها در بیشکک نیز بررسی می‌شود.

*سازمان همکاری شانگهای را بیشتر بشناسیم

سازمان همکاری شانگهای سازمانی بین دولتی است که در تاریخ 15 ژوئن سال 2001 میلادی توسط شش کشور چین، روسیه، ازبکستان، قرقیزستان و تاجیکستان و بر پایه گروه پنج شانگهای تشکیل شده است.

در این سازمان شورای سران کشورهای عضو عالی ترین نهاد تصمیم گیری محسوب می‌شود که سالانه جلسات منظمی را برگزار کرده و در مورد مسائل مهم سازمان تصمیم گیری می‌کند، علاوه بر نشست سالانه سران کشور‌های عضو ، جلسات سالیانه نیز در این سازمان صورت می‌گیرد که وزرای امور خارجه، اقتصاد، حمل و نقل، فرهنگ، دفاع و امنیت در آن شرکت می‌کنند.

این سازمان دو مقر ثابت در پکن و تاشکند دارد و در حال حاضر شش کشور چین، روسیه، ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان، قزاقستان اعضا اصلی و چهار کشور جمهوری اسلامی ایران، پاکستان، هند و مغولستان اعضای ناظر در سازمان مذکور می‌باشند.

تقویت اعتماد متقابل، حسن همجواری و دوستی بین ‌اعضاء، تشویق‌ و ترغیب کشورهای عضو برای همکاری‌های مؤثر در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، تجاری، علمی و فنی، فرهنگی، آموزشی، انرژی، راه و ترابری، حفظ محیط زیست، تلاش مشترک برای حفظ و تامین صلح، امنیت و ثبات جهان و منطقه از مهمترین اهداف تشکیل سازمان همکاری شانگهای است.

*شانگهای در مقابل نظام تک قطبی

این سازمان طی سال‌هایی که از موجودیتش می گذرد، کاملاً نشان داده است که مخالف ایجاد جهان تک قطبی به رهبری ایالات متحده است، حتی در نشست سال گذشته این سازمان در آستانه برای نخستین بار موضعگیری قاطعی در رابطه با سیاستهای آمریکا در منطقه اتخاذ شد و اعضای آن خواستار خارج شدن پایگاههای نظامی این کشور از قرقیزستان شده بودند.

هدف این گروه تامین امنیت مرزها بوده است، اما اکنون به مسائلی چون مبارزه با تروریسم و مسائل اقتصادی نیز می‌پردازد که این مسئله منجر به نگرانی واشنگتن شده است.

کشورهای چین، روسیه، تاجیکستان، قزاقستان و قرقیزستان در شانگهای گرد هم آمدند تا به نگرانی های مشترکی که از تحریکات و دخالت های غرب در کشورهای خود دارند، پایان دهند. در آن زمان چین درگیر موضوع «تبت»، روسیه درگیر مسایل جمهوری های تازه به استقلال رسیده بودند و بقیه نیز از مسایل مشابهی رنج می بردند در آن شرایط آمریکا با استفاده از شیوه «بی ثبات سازی» درصدد نفوذ در این حوزه ها بود، اروپایی ها نیز برای تقویت شیوه آمریکایی ها بحث نفوذ و توسعه ناتو به شرق را دنبال می کردند.

در آن مقطع اجلاس شانگهای بعنوان پاسخ شرق به آمریکا و ناتو تلقی شد. اجلاس شانگهای بعدها از «گروه پنج» فراتر رفت و اینک به 10 کشور گسترش یافته است.

اما آنچه مهم است اینکه اجلاس شانگهای هنوز ماهیت امنیتی خود را حفظ کرده است، چرا که حضور شش قدرت اتمی- چین، روسیه، ایران، هند، پاکستان و قزاقستان- ابعاد نظامی آن را تقویت می کند، اما در عین حال این سازمان به آرامی در ابعاد علمی، اقتصادی و سیاسی نیز گسترش چشمگیری را پیش روی دارد.

اما در این میان غرب یک نگرانی عمده دیگر هم دارد، چرا که بعد از فروپاشی شوروی و «پیمان ورشو» کشورهای غرب درصدد برآمدند با گسترش ناتو به شرق هرگونه تحول امنیتی را در شرق مدیریت یا کنترل نمایند و با وجود اجلاس شانگهای که در بستر امنیتی و به منظور مقابله با نفوذ غرب در کشورهای آسیایی شکل گرفته است، تداوم سیاست غرب را با مشکل مواجه می‌نماید.

*شانگهای باشگاه انرژی

نکته قابل توجه اینکه گروهی که به سازمان همکاری شانگهای معروف است، شامل برخی از بزرگترین کشور های نفت‌خیز جهان از جمله روسیه، ایران و برخی کشورهای مصرف‌کننده مانند چین و هند می‌شود.

بى تردید از مهمترین زمینه هاى تقویت رویکرد اقتصادى وجود بازار گسترده تولید و مصرف انرژى بین کشورهاى عضو سازمان است که در این میان چین و هند با توجه به اقتصاد رو به رشد خود تأثیرگذارترین نقش را در این بازار ایفا مى کنند.

در همین حال باید اشاره کرد در حالى که کشورهاى مصرف کننده انرژى بر متنوع ساختن منابع ورودى انرژى خود بخصوص نفت و گاز تأکید مى کنند، ایران تولیدکننده‌اى است که داراى منابع متنوع در نقاط مختلف قلمرو خود است، بدین معنى که ایران در عین آن که کشورى خاورمیانه اى و تولیدکننده نفت در خلیج فارس است، به حوزه انرژى منطقه اوراسیا نیز متعلق مى باشد، این بدان معناست که تنوع در عرضه از سوى ایران و تنوع تقاضا از سوى چین و هند، از جمله نقاط تقویت همکارى هاى انرژى در داخل سازمان به شمار مى آید.

*شانگهای موقعیت برتر در روابط بین الملل

برآوردها نشان می‌دهد اگر 4 عضو ناظر فعلی- هند، پاکستان، ایران و مغولستان- به عضویت دائمی این سازمان درآیند، جغرافیایی در حد 37 میلیون کیلومتر مربع و جمعیتی در حدود 3 میلیارد نفر را شامل می شود که تقریباً نیمی از جغرافیا و جمعیت دنیا را تشکیل می دهد، اما در همان حال از دو منظر انرژی هسته‌ای و انرژی حاصل از نفت و گاز این مجموعه می تواند تأثیرات بالایی را در اقتصاد و صنعت بین الملل برجای گذارد.

اگر به درستی توجه کنیم می بینیم که از این بعد گروه 10 یا همان گروه شانگهای به میزان زیادی به ایران اتکا خواهد داشت، چرا که ایران به همراه روسیه یکی از دو عضو مهم این گروه در بخش مربوط به انرژی گاز و نفت است.

شاید از همین رو بود که معاون دومای دولتی روسیه- ولادیمیر ژیرینفسکی-، گفت: حضور ایران در شانگهای اعتبار تازه‌ای به این گروه می دهد و وزن آن را فزونی می بخشد.

بنابراین حضور ایران در این اجلاس کاملاً طبیعی ارزیابی شده است تا جایی که یکی از مقامات چینی به خبرگزاری فرانسه، گفت:« ایران در میان قدرت های آسیایی جایگاهی ممتاز و بی نظیر دارد، از همین رو ایران باید با اعتماد به نفس فراوان در گروه شانگهای شرکت کند، چرا که این شانگهای نیست که به ایران اعتبار می دهد، بلکه این ایران است که با توجه به برخورداری از موقعیت بی نظیر خود کفه گروه امنیتی- اقتصادی آسیا را در برابر مشابه آمریکایی اروپایی آن- ناتو سنگین می کند.»

اجلاس «شانگهای» از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، چرا که از یک سو کشورهای عضو این سازمان نزدیک به نیمی از جغرافیا و جمعیت جهان را شامل می شوند و طبعاً دور هم آمدن دولت های آنها و تصمیماتی که می گیرند می‌تواند روی نیمی دیگر از جغرافیا و جمعیت جهان که عضو این اجلاس نیستند، نیز تاثیر بگذارد، از سوی دیگر این اجلاس در زمانی شکل گرفت که غرب با نشانه روی بعضی از کشورهای آسیایی- بخصوص ایران- درصدد انزوای این کشورها بود.

اجتماع کشورهای روسیه، چین، هند، ایران، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، پاکستان، مغولستان، ازبکستان به روشنی گواهی می‌دهد که آسیا در تدارک موقعیت برتر در روابط بین الملل است و این پس از آن صورت می گیرد که اروپا دستخوش تحولات مهمی شده، تحولاتی که موفقیت و توانایی آن را در درون تضعیف کرده است.

*ایران کشوری «ژئو استراتژیک» در شانگهای

نقش ایران در پیمان همکاری‌های شانگهای «ویژه» تلقی می شود، چرا که «بهبود شرایط امنیتی» مهمترین کارکرد و حتی فلسفه وجودی گروه شانگهای می باشد و این در مواجهه آسیا با غرب- اروپا و آمریکا- معنی خاصی پیدا می کند و در میان کشورهای آسیایی، ایران مهمترین کانون ستیز با توسعه طلبی غرب به حساب می آید تا جائی که غرب اذعان دارد بسیاری از گروههای مسلمان بپاخاسته در کشورهای مختلف را تنها با کمک ایران می توان مدیریت کرد.

در طول دوران اخیر ایران ثابت کرده است که بدون وجه المصالحه قرار دادن منافع ملت‌های مسلمان می تواند فعالیت آنان را برای نیل بهتر به مقصود ساماندهی کند و جلوی بروز خشونت‌های بی نتیجه را بگیرد که عراق، لبنان،افغانستان و فلسطین از مصادیق بارز آن هستند، این ظرفیت برای گروه شانگهای بسیار مغتنم خواهد بود.

وضعیت جغرافیایی جمهوری اسلامی ایران نیز در گروه شانگهای بسیار با اهمیت است،چرا که ایران با دارا بودن دو دریای «خزر و خلیج فارس» می تواند اکثر اعضاء گروه شانگهای را به مناطق دور دست آنها وصل نماید.

این نقش ممتاز جمهوری اسلامی ایران است که کشورهای دیگر در این گروه قادر به ایفای آن نخواهند بود، با این وصف کفه «ژئواستراتژیک» ایران می تواند در مسایل امنیتی و اقتصادی این حوزه مورد توجه باشد.

از سوی دیگر حضور ایران در اجلاس شانگهای غرب را به وحشت انداخت، چرا که غرب تلاش می کند به بهانه های مختلف و بخصوص مسئله هسته‌ای وضعیت یک کشور در حال انزوا را در مورد «ایران» به تصویر بکشد، ولی در این فضا حضور ایران در اجلاس شانگهای بیان کننده پوشالی بودن «تهدید ایران به انزوا در مجامع بین المللی» می‌باشد.