مرزهای ناپیدای امپریالیسم رسانهای
مهدی علیخانی
در عصر ارتباطات و جهانی شدن، نقش رسانهها از تسلیحات نظامی به مراتب بیشتر است، امروزه همه شبکههای تلویزیونی، ماهوارهای و کابلی آمریکا که در خارج از خاک آمریکا نیز مخاطبان بسیاری دارند را یکی از 6 غول رسانهای اداره میکنند، باور کردن این موضوع مشکل است که همه اخبار و اطلاعات و برنامههای سرگرمی مردم آمریکا و قشر عظیمی از مردم جهان تنها از طریق این رسانههای انحصاری تامین میشود.
امروز به صراحت میتوان گفت تقریبا همه شبکههای تلویزیونی، ماهوارهای و کابلی آمریکا که در خارج از خاک آمریکا نیز مخاطبان بسیاری دارند را یکی از 6 غول رسانهای اداره میکنند، باور کردن این موضوع مشکل است که همه اخبار و اطلاعات و برنامههای سرگرمی مردم آمریکا و قشر عظیمی از مردم جهان تنها از طریق این رسانههای انحصاری تامین میشود.
شتاب روزافزون و سرگیجهآور رسانهها برای فتح بازارهای تازه، به تهاجمی مدرن برای آنچه میتوانیم آن را «امپریالیسم رسانهای در مستعمراتی با مرزهای شیشهای» بخوانیم، منتهی میشود که حوزه نفوذ آن هر لحظه با گسترش فناوری و علوم ارتباطات افزایش مییابد. در چنین کلونیهایی که مرزبندیها ماهوی و غیرمحسوس (شیشهای) است، رسانههای مدرن به جای کشورها و دولتها به کنترل بازار میپردازند و با تسلط بر سلیقههای مردم میتوانند جهتگیریهای بازار را به سود خود تغییر دهند. این مقاله به بررسی این موضوع میپردازد.
به نظر میرسد همه انواع رسانهها، از تلویزیون و سینما گرفته تا موسیقی و مطبوعات، تحت کنترل چند انحصار جهانی هستند.
سونی، شرکت الکترونیک ژاپنی، مالک سیبیاس رکوردز (CBSr) و کلمبیا پیکچرز (CP) شده است.
دیزنی، مالک (ABC) شبکه تلویزیونی و ماهوارهای سراسر آمریکاست. 6 کمپانی ضبط موسیقی 75 درصد انحصار محصولات موسیقی در جهان را در دست دارند. 7 کمپانی عمده تولید فیلم در آمریکا کنترل بیشتر تولیدات سینمایی و انحصار پخش آنها را در جهان در دست دارند. ایاوال (American OnLine - AOL) بزرگترین عرضهکننده خدمات و اخبار اینترنتی در آمریکا است که از سوی متخصصان ایرانی طراحی و راهاندازی شده و در ادغام با تایم وارنر در سال 2000 به بزرگترین شرکت رسانهای جهان تبدیل شد.
با توجه به آنچه تاکنون تبیین شد، به طور کلی تنها چند کمپانی معدود آمریکایی جریان اصلی رسانهها را در دست دارند. تا زمانی که این انحصار غیرطبیعی بر رسانهها وجود دارد، همه محصولات آنها و حتی اطلاعرسانی و اخبار آنها را باید با دیده تردید نگریست؛ زیرا مسلم است هدف اولیه این شرکتهای عظیم همانطور که در ابتدا نیز ذکر شد، سلطهجویی اقتصادی است نه اطلاعرسانی.
همچنین موسیقی و فیلم نیز برای تخدیر و سودجویی با اهداف خلاقانه هنری تولید میشوند. (فراگیر شدن موسیقی پاپ کارخانهای نشانهای از این سلطهجویی است) آنگونه که صنعت فیلم آمریکایی دومین محصول صادراتی این کشور پس از اسلحه به دیگر کشورهاست.
6 خواهران امپریالیستی
پروفسور نورمن سالومن، محقق و پژوهشگر آمریکایی در کتاب خود که در سال 2001 با عنوان «شما همیشه دروغ گفتهاید» منتشر کرد، به بررسی 6 ابررسانه آمریکایی که محصولات رسانهای را در ایالات متحده و دیگر نقاط جهان تولید و کنترل میکنند، میپردازد. این 6 ابررسانه آمریکایی عبارتند از:
1ـ ایاوالتایم وارنر: این شرکت عظیم بخش اصلی بازار فیلم، شبکه سیانان (CNN)، اینترنت و رسانههای چاپی را قبضه کرده و بزرگترین انحصار جهانی در زمینه رسانهای است. این شرکت بزرگ از ترکیب غول بزرگ و جدید «امریکن آنلاین» با غول سنتی رسانهای به نام تایم وارنر به وجود آمد.
یک فرهنگ، یک جهان
امپریالیسم رسانهای را بیتردید باید شکل مدرنی از امپریالیسم قلمداد کرد که شاکلهها و بنیانهای آن در دهه 1950، مشخصا در آلمان غربی و پشت دروازههای کمونیسم در بحبوحه جنگ سرد از سوی ایالات متحده بنا شد. آمریکا با افراشتن آنتنهای متعدد رادیویی و تلویزیونی در شهر برلین، در قلب میهن سرخ کمونیستی رسوخ میکرد، بدون این که نیازی به مداخله نظامی داشته باشد و این پیشروی تا آنجا ادامه یافت که پس از گذشت 2 دهه، در اواخر دهه 70 میلادی، در مسکو نیز میشد شعبههایی از مک دونالد و مرغ کنتاکی را براحتی پیدا کرد که مشتریان در آنجا با ولع به صرف غذا همراه با نوشیدنیهایی چون کوکاکولا مشغول بودند.
موتور محرک و اجتنابناپذیر امپریالیسم در یکایک دورههای تاریخی، مولفههای اقتصادی بودهاند و این شاخصهها در برهههایی با عواملی پیش برنده و تشدیدکننده همچون ناسیونالیسم و نژادپرستی نیز همراه بوده، در رویارویی با اهداف امپریالیسم رسانهای نیز نقش پارامترهای اقتصادی را تعیینکننده باید قلمداد کرد.
با اندک تاملی بر نحوه اعمال سیاستهای جهانیسازی در دو دهه آخر قرن بیستم، گرایش ناگزیر کمپانیهای انحصاری سرمایهداری برای یافتن بازارهای تازه و تولید بیشتر را بخوبی میتوان مشاهده کرد.
گرایشهایی که مشخصا سرمایهداری و (سیاستهای اقتصادی نو) به آن دامن میزنند و تلاش میکنند تا یک فرهنگ عمومی جهانی برای یکسانسازی مشتریان خود به وجود آورند.
در این خصوص به نظر میرسد تا زمانی که پشتیبانی اقتصادی اصلی این بازار جهانی از سوی رسانهها صورت میگیرد، ابزار رسانههای جهانی بزرگترین منبع جلب مشتری باشند. بنابراین شتاب روز افزون و سرگیجهآور رسانهها برای فتح بازارهای تازه، به تهاجمی مدرن برای آنچه میتوانیم آن را امپریالیسم رسانهای در مستعمراتی با مرزهای شیشهای» بخوانیم، منتهی میشود که حوزه نفوذ آن هر لحظه با گسترش تکنولوژی و علوم ارتباطات افزایش مییابد. در چنین کلونیهایی که مرزبندیها ماهوی و غیرمحسوس (شیشهای) است، رسانههای مدرن به جای کشورها و دولتها به کنترل بازار میپردازند و با تسلط بر سلیقههای مردم، میتوانند جهتگیریهای بازار را به سود خود تغییر دهند.
شاید برای بسیاری از مردم پذیرش این امر سخت باشد که رسانههای سلطهجو، نگرشهای ما را آنچنان که بازار اقتضا میکند شکل میدهند، ولی واقعیت چنین است! امریکن آنلاین، بیشترین کاربران اینترنتی را در آمریکا و کانادا پوشش میدهد و از طریق شبکه CNN و شرکت فیلمسازی برادران وارنر بخوبی میتواند فرهنگ و باورهای آمریکایی را که در ایالات متحده به ارزشهای آمریکایی یا اصطلاحا (کیش آمریکایی) موسوم شدهاند، در سراسر جهان شایع کند
2ـ وایاکام: دومین شرکت بزرگ رسانهای آمریکاست که مالک شبکههای تلویزیونی متعددی چون شبکه سراسری CBS آمریکاست. از دیگر داراییهای تاثیرگذار و بزرگ این شرکت میتوان به شبکه تلویزیونی (MTV) اشاره کرد که از سوی ماهوارههای متعدد در سراسر جهان قابل مشاهده است و بخش بزرگی از صدور ارزشهای آمریکایی را در سراسر جهان بر عهده دارد. وایاکام، در عرصه صنعت سرگرمسازی و محصولات خاص کودکان و نوجوانان پس از شرکت دیزنی مقام دوم دنیا را در اختیار دارد.
3ـ نیوز کورپوریشن: سومین شرکت رسانهای بزرگ آمریکا که علاوه بر ایالات متحده در بسیاری از کشورهای جهان از جمله انگلیس، استرالیا، کانادا، هند، هنگکنگ، چین و ایتالیا نیز سرمایهگذاریهای کلانی کرده و در هر جای دنیا صاحب شبکههای رادیویی و تلویزیونی متعددی است.
نیوزکورپوریشن یا نیوزکورپ متعلق به غول ثروتمند رسانهای جهان، روبرت مرداک است که از اندیشههای فوقالعاده راستگرایانه (سرمایهداری آمریکایی) متاثر میشود.
بخش بزرگی از مسوولیت صدور ارزشهای آمریکایی به دیگر نقاط جهان را نیز این شرکت به عهده دارد؛ چرا که نیوزکورپوریشن به واسطه دارا بودن استودیوی بزرگ فیلمسازی شرکت معروف (فاکس قرن بیستم) تسلط و نفوذ بسیاری بر هالیوود دارد. علاوه بر این، شبکه تلویزیونی ماهوارهای فاکس و فاکس نیوز که از شبکههای جنجالی خبرساز محسوب میشوند و مخاطبان نسبتا زیادی در سراسر آمریکا و جهان دارند متعلق به این شرکت هستند. همچنین نیوزکورپ در انگلستان شبکه تلویزیونی اسکای (SKY) و 3 روزنامه کثیرالانتشار (تایمز)، (ساندی تایمز) و (سان) را در اختیار دارد و در هند، آمریکای لاتین و هنگکنگ و استرالیا نیز چندین شبکه تلویزیونی داخلی را اداره میکند و اخیرا شبکه اسکای ایتالیا را نیز در شهر رم راهاندازی کرد. به طور کلی نیوزکورپ بتنهایی صاحب یک چهارم کل رسانههای شنیداری، دیداری و چاپی جهان است.
4ـ والت دیزنی: بزرگترین شرکت رسانهای منحصرا سرگرمکننده آمریکا و جهان است که از لحاظ عظمت و درآمد مالی پس از نیوزکورپ قرار میگیرد. این شرکت که بسیاری با شنیدن نام آن به یاد کارتونهای جذاب و ملودرام سینمایی و تلویزیونی میافتند، مالک شبکه تلویزیونی ماهوارهای سراسر آمریکا (ABC) است که نقش موثری در انتشار اخبار و اطلاعرسانی مردم آمریکا به عهده دارد و طبق آمار سال 2000 کمیته نظارت بر رسانههای تصویری آمریکا، بیش از 83 درصد مردم آمریکا و کانادا اخبار و اطلاعات خود را از طریق این شبکه و بخش خبری آن، ایبیسی نیوز دریافت میکنند.
5ـ برتلزمان: از بزرگترین شرکتهای رسانهای که سرمایهگذاران آن آمریکایی و اروپایی هستند و حوزه نفوذ آن در اروپا بسیار قابل توجه است و سوددهی بسیاری دارد، شرکت برتلزمان است.
احاطه و گستره نفوذ این شرکت در خارج آمریکا در مقایسه با دیگر رسانههای آمریکایی به حدی است که برخی آن را یک شرکت غیرآمریکایی قلمداد میکنند.
خواهران معروف RTL که مجموعهای از شبکههای رادیویی و تلویزیونی و استودیوهای فیلمسازی هستند، متعلق به این غول رسانهای اروپا ـ آمریکایی میباشند. برتلزمان همچنین انتشارات رندوم هاوس را در اختیار دارد که یکی از بزرگترین موسسههای انتشاراتی جهان قلمداد میشود و سالانه میلیونها جلد کتاب در سرتاسر جهان منتشر میکند. موج امپریالیسم رسانهای در اولین خیزش خود حوزه کشورهای عربی و آمریکای شمالی را درنوردید شایان ذکر است، رقابت شدیدی میان شرکت برتلزمان و دیگر شرکتهای آمریکایی وجود دارد، اما از آنجا که همه آنها در جهت اهداف اقتصادی و سرمایهداری آمریکایی گام برمیدارند، در یک پروسه کاری قرار میگیرند و تشابه کاری دارند.
6ـ جنرال الکتریک: از قدیمیترین شرکتهای بزرگ آمریکاست که سابقه آن حتی به پیش از اختراع رادیو و تلویزیون میرسد. این شرکت مالک شبکههای NBC و CNBC است.
جنرال الکتریک در اوایل سال 2001 بخشهایی از شبکههای تلویزیونی خود را با بخشهایی از شرکت عظیم مایکروسافت ادغام کرد و نظارت و سرپرستی آنها را به عهده گرفت و همچنین بتازگی با شرکت رسانهای (ویوندی یونیورسال)، صاحب شرکت فیلمسازی مشهور یونیورسال به توافق رسیده است تا با بخشهای بزرگی از این شرکت بزرگ فرانسوی که از 3 سال پیش دچار مشکلات مالی فراوان شده است، ادغام شود. با چنین اتفاقی غول رسانهای جدیدی همتراز ایاوالتایم وارنر و نیوزکورپوریشن ایجاد میشود.
امروز بصراحت میتوان گفت تقریبا همه شبکههای تلویزیونی ماهوارهای و کابلی آمریکا را که در خارج از خاک آمریکا نیز مخاطبان بسیاری دارند، یکی از 6 غول رسانهای اداره میکند. باور کردن این موضوع مشکل است که همه اخبار اطلاعات و برنامههای سرگرمی مردم آمریکا و قشر عظیمی از مردم جهان تنها از طریق این رسانههای انحصاری تامین میشود؛ اما از آنجا که بازار تجاری آمریکا و مشتریان داخلی آن نهایتا 370 میلیون نفر هستند، عجیب نیست که این غولهای امپریالیسم رسانهای براساس الگوهای کهن امپریالیستی، هر روز در فکر توسعه قلمرو خود در دیگر نقاط جهان و به دنبال دسترسی به فناوریهای برتر برای انتقال امواج رادیویی و تلویزیونی خود باشند. اساسا امپریالیسم رسانهای یکی از مولفههای فرهنگ آمریکایی یا کیش آمریکایی و کالایی صادراتی است و با کنترل شرکتهای آمریکایی بر رسانههای جریان اصلی، شاخصههای فرهنگ آمریکایی در سراسر جهان اشاعه مییابد. هالیوود و تصویرسازی ستارگان سینماییاش در سراسر جهان «رویاهای آمریکایی» را نه تنها در آمریکا، بلکه به همه مردم جهان تلقین میکند. الگوهای محصولات آمریکایی در سراسر جهان قابل شناسایی هستند و کوکاکولا، مک دونالد و نایکی را فرهنگ آمریکایی به تمامی جهان صادر کرده است.
نفوذ همهجانبه موج فراگیر امپریالیسم رسانهای در ابعاد نژادی و ملی بسیار قابل توجه است. این موج در اولین خیزش خود حوزه کشورهای عربی و آمریکای شمالی را درنوردید و تولیداتی خاص این دو حوزه با یک هدف کلی در دستور کار قرار گرفتهاند. فراگیری و تسلط این موج در کشورهای عربی به خوبی محسوس است تا حدی که جزییترین شوون اجتماعی و فردی را تحت تاثیر و تغییر قرار داده است.
حوزه آمریکای شمالی و کانادا نیز همانند دوره اول امپریالیسم که محدوده سرزمینهای کشورهای همسایه را در برمیگرفت، به حوزه مستعمراتی رسانههای آمریکایی بدل شده است و شهروندان کانادایی برنامههای تلویزیونی آمریکایی میبینند، فیلمهای آمریکایی را مشاهده میکنند و به موسیقی آمریکایی گوش میدهند و از مخاطبان مهم مجلات آمریکایی هستند.
همانطور که جهانی شدن میتواند به معنای تنوع و درک فرهنگهای دیگری هم باشد، میتواند به معنای ترویج همگونی یا تسلط یک فرهنگ خاص (در قالبهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) هم باشد و با انحصار منابع گسترده این ابررسانهها برای کنترل رسانههای جهانی، بدیهی است هر روز شاهد گسترش حوزه نفوذ و محدوده مستعمرات یا کلونیهای این نوع از امپریالیسم در جهان باشیم، مستعمراتی که مرزهای آن ناپیدا و شیشهای هستند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
