رهایی از اقتصاد تک‌قطبی

با توجه به چشم طمع کشورهای غربی مخصوصاً آمریکا به نفت ایران از یک طرف، وابستگی و اتکاء رژیم پهلوی به آمریکا از طرف دیگر، همچنین بهره‌مندی کشور از نعمت نفت فراوان که موجب شده است ایران به عنوان یکی از کشورهای مهم دارای ذخایر نفتی در منطقه و جهان شناخته شود، راحت‌ترین شیوه ادارۀ اقتصاد کشور برای رژیم پهلوی فروش زیاد نفت و تأمین هزینه‌های کشور و هزینه‌های گزاف و سنگین دربار و درباریان و دولتمردان چپاولگر بود. بدین ترتیب یکی از سرمایه‌های مهم کشور که متعلق به همه نسل‌ها بود به تاراج و چپاول می‌رفت تا وسایل ادارۀ کشور و هزینه‌های عیاشی و خوشگذرانی دولتمردان و وابستگان دربار در کاخ‌های آن چنانی و مراکز عیاشی تأمین شود.

از نظر رژیم پهلوی که صرفاً به راحتی و رفاه و آسایش خود و وابستگانش فکر می‌کرد، اهمیتی نداشت که وقتی کشور با چنین روندی در فروش نفت، ذخایر خود را در طی سال‌های آتی تمام کند، چه بحرانی گریبان‌گیر نسل آینده و مردم محروم کشور خواهد شد و کشورهایی که عمیقاً متکی به اقتصاد وابسته به نفت هستند، پس از پایان این ذخیرۀ الهی، چرخ‌های آنان چگونه به حرکت خود ادامه خواهند داد؟!

در هر حال چنین شیوه آسان و راحتی برای تأمین اقتصاد کشور و مخارج سنگین دربار و وابستگی رژیم، موجب شده بود که هر سال میزان صادرات نفت بیش‌تر شود. همین امر علاوه بر این که موجب کاهش شدید ذخیره نفت می‌گردید، موجب تضعیف سایر عناصر و مؤلفه‌های اقتصادی کشور (کشاورزی و صنعت) شده و روزبه‌روز اتکاء کشور به نفت بیش‌تر می‌شد.

در همین جهت شاهد بودیم که سهم سایر عناصر اقتصادی در تولید ناخالص ملی کم‌تر شده و بر میزان سهم نفت افزوده می‌شد. این امر نهایتاً منجر به تقویت اقتصاد تک قطبی و وابسته به نفت می‌شد و از نظر سیاسی نیز رژیم را بیش از پیش متکی و وابسته به غرب و آمریکا نموده و مجبور به فرود آوردن سرتعظیم در برابر خواسته‌ها و سیاست‌های آن‌ها می‌نمود.

جدول (الف)، که سهم عناصر مختلف اقتصادی را در تولید ناخالص ملی طی برنامه‌های سوم، چهارم و پنجم رژیم پهلوی (از سال 1341 تا 1356) نشان می‌دهد، به خوبی گویای رشد میزان وابستگی کشور به صادرات نفت و اقتصاد تک‌قطبی و کاهش سهم سایر عناصر اقتصادی از تولید ناخالص ملی است.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سیاست نفتی بر پایۀ حفظ منابع و ذخایر موجود برای نسل‌های آینده و بهره‌برداری از منابع نفتی، نه براساس نیاز غرب و شرکت‌های فراملیتی، بلکه منطبق با نیازهای ارزی ایران تدوین شد. در سال‌های 1358 کلیه قراردادهای مغایر با قانون ملی شدن صنعت نفت، توسط شورای انقلاب لغو گردید. (2) بدین ترتیب پس از انقلاب علی‌رغم فشارها و محاصره اقتصادی دشمنان انقلاب و متقابلاً نیازهای شدید مملکت به ارز و همچنین وارث یک دولت مقروض و ورشکسته شدن آن هم با هزاران مشکل اقتصادی، میزان صادرات نفت کاهش یافته و بر حفظ این نعمت الهی و ملی تأکید گردید.

جدول (ب) که مقایسۀ چند شاخص عمده در سال‌های 1356 (یعنی آخرین سال رژیم پهلوی و 1376 (یعنی 20 سال پس از انقلاب) را نشان می‌دهد، به خوبی نمایانگر حفظ این ذخیره ارزشمند ملی، علی‌رغم افزایش جمعیت و بالا رفتن مصرف داخلی و نیز افزایش توقع و انتظارات مردم از حکومت می‌باشد.

جدول (ج) نیز که سهم فعالیت‌های اقتصادی را در محصول ناخالص داخلی در مقاطع قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نشان می‌دهد، حاکی از آن است که سهم نفت از محصول ناخالص داخلی از 4/35 درصد در سال 1355، در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی کاهش چشم‌گیر یافته است. این میزان در سال 60 به 6/12 درصد، در سال 65 به 1/2 درصد در سال 70 به 2/8 درصد و در سال 75 به 5/15 درصد رسیده است.

علاوه بر آن چه در مورد تلاش نظام اسلامی در مورد رهایی از اقتصاد تک‌قطبی و وابسته به نفت ذکر کردیم، شاید خالی از لطف نیز نباشد که بدانیم صنعت نفت ایران تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی به شدت به فعالیت متخصصان و شرکت‌های خارجی وابسته بود. خروج کامل شرکت‌ها و اتحادیه‌های خارجی فعال در بخش‌های  گوناگون این صنعت و هدایت بخش‌های فراوان آن به دست نیروهای متخصص ایرانی، از افتخارات نظام جمهوری اسلامی ایران است. محاصره اقتصادی و پس از آن شروع جنگ تحمیلی، زیان‌های سنگینی به صنعت نفت وارد آورد. زیرا بخش‌های تولید و صادرات نفت همواره از اهداف عمده حملات نظامی دشمن بود، با این حال هیچ‌گاه تولید و صادرات نفت ایران قطع نشد. (6)

 شرکت ملی حفاری ایران که در سال 1358 به فرمان حضرت امام خمینی(ره) تأسیس شد، تنها شرکت جهانی است که مجموعه فرآیند حفاری اعم از سیمان‌کاری، اسیدکاری و تزریق نیتروژن را خود بر عهده دارد و تمام عملیات حفاری چاه این شرکت، توسط متخصصان و کارگران ایرانی انجام می‌شود. این عملیات دست‌کم ‌سالانه 750 میلیون دلار صرفه‌جویی در هزینه‌های ارزی برای اقتصاد کشور دارد. تا قبل از سال 1358 حدود 95 درصد عملیات مربوط به حفاری چاه‌های نفت با هزینه سالانه یک میلیارد دلار توسط شرکت‌های خارجی انجام می‌شد.

شرکت ملی حفاری ایران که در سال 1358 جایگزین 46 شرکت خارجی شد، در حال حاضر (7) با استفاده از 45 دستگاه حفاری و 700 مهندس حفاری که خود ترتیب کرده و 6 هزار نیروی شاغل در زمینه عملیات حفاری میدان‌های نفت و گاز در خشکی و دریا و تعمیر چاه‌های نفت و گاز فعّال است. مهار آتش چاه‌های نفتی کویت پس از جنگ خلیج‌فارس به وسیله کارگران و متخصصان ایرانی، نشان داد که کارشناسان دلسوز کشور ما با به کارگیری پیشرفته‌ترین تکنولوژی، می‌توانند در عملیات حفاری نفتی در دیگر کشورهای جهان مشارکت نمایند.(8)