برنامه‌ها و چالش‌های پیش‌رو

مسعود طلوعی

ژانویه سال گذشته رهبر انقلاب با اشاره به نیاز روز‌افزون جهان به گاز طبیعی، خواستار تشکیل کارتل گازی مشترک بین ایران و روسیه شد. ولادیمیر پوتین رئیس‌جمهور روسیه که خود در سال 2002 فروش گاز ‌طبیعی از طریق سازمانی مشابه سازمان OPEC  را برای نخستین‌بار مطرح نموده بود، با مشاهده آمادگی همه‌جانبه ایران برای ایجاد کارتل گاز‌ طبیعی، با قدرت سوم گاز‌ طبیعی جهان یعنی قطر وارد مذاکره شد و سرانجام پوتین و شیخ‌حمدبن‌خلیفه‌ال‌ثانی امیر قطر بر سر کلیات طرح ایجاد کارتل ‌گازی انحصاری بین 3 کشور روسیه، ایران و قطر موافقت کردند.

فدراسیون کشورهای صادرکننده گاز (GECF ) در سال 2001 با حضور الجزایر، بولیوی، برمه، مصر، اندونزی، ایران، لیبی، مالزی، عمان، قطر، روسیه، تیرینیداد و توباگو، امارات ‌متحده ‌عربی و ونزوئلا بنیان‌گذاری شد. این کشور‌ها صاحب 73 درصد کل ذخائر شناخته شده و 42 درصد تولید جهانی می‌باشند. روسیه با 8/47 میلیارد ‌مترمکعب، ایران با 7/26 میلیارد‌ متر‌مکعب و قطر با 7/237 میلیارد‌ مترمکعب ذخایر گاز ‌طبیعی قدرت‌های اصلی GECF هستند. روسیه بزرگ‌ترین تولید‌کننده و مصرف‌کننده گاز ‌طبیعی در جهان است. این کشور به تنهایی 6/21 درصد نیاز جهانی را تولید می‌‌کند و 2/7 درصد مصرف جهانی را نیز دارد. یعنی روسیه یک‌سوم تولید خود را به مصارف داخلی می‌رساند. در حالی که اعضای  GECF هنوز در‌ خصوص آغاز کار رسمی کارتل‌ گازی هیچ اظهارنظری نکرده‌اند و مذاکرات کارتل ‌گازی GECF  تنها به دیدارهای غیر‌رسمی در حاشیه نشست اخیر کشورهای عضو GECF محدود می‌شود، غرب به‌ شدت نگران آینده بازار گاز ‌طبیعی جهان شده و خود را برای مقابله با هرگونه همکاری و اتحاد میان تولیدکنندگان ‌عمده گاز ‌طبیعی آماده کرده است.

سنای آمریکا در نخستین واکنش خود نسبت به طرح کارتل ‌گازی کشورهای تولیدکننده، تاسیس هرگونه سازمان انحصاری نفتی و گازی همچون OPEC و GECF را مغایر با قوانین تجارت ‌جهانی و غیر‌قانونی اعلام کرده است. سنا با تحریم هرگونه همکاری و اتحاد میان کشورهای تولیدکننده گاز، تاسیس سازمانی مشابه OPEC برای گاز ‌طبیعی را خطری برای کشورهای مصرف‌کننده می‌داند و جلوگیری از تاسیس چنین سازمان‌هایی را حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان اعلام کرده است.

جورج‌ بوش ‌رئیس‌جمهور آمریکا در واکنش به تصمیم تولیدکنندگان ‌بزرگ گاز جهت اتحاد و تاسیس سازمان انحصاری فروش گاز می‌گوید: ما تاسیس هرگونه سازمان‌ انحصاری فروش گاز‌ طبیعی را مغایر با قوانین ‌بین‌الملل می‌دانیم و تمامی فعالیت‌ها و تصمیم‌ها در این زمینه را وتو خواهیم کرد. اما کارشناسان سیاسی مخالفت‌های آمریکا را سدی در برابر عزم کشورهای تولیدکننده برای تشکیل کارتل انحصاری گاز نمی‌دانند. روسیه، ایران و ونزوئلا که از اعضای اصلی GECF هستند، رابطه سیاسی مناسبی با آمریکا ندارند و کاخ سفید برای جلوگیری از اجرای طرح تاسیس سازمان‌ انحصاری فروش گاز در GECF هرگز نمی‌تواند از نفوذ و قدرت این کشورها استفاده کند. قطر و الجزایر تنها هم‌پیمانان سیاسی آمریکا در GECF هستند که از موقعیت مناسبی درGECF  برخوردارند.

از طرفی کشمکش‌های سیاسی میان قطر و روسیه به دنبال قتل زلیم‌خان ‌یانداربیف رئیس‌جمهور سابق چچن در دوحه به‌ دست 3 مامور سازمان‌های اطلاعاتی روسیه در سال 2004 بالا گرفته است و دو کشور رابطه سیاسی مناسبی ندارند. آمریکا امیدوار است با اعمال فشار از طریق قطر و الجزایر، نظرات و سیاست‌های جاه‌طلبانه خود را بر GECF تحمیل کرده و اعضای آن را به انصراف از تاسیس سازمان‌ انحصاری‌ فروش‌ گاز متقاعد گرداند.

اما آمریکا از واقعیت‌های جهان ‌گاز ‌طبیعی ب‌دور مانده است. اول آنکه GECF تنها موسسه‌ای تشریفاتی میان کشورهای تولید‌کننده گاز است و هیچ‌ نوع قدرت اجرایی ندارد. مهم‌تر این‌که، طرح تاسیس سازمان ‌انحصاری‌ فروش‌ گاز، طرحی جمعی میان اعضای GECF  نیست، بلکه این طرح میان قدرت‌های بزرگ گاز ‌طبیعی جهان مطرح گردیده است که از نظر سیاسی بطور کامل از آمریکا مستقل هستند و یا برخی از آنها مخالف سیاست‌های یک‌جانبه واشنگتن می‌باشند. حتی وتو کردن سازمان‌های مشابه OPEC برای گاز ‌طبیعی، روسیه و ایران را از اجرای تصمیم خود منصرف نخواهد کرد. چرا ‌که روسیه خود حق وتو دارد و ایران نیز با وجود فشارها و تحریم‌های غرب و بخصوص آمریکا، هیچگاه از منافع ملی خود دست برنداشته است. آنچه مسلم است افزایش روزافزون نیاز جهان به گاز طبیعی و گاز طبیعی ‌مایع  (LNG) است. به گزارش سازمان‌های آماری رسمی جهان، مصرف گاز‌ طبیعی ‌مایع تنها در 3 سال گذشته با افزایش 100 درصدی روبرو بوده است.

امروز گاز ‌طبیعی بیش از 23 درصد انرژی موردنیاز جهان را تامین می‌کند و با افزایش قیمت نفت و بنزین پیش‌بینی می‌شود در آینده نزدیک 50 درصد انرژی موردنیاز جهان از گاز طبیعی تامین ‌شود. بنابراین تصمیم کشورهای تولیدکننده گاز طبیعی برای تشکیل سازمانی‌ انحصاری همچون سازمان OPEC منطقی و قابل‌قبول می‌نماید. حتی بسیاری از کارشناسان سیاسی، تاسیس چنین سازمانی را برای برقراری صلح و ثبات در جهان الزامی دانسته و تنها راه ایجاد نظم و انظباط در بازار انرژی آینده را وجود سازمانی قدرتمند و چندملیتی برای اداره منابع و تولید گاز ‌طبیعی در جهان اعلام کرده‌اند.