بحران قره باغ؛ آتش زیر خاکستر

علی حاجی‌نژاد 

منطقه قفقاز با بیش از 50 قومیت یکی از بحرانی‌ترین مناطق جهان به شمار می‌رود. یکی از طولانی‌ترین و حادترین منازعات این منطقه، مسأله قره‌باغ است که منجر به رویارویی آذربایجان و ارمنستان در سالهای پس از فروپاشی شوروی تا سال 1374 ش (1995م) شد.

بر اثر جنگ قره‌باغ، 17 تا 20 درصد سرزمین آذربایجان اشغال شد و 120 کیلومتر از مرز مشترک جمهوری آذربایجان با ایران در اختیار ارامنه قره‌‌باغ قرار گرفت. از دست رفتن این بخش از سرزمین آذربایجان باعث سرنگونی مطلب اف و ایلچی بیک (رؤسای جمهور قبلی آذربایجان) شده و الهام علی اف رئیس جمهوری فعلی نیز دچار بحران مشروعیت شده است.

با گذشت بیش از 10 سال از این مناقشه هنوز میانجی‌گران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای نتوانسته‌اند راه قابل قبولی برای دو طرف بیابند. از یک سو آذریها طرفدار حل مرحله‌ای بحران قره‌باغ، یعنی تخلیه مناطق اشغالی و سپس مذاکره بر سر وضع حقوقی قره‌باغ هستند و از سوی دیگر ارامنه طرفدار حل همه جانبه و اعطای وضعیت حقوقی مستقل به قره‌باغ می‌باشند. در آذربایجان خواست مردم کنترل مجدد قره‌باغ و اتصال جغرافیایی نخجوان به آذربایجان است. موضوع قره‌باغ یک مسأله حیثیتی برای مردم و دولت جمهوری آذربایجان تلقی می‌شود و از دست دادن آن ضربه روحی بزرگی بر هر دو وارد ساخته است. در حال حاضر اولویت اول برای دولت و مردم بازگرداندن آبرومندانه منطقه قره‌باغ به کشور و حفظ تمامیت آذربایجان از تمامی راههای ممکن می‌باشد.

شاید بر این اساس بود که الهام علی اف رئیس‌جمهور آذربایجان هفته گذشته در سخنرانی خود به مناسبت روز پلیس گفت: قره‌باغ دیر یا زود آزاد خواهد شد. رئیس‌جمهور  آذربایجان با تأکید بر اینکه ارمنستان هر چه زودتر این موضوع را درک کند به نفعش است، تصریح کرد: جمهوری آذربایجان هرگز با اشغال اراضی خود آشتی نخواهد کرد و آماده است از طریق عملیات نظامی این اراضی را آزاد کند. به گفته علی اف، نیروهای جمهوری آذربایجان برای دفاع از اراضی این کشور آمادگی کافی دارند.

 سخنان اخیر الهام علی اف بیانگر احتمال ظهور قریب‌الوقوع آتش زیر خاکستر بحران بسیار مهم و در عین حال پیچیده‌ این منطقه حساس است؛ بحرانی که اگر شعله‌ور شود، منطقه را به کمربند دایمی بحران تبدیل خواهد کرد.

 اگر چه اقدامهای سازمان ملل، شورای همکاری اروپا، گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا، آمریکا، روسیه و غیره برای ایجاد صلح در منطقه تاکنون با موفقیتی روبرو نشده است، اما باید اذعان نمود که نقش خواست برخی قدرتهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای به خصوص روسیه بر تداوم بحران قره‌باغ و لاینحل ماندن این بحران غیرقابل انکار است. شاهد این امر افزایش حضور نظامی روسیه در ارمنستان است. در میان غربیها نیز نظرات متفاوتی در مورد این بحران وجود دارد. شرکتهای غربی که انتقال آسان و بی‌خطر منابع انرژی منطقه را مدنظر دارند علاقه‌مند به اتمام سریع بحران هستند؛ در حالی که دستگاه سیاسی غرب بحران قره‌باغ را مجرایی برای حضور در منطقه از طریق میانجی‌گری قلمداد می‌کند.

در مجموع، با توجه به اینکه منطقه قفقاز (بنا بر نظر هانتینگتون) روی خط برخورد تمدنها قرار دارد، ممکن است آغاز مجدد درگیری مسلمانان آذری با ارامنه مسیحی منجر به گسترده شدن دامنه درگیری شود. بنابراین، شایسته است تمام قدرتهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بدون در نظر گرفتن منافع ملی صرف، تدبیری برای حل این بحران نیمه خاموش بیابند.