مروری بر عملیات‌های محدود دوران دفاع مقدس

خبرگزاری مهرـ گروه سیاسی: پس از هجوم سراسری ارتش عراق به خاک ایران و اشغال بخش‌هایی از آن، چند عملیات کلاسیک اجرا شد که با موافقیت همراه نبود و کشور با بحرانی سیاسی نظامی مواجه شد. در پی آن با ورود سپاه و بسیج به عرصه جنگ، استراتژی نظامی تغییر کرد و با تحول در فرماندهی جنگ، اجرای عملیات‌های محدود در دستور کار قرار گرفت و با هماهنگی بین سپاه و ارتش روند جنگ به گونه ای پیش رفت که زمینه اجرای عملیاتهای بزرگ به منظور آزاد سازی مناطق اشغال فراهم شد.

به گزارش مهر، نوشتار حاضر ضمن نگاه اجمالی و گذرا، به عوامل موثر در عملیات های محدود ابتدای جنگ و نقش آن در اجرای نبردهای آزاد سازی مناطق به صورت گاه شمار می پردازد که به صورت کوته ارائه می شود:

در ادامه روند جدید جنگ، در مجموعه 25 عملیات محدود از اسفند 1359 تا مهر 1360 اجرا شد که نقش تعیین کننده ای در سیر تحولات جنگ ایران و عراق داشت، دراین عملیات ها، ضمن هماهنگی نیروهای ارتش و سپاه، نیروهای انقلابی در طرح‌ ریزی، فرماندهی و اجرا نقش محوری را بر عهده داشتند.

محور اول این عملیات ها که از اسفند 1359 تا 21 خرداد 1360 ادامه داشت، هم زمان با خلع بنی صدر از فرماندهی کل قوا و اوج گیری بحران سیاسی در داخل کشور بود در این مرحله 14 عملیات محدود در محورهای مختلف به شرح ذیل اجرا شد:

عملیات کلینه

عملیات کلینه در منطقه دشت ذهاب در 14 اسفند 1359، این عملیات به منظور آزاد سازی روستای سید صادق و کلینه و با استعداد یک گردان اجرا شد در این عملیات روستای کلینه آزاد شد و 64 تن از نیروهای دشمن به ارسارت در آمدند.

عملیات روانی ارتقاعات چغالوند

عملیات روانی ارتقاعات چغالوند در منطقه گیلان غرب در 24 اسفند 1359 این عملیات برای آزاد سازی ارتفاغ چغالوند و با ترکیب نیروهای سپاه و ژاندارمری انجام گرفت. آزاد سازی ارتفاغ چغالوند و اسارت 16 تن از عراق ها از جمله دستاوردهای این عملیات بود.

عملیات امام مهدی (عج)

عملیات امام مهدی (عج) در غرب منطقه سوسنگرد در 26 اسفند 1359؛ در این علمیات نیرویی در حد یک گردان مانوری تقویت شده با استعداد 350 تن توانستند به نیروهای دشمن که شامل یک گردان پیاده، یک گروهان تانک و دو گروهان مکانیزه بودند حمله کنند و ضمن انهدام دشمن 70 تن از آنها را به اسارت در آورند.

عملیات قوچ سلطان

عملیات قوچ سلطان در منطقه مریوان، در اول فروردین 1360، این عملیات به منظور آزاد سازی ارتفاع قوچ سلطان و روستاهای اطراف آن و با استعداد دو گردان از سپاه و ارتش اجرا گردید. در این عملیات نیروهای خودی ضمن آزاد سازی ارتفاع یادشده و روستاهای اطراف آن 87 تن از نیروهای دشمن را به اسارت در آوردند.

عملیات ایذایی در منطقه ایلام

این عملیات ایذایی در ارتقاغات ذیل در منطقه ایلام در 14 فروردین 1360 و با هدف انهدام سنگر و نیروهای دشمن صورت گرفت که این عملیات را نیروهای یک دسته از سپاه ایلام انجام دادند.

عملیات حضرت مهدی (عج)

عملیات حضرت مهدی (عج) در منطقه غرب دزفول در 15 فروردین 1360 انجام شد، این عملیات به منظور تصرف کانال ال (هندلی) و تپه چشمه و با استعداد دو گروه گشتی - رزمی از ارتش و یک گردان از سپاه و بسیج عشایر اجرا گردید که تنها تپه چشمه آزاد و تلفاتی بر دشمن وارد شد.

عملیات امام مهدی (عج)

عملیات امام مهدی (عج) در منطقه شوش در 25 فروردین 1360 صورت گرفت، این عملیات برای تصرف بلندی های زغن و شلیبه و با استعداد ی گروهان تقویت شده از نیروهای سپاه و 18 تن داوطلب از لشکر 21 حمزه انجام شد که در مراحل اولیه موفق بود ولی با افزایش فشار دشمن، نیروهای خودی به مواضع خود عقب نشینی کردند اشارت 24 تن از عراقی ها، انهدام 22 دستگاه تانک و نفربر و یک فرورند هلی کوپتر بخشی از نتایج این عملیات بود.

عملیات بازی دراز

عملیات بازی دراز در منطقه سرپل ذهاب از دوم تا دهم اردیبهشت 1360 انجام شد، این عملیات برای آزاد سازی ارتفاعات بازی دراز و تسلط بر مواضع دشمن درمنطقه سرپل و قصر شیرین و با استعداد دو گردان از سپاه و دو گردان از ارتش اجرا گردد. شناسایی اولیه منطقه را برادران سپاه انجام دادند. دراین نبرد قله های 850، 900، 1000 و 1100 از ارتفاعات بازی دراز آزاد شد و بیش از 700 تن از عراقی ها به اسارت در آمدند در این عملیات هلی کوپتر خلبان شهید شیرودی پس از حماسه افرینی های بی نظیر مورد اصابت قرار گرفت و ایشان به شهادت رسید.

عملیات آزاد سازی تنگه حاجیان

عملیات آزاد سازی تنگه حاجیان در منطقه گیلان غرب در 12 اردیبهشت 1360صورت گرفت، این عملیات 10 روز پس از عملیات بازی دراز و به منظور آزاد سازی تنگه حاجیان و باز شدن جاده مواصلاتی گیلان غرب به جبهه شیشه راه و سرپل و با شرکت 900 تن از نیروهای سپاه انجام گرفت. آزاد سازی تنگه حاجیان واتصال جاده مواصلاتی جبهه های گیلان غرب به سرپل ذهاب واسارت بیش از 100 تن از نیروهای دشمن از جمله نتایج این عملیات بود.

عملیات شیخ فضل الله نوری

عملیات شیخ فضل الله نوری در منطقه آبادان در 25 اردیبهشت 1360 انجام گرفت؛ این عملیات به منظور آزاد سازی تپه های مدن و با استعداد دو گروهان 60 نفره از نیروهای ارتش و سپاه اجرا گردید. سپاه در طرح ریزی و اجرای این عملیات نقش محوری را بر عهده داشت تپه های مدن در این عملیات آزاد و 22 دستگاه تانک و نفربر دشمن منهدم شد و 70 تن از نیروهای عراقی نیز به اسارت درآمدند.

عملیات امام علی (ع)

عملیات امام علی (ع) روی تپه های الله اکبر در 31 اردیبهشت 1360 انجام شد این عملیات از سه محور شوش، غرب سوسنگرد و تپه های الله اکبر به منظور تصرف تپه های الله اکبر و تپه های حد فاصل شلیبه، عنکوش به صورت مشترک انجام گرفت در این عملیات دشمن از محور غرب سوسنگرد عقب رانده شد و 400 تن از نیروهای عراقی به اسارت در آمدند. همچنین محور الله اکبر و تپه های شحیطه در شمال غربی الله اکبر آزاد شد. در این محور علاوه بر اسارت عده ای نیروهای دشمن 65 دستگاه تانک و نفربر نیز به غنیمت گرفته شد. در محور شوش نیز نیروهای خودی مواضع مورد نظر را تامین کردند و بیش از 100 تن از نیروهای دشمن را به اسارت در آوردند.

عملیات آزادی سازی ارتفاع و روستای کاوه زهرا و ارتفاع موسوک

عملیات آزادی سازی ارتفاع و روستای کاوه زهرا و ارتفاع موسوک در منطقه پاوه - مریوان در 8 خرداد 1360 انجام می گیرد، این عملیات برای آزاد سازی ارتفاعات مرزی هورما و روستای کاوه زهرا و با شرکت 80 تن از نیروهای سپاه و 80 نیروی داوطلب ارتش انجام گرفت آزاد سازی بخشی از ارتفاعات منطقه و اسارت 17 تن از دشمن از نتایج این عملیات بود.

عملیات ایذایی در منطقه دهلران

عملیات ایذایی در منطقه دهلران - چیلات؛ در 11 خرداد در این عملیات پنج تانک و نفربر دشمن منهدم شد و بیش از 60 تن از نیروهای عراقی به اسارت در آمدند.

عملیات دارخوین

عملیات فرماندهی کل قوا در منطقه دارخوین در 21 خرداد 1360 صورت گرفت، این عملیات با توجه به اوضاع سیاسی کشور و همچنین به لحاظ منطقه عملیات وتاثیرات آن در شکستن محاصره آبادان، از اهمیت بیشتری نسبت به سایر عملیات ها برخوردار بود. در این عملیات که نیروهای سپاه آن را طراحی کرده بودند 364 تن از رزمندگان با فرماندهی سپاه شرکت داشتند اجرای آتش پشتیبانی نیر با نیروهای ارتش بود.

به دلیل اهمیت منطقه عملیاتی دار خوین برای دشمن به عنوان جناح شمالی منطقه سرپل ارتش عراق 1400 تن از نیروی پیاده و 500 تن از نیروی مخصوص خود را همراه با 65 دستگاه تانک و نفربر در این منطقه مستقر کرده بود.هدف این عملیات تصرف خاکریزهای دشمن وسه کیلومتر پیشروی به سمت جنوب (به طرف پل مارد) بود مهمترین تلاش در این عملیات حفر کانال برای نزدیک شدن به مواضع دشمن بود که برای اولین بار در جنگ به دست نیروهای سپاه انجام گرفت حفر این کانال که سه مال طول کشید در غافل گیری دشمن و موفقیت عملیات نقش موثری داشت.

عملیات دار خوین در ساعت 30/3 بامداد 21 خرداد 1360 از سه محور آغاز شد در این عملیات نیروهای خودی با دو تا سه کلومتر پیشروی در منطقه حدفاصل رودخانه کارون تا جاده آبادان - اهواز ضمن انهدام بیش از 30 دستگاه تانک و نفربر و یک فروند هلی کوپتر دشمن، موفق شدند 300 تن از متجاوزان را به اسارت در آوردند. پس از عملیات دشمن طی سه روز متوالی برای بازپش گرفتن منطقه آزاد شده تلاش کرد ولی نتیجه ای نگرفت.

نتایج عملیات محدود

اجرای سلسله عملیات های محدود در منطقه جنوب و غرب کشور گرچه بر سرنوست نهایی جنگ تاثیر تعیین کننده ای نداشت اما در ایجاد اعتماد به نقش وامید به پیروزی در نیروهای خودی و تضعیف روحیه عراقی ها با اهمیت بود. این عملیات در برخی از مناطق آزمایش و مقدمه ای برای عملیات های بعدی بودند علاوه بر آن در تکمیل پایه های استراتژی جدید نظامی که پس از بن بست ایجاد شده در جنگ به وجود آمده بود نقش قابل توجهی داشتند اجرای عملیات محدود نتایج دیگری نیز به این شرح در بر داشت:

پیروزی های به دست آمده در این عملیات ها علاوه بر نمایاندن ضعف های دشمن، توانایی و قابلیت نیروهای انقلابی و موثر بودن استراتژی جدید را نشان داد.

برابر مدرکی که پس از عملیات دهلاویه ودارخوین از دشمن به دست آمد ارتش عراق در بررسی شکست های خود درباره نیروهای ایرانی چنین اظهار نظر می کند:

نیروهای انسانی ایران سه برابر نیروی انسانی عراق است لذا ایران در صدد بر آمده از این عامل استفاده کند، نیروهای ایرانی با وجود اختلافاتی که باهم دارند همه دستورهای آیت الله خمینی را اجرا می کنند، سران نظامی ایران بین خود اختلاف نظرهای بسیاری دارند و حمله هایی که به وسیله افراد پیاده می دهند طرح شخصی است و زمان معینی ندارد و به نگهبانان دستور می دهند باید در تمام ساعات های شبانه روزی هوشیار باشند. حمله های نیروهای پیاده ایران راه کار مشخصی نیز ندارند و از مکان معلومی حمله نمی کنند. گاه از پهلو و حتی گاهی نیز جبهه ای حمله می کنند.

برطرف شدن روحیه یاس و نا امیدی از نیروهای نظامی و مسئولان سیاسی

پس از آنکه در 31 اردیبهشت 1360 با کمک نیروهای ارتش، عملیات مشترک روی تپه های الله اکبر در محور شوش و سوسنگرد انجام گرفت روحیه یاس و نا امیدی از نیروهای نظامی و مسئولان سیاسی برطرف شد.

عملیات فرمانده کل قوا بلافاصله پس از خلع بنی صدر از فرماندهی کل قوا انجام گرفت. پیش از آن بسیاری بر این باور بودند که کشور در گرداب عمیق بی ثباتی سیاسی فرو خواهد رفت و سرنوشت نظامی انقلابی با توجه به حضور نیروهای دشمن بر خاک ایران، تعیین خواهد شد از سوی دیگر بنی صدر با تبلیغات گسترده خود این تصور را ایجاد کرده بود که تنها او قادر به ادامه و مهار جنگ و به کارگیری نیروهای نظامی است لذا بسیاری از منابع غربی احتمال حمایت نیروهای نظامی از بنی صدر را مورد بررسی قرار دادند.

بنابراین با پیروزی عملیات فرمانده کل قوا که در آن برای نخستین بار با نیروهای خودی با 5/3 کیلومتر پیشروی، 250 تن از نیروهای دشمن به اسارت درآوردند، تصورات موجود در هم شکست وامکان عبور از مرحله بحران سیاسی با این پیروزی نظامی فراهم شد.

سپاه در مرحله جدید به موازات کسب تعیین کننده درجنگ با افزایش حضور نیروهای رزمی سپاه و نیروهای مردمی که طبق مصوبه مجلس در سپاه ادغام شده بودند در صحنه نبرد مواجه شد در چنین وضعیتی سپاه با استفاده از توانمندی ها و قابلیت هایی که کسب کرده بود از خرداد تا مهر 1360 در مجموع هفت عملیات را به موازات گسترش بحران سیاسی در داخل کشور طرح ریزی و اجرا کرد.

تغییر نگرش دشمن نسبت به تحولات تاکتیکی جدید ایران

تغییر نگرش دشمن نسبت به تحولات تاکتیکی جدید ایران یکی دیگر از نتایج اجرای عملیات محدود بود. در یکی از اسناد به دست آمده از دشمن با اشاره به تاکتیک جنگی گذشته ایران و تفاوت هایی که بعدا در این زمینه ایجاد شد آمده است:

در مدتی که از جنگ گذشته دشمن ایران تاکتیک مشخص و روشنی نداشته واین فقط به دلیل ناتوانی فرماندهان نظامی در اتخاذ تصمیم است. جمعیت ایران سه برابر جمعیت عراق است و لذا نیروی پیاده ارتش ایران هم سه برابر نیروهای پیاده عراقی است و در این اواخر دشمن با استفاده از این امتیاز با نیروی پیاده به خط ما حمله می کند.

البته گرچه دشمن به برخی تحولات تاکتیکی ایران پی برده بود لیکن ابعاد این تحول در گام های نخست برای او روشن نبود به همین دلیل پس از شتاب گرفتن روند عملیات های آزاد سازی مناطق اشغالی، دشمن دچار نوعی عقب ماندگی شد.

همچنین در اسناد دشمن ضمن اشاره به برخی دیگر از ویژگی های تاکتیکی عملیات های ایران و تحلیل آنها چگونگی مقابله با این تاکتیک ها نیز گوشزد شده است:

دشمن "ایران" در حملات خود به فاصله دو جبهه و عوارض ایجاد شده دیگر، توجه نمی کند و از نقاطی دست به حمله می زند که کمتر قابل پیش بینی است در مواضع دفاعی از مقابل حمله نمی کند لذا دیده بانان ونگهبانان باید در تمام جهات آمادگی مقابله با حمله های غافلگیرانه دشمن "ایران" را داشته باشند.

افزون بر  این ، بخش دیگری از ویژگی های عملیات های رزمندگان اسلام عبارت بود از عملیات غافلگیرانه در حرکت و رخنه، عمل از راهکارهای غیر قابل پیش بینی، تکه اصلی بر نیروی پیاده و شناسایی بسیار دقیق زمین منطقه ومعابر نفوذی، در توصیه های دفاعی دشمن به مسائل دیگری نیز اشاره شده است که نشان دهنده درک دشمن از ویژگی های عملیات های جدیدی بود که از تدوین برنامه ها و اتخاذ تاکتیک های جدید نظامی نشات گرفته بود.

شکل گیری ترکیب جدید ارتش و سپاه برای عملیات مشترک از برجسته ترین نتایج اجرای عملیات محدود بود در مرحله جدید سپاه سلسله عملیات های محدود را بر پایه شناسایی نیروهای مستقر در محورها و با اتکا به نیروی پیاده و اجرای عملیات در شب طرح ریزی می کرد. درخواست آتش پشتیبانی و هماهنگی با نیروهای ارتش که در منطقه مستقر بودند.

تنها مواردی بود که در این علمیات ها انجام گرفت ولی بعدها به موازات پیروزی های به دست آمده در این عملیات ها و امیدواری نیروهای ارتش و همچنین حذف بین صدر از صحنه سیاسی کشور بسیاری از نیروهای متدین و حزب اللهی ارتش امکانات لازم را در اختیار نیروهای سپاه قرار می دادند طوری که در مراحل بعدی نیرد این هماهنگی گسترش و تعمیق یافت به نحوی که قرار گاه مشترک عملیاتی تشکیل شد و عملیات های مرحله آزاد سازی مناطق اشغالی به صورت ادغامی طرح ریزی و اجرا می شد.