گفتوگو با مدیر کل دفتر روابط اقتصادی خارجی وزارت امور اقتصادی و دارایی
تغییر در ریسک اقتصادی ایران
سیدجواد یزدانی
اشاره:
مدیر کل دفتر روابط اقتصادی خارجی وزارت امور اقتصادی و دارایی معتقد است در شرایطی که به واسطه برخی اعمال فشارهای جهانی، مشکلاتی برای تقویت و حفظ ارتباط اقتصادی با کشورهای وابسته به قدرتهای بزرگ پدید آمده است، نباید رویکرد به کشورهای مستقل را در دستور کار قرار دهیم. وزارت امور اقتصادی و دارایی در راستای اهداف وظایف خود، برقراری اقتصادی با کشورهای جهان را هم دنبال میکند که تنظیم این روابط اقتصادی از وظایف دفتر روابط اقتصادی خارجی سازمان سرمایهگذاری و کمکهای فنی است. عمده فعالیتهای این دفتر در حوزه روابط اقتصادی با کشورها، برنامهریزی، هماهنگی و پیگیری تصمیمات کمیسیونهای مشترک اقتصادی کشورها که در وزارت امور اقتصادی و دارایی با ریاست وزیر امور اقتصادی و دارایی برگزار میشود، است. مدیر کل دفتر روابط خارجی معتقد است که برقراری روابط اقتصادی با کشورها باید برای سرمایهگذاری ایرانیها مناسب باشد. در مورد نحوه برقراری روابط اقتصادی ایران با کشورها، ویژگی کشورهای خارجی برای برقراری رابطه با ایران و بالاخره تاثیر فشارها و تهدیدهای اخیر غرب در این روابط، گفتوگویی با بیژن صبوری، مدیر کل دفتر روابط خارجی وزارت امور اقتصادی و دارایی انجام شده است که میخوانید:
* در حال حاضر مسوولیت کمیسیون مشترک اقتصادی با چه کشورهایی به عهده وزارت امور اقتصادی و دارایی است؟
** تا سال 1384 مسوولیت 9 کمیسیون مشترک اقتصادی به عهده وزارت امور اقتصادی و دارایی بود اما در دولت جدید قرار بر این شد تا کمیسیونهای مشترک کشورهای همسایه که اهمیت بیشتری از لحاظ موقعیت سیاسی برای کشور دارند به وزارت امور خارجه واگذار شود. بر این اساس به موجب مصوبه هیأت وزیران که در فروردین ماه سال گذشته صادر شد، مسوولیت سه کمیسیون مشترک از وزارت امور اقتصادی و دارایی به وزارت امور خارجه منتقل شد.
* این کمیسیونها کدامند؟
** روسیه، افغانستان و ارمنستان. البته قرار شد متقابلاً یک تعداد از کمیسیونهای مشترک مانند کشورهای هندوستان، آفریقای جنوبی و مصر ـ البته اگر روابط با کشور مصر به سطح کمیسیون مشترک برسد ـ به این وزارتخانه واگذار شود.
* روابط با شش کمیسیون مشترک باقیمانده در چه سطحی است؟
** در حال حاضر شش کمیسیون مشترک را با کشورهای آلمان، مجارستان، سریلانکا، اسپانیا، بوسنی و هرزگوین و صربستان داریم. هماکنون از میان این شش کشور، کمیسیون مشترک با کشور سریلانکا فعال است و آخرین اجلاس آن هم در خرداد ماه امسال در تهران برگزار شد اما آخرین کمیسیون با کشور صربستان در سال 1383 برگزار شد که قرار بود اجلاس بعدی در زمستان سال گذشته در بلگراد تشکیل شود اما به دلیل تحولات داخلی آن کشور و جدا شدن مونتهنگرو از صربستان این اجلاس به تأخیر افتاده است. آخرین اجلاس کشور آلمان هم در سال 1380 در برلین برگزار شد. باید اشاره کنم که کشورهای عضو اتحادیه اروپا خیلی تمایل به برگزاری این کمیسیونها نشان نمیدهند و با وجود پیگیری ما برای برگزاری، عملاً این کمیسیونها را موکول به حل و فصل مسائل هستهای ایران کردهاند.
* دلیل برگزار نشدن برخی از این کمیسیونها میتواند ارتباطی به تغییر سیاستهای کشور داشته باشد؟
** خیر، کشورهای اروپایی مانند آلمان، مجارستان، اسپانیا و بوسنی و هرزگوین به دلیل عضویت در اتحادیه اروپا اصولاً خیلی ساختار اقتصادی آنها با کمیسیون مشترک سازگار نیست. البته این را علناً اظهار نمیکنند اما گرایشی هم به فعال بودن کمیسیونهای مشترک نشان نمیدهند، لذا موضوع ارتباطی به دولت جدید ندارد و در دولت قبلی هم این بحثها مطرح بوده است.
* دولت جمهوری اسلامی ایران با تشکیل ستادی به بازسازی کشور افغانستان اقدام کرد. در این زمینه چه اقداماتی صورت گرفته است؟
** بله، اواخر سال 1380 و به دنبال تعهد جمهوری اسلامی ایران برای بازسازی آن کشور، ستاد مشارکت در بازسازی افغانستان تشکیل و مقرر شد طی یک دوره 5 ساله کمکهای بلاعوض کشورمان به صورت پروژهای نه کمک نقدی به کشور افغانستان ارائه شود. در این راستا ریاست دو کمیته (کار گروه) از پنج کمیته این ستاد به وزیر امور اقتصادی و دارایی واگذار شد. کارهای اجرایی این کمیتهها از طرف وزیر به سازمان سرمایهگذاری محول شد که از سوی رئیس محترم سازمان سرمایهگذاری نیز دفتر روابط اقتصادی خارجی به عنوان دبیرخانه این کمیتهها عهدهدار امور جاری و کارشناسی مربوط به آنها شد.
* این دو کار گروه، شامل چه گروههایی هستند؟
** کار گروه اقتصادی و کار گروه تلفیق و هماهنگی. در واقع ما دبیرخانه این کار گروهها هستیم و به نوعی برنامهریزی و هدایت این کمکها به کشور افغانستان از کانال این دفتر سازماندهی میشود.
* مبلغ این کمکها چقدر است؟
** تعهد دولت جمهوری اسلامی ایران برای این 5 سال، معادل 250 میلیون دلار بود و سال گذشته به عنوان سال آخر این برنامه، در همین حدود به صورت پروژه در افغانستان کار انجام شد.
* این پروژهها عمدتاً چه پروژههایی هستند؟
** اکثراً پروژههای زیربنایی هستند. در انتخاب پروژهها سعی شده، عمران افغانستان با توجه به منافعی که برای کشورمان خواهد داشت در نظر گرفته شود؛ مانند پروژههای آموزشی، فرهنگی، تاسیس مراکز فنی و حرفهای، آبرسانی، برقرسانی، احداث جاده، پل و غیره. باید اشاره کنم مهمترین پروژه در این کشور، جاده 120 کیلومتری است که از مرز ایران در دوغارون (استان خراسان رضوی) به سمت هرات میرود و برای آبادی این شهر و وصل شدن آن به ایران بسیار موثر بوده است. این جاده در گذشته خاکی بود و حدود 12 ساعت رفت و آمد در آن طول میکشید اما هماکنون با یک ساعت این جاده را میتوان طی کرد. بنابراین تعداد زیادی از شرکتهای ایرانی در استان هرات فعال شدهاند. در حال حاضر حجم عمده روابط اقتصادی ایران با افغانستان که به رقمی بالای 500 میلیون دلار رسیده، از طریق همین جاده انجام میشود.
* آیا ممکن است این پنج سال دوباره تمدید شود؟
** درخواستهایی که از سوی دولت افغانستان بوده و در ملاقاتهایی هم که در سطوح سیاسی و اقتصادی بوده این درخواست مطرح شده که کمکها تمدید شود. از سوی دیگر هنوز برخی پروژهها ناتمام هستند، بنابراین امکان تمدید وجود دارد.
* در عراق چطور؟ آیا نظیر این کمکها در کشور عراق هم وجود دارد؟
** بله، ما به عنوان وزارت امور اقتصادی و دارایی در ستاد ویژهای که برای بازسازی عراق تشکیل شده عضویت داریم که مسوولیت این ستاد به عهده وزارت امور خارجه و نهاد ریاست جمهوری است. البته کمک به پروژههای عراق به صورت بلاعوض انجام نمیشود، بلکه قرار است تسهیلات اعتباری در اختیار آن کشور قرار گیرد و در یک فرآیند زمانی که توافق میشود این اعتبارها به کشور بازگردانده شود. سال گذشته هم در سفر وزیر دارایی عراق به ایران یک یادداشت تفاهم بین ایشان و وزیر امور اقتصادی و دارایی کشورمان امضا شد تا خط اعتباری یک میلیارد دلاری در اختیار دولت عراق قرار گیرد. در این توافقنامه شرایط ترجیحی برای این اعتبار در نظر گرفته شده تا از محل این اعتبار پروژههایی که برای کشور ما هم مفید است، مانند اتصال خطوط راهآهن، برق، گاز و نفت بین دو کشور، پروژههای بیمارستانی و... اجرا شود.
البته تمام پروژههایی که از محل این اعتبار به مرحله اجرا درمیآید، توسط شرکتهای ایرانی انجام میشود که این خود زمینه بسیار خوبی برای کار و فعالیت این شرکتها را فراهم خواهد ساخت.
* آقای صبوری، این کمیسیونهای مشترک چه فایدهای برای کشور دارند که شما پیگیر آن هستید؟
** کمیسیونهای مشترک داستان تاریخی و طولانی دارند. وقتی صحبت از برگزاری کمیسیون مشترک با کشوری میشود اصل بر این است که با دولت آن کشور روابط دوستانه داریم و قصد ادامه این روابط را داریم. ضمناً کمیسیون مشترک با برخی کشورها عامل ارتباط است و زمینهای میشود تا تواناییهای دو طرف شناخته شوند. تجربه نشان داده کمیسیون مشترک، اجازه میدهد تا در بخشهای اقتصادی کشورها وارد شویم و پروژههایی داشته باشیم که منافع ملی برای کشور دارد.
* به طور کلی روابط اقتصادی خارجی ایران را چگونه ارزیابی میکنید؟
** برای پاسخ به شما باید کشورها را طبقهبندی کنم. این فرآیندی که رخ داده و کشورهای غربی به نوعی در مقابل ما موضعگیری کرده و ایران را تحت فشار قرار دادهاند، بر روابط اقتصادی ما تاثیر گذاشته است. ما عمدتاً کشوری وابسته به نفت هستیم و سالی حدود 30 تا 40 میلیارد دلار خرید خارجی داریم که عمدتاً هم از کشورهای صنعتی و پیشرفته انجام میشود، بنابراین طبیعی است موضعگیری آنها برای ما مشکل به وجود میآورد. هماکنون گرایش کشور به سمت توسعه روابط با کشورهای مستقل و آزاد است و تلاش میشود که در این راستا با برخی کشورهای آمریکای جنوبی مثل ونزوئلا و کوبا این روابط برقرار شود که البته ارتباط با چین، روسیه و کره هم در همین جهت است.
* به عقیده شما راهکارهایی که برای مقابله با این تحریم عنوان میشود عمدتاً کدامند؟
** باید کشورها را براساس نوع و میزان برخوردی که با ایران دارند طبقهبندی و بعد بررسی کنیم که کشور ما چقدر به لحاظ اقتصادی به آنها وابسته است تا بتوانیم این روابط را یا تعدیل یا به سمت سایر کشورها هدایت کنیم. به فرض اگر کشور انگلستان با ما روابط خوبی ندارد باید سعی کنیم کشور دیگری را جایگزین کنیم.
از سوی دیگر قرار بر این است دستگاههایی که خرید عمده کشور را انجام میدهند گزارشی به ستاد هماهنگی روابط اقتصادی خارجی مستقر در معاونت اقتصادی وزارت امور خارجه ارائه دهند تا بررسی شود در صورت محدودیت برای کشور، چه کالاهایی جنبه استراتژیک دارند تا صنایع داخلی را به سمتی هدایت کنیم که میزان واردات کم شود یا از کشورهای دوست وارد کنیم. جمعبندی این گزارشها خدمت ریاست محترم جمهور ارائه خواهد شد تا در صورت صلاحدید در سیاستهای دولت مدنظر قرار دهند.
* بنابراین تحریم در روند ارتباط ما تاثیر گذاشته است؟
** اگرچه قطعنامه فعلاً به طور رسمی بحث تحریم اقتصادی برای ایران را پیشبینی نکرده و فقط یکسری از اقلام خاص نظامی یا در ارتباط با تولیدات هستهای در آن پیشبینی شده اما تاثیر غیرمستقیم خود را گذاشته است. البته برخی کشورها در اعتبارات اسنادی که برای کشور گشایش میکنند با احتیاط برخورد میکنند.
علاوه بر این، تعداد از بانکهای اروپایی که مستقیماً تحت تاثیر سیستم بانکی آمریکا قرار دارند در اثر فشارهای آمریکا مناسبات بانکی را محدود کردهاند. بنابراین در این مقطع تاثیر خود را به این صورت گذاشته است. از سوی دیگر، ایران در بحث ریسک بینالمللی (rating) موفق شده بود در طبقهبندی (OECD) خود را ارتقا دهد و از ریسک رتبه (5) به ریسک رتبه (4) برسد. با توجه به اینکه ایران از لحاظ ذخایر ارزی و منابع موقعیت خوبی دارد و تعهدات خارجی خود را بموقع انجام میدهد، قرار بود این رتبه حتی به (3) هم ارتقا یابد اما متأسفانه در اثر تحولات اخیر شنیدهایم که این رتیه مجدداً به (5) تنزل یافته است. بنابراین در هر معاملهای که داریم نرخ بیمه بالاست و ما باید هزینه آن را پرداخت کنیم.
* در روابط اقتصادی با کشورها ما بیشتر واردکننده هستیم یا صادرکننده؟
** بستگی به نوع کشور دارد. ایران عمدتاً صادرکننده نفت است. سال 1384 حدود 50 میلیارد دلار صادرات نفت داشتیم و حدود 9 تا 10 میلیارد دلار هم صادرات غیرنفتی و در حدود 40 میلیارد دلار هم واردات داشتیم. بنابراین اگر در مبادلات، نفت را کنار بگذاریم ایران بیشتر واردکننده است، البته به روابط ما هم مربوط است. با کشورهای پیشرفته صنعتی از نظر مراودات تجاری عمدتاً منفی هستیم و رابطه مبادله با کشورهایی نظیر آلمان، کره، چین، ژاپن، فرانسه و روسیه عمدتاً به ضرر ما است اما با کشورهای دیگر مانند عراق و افغانستان که ما بالادست آنها تلقی میشویم این موازنه به نفع ماست. ایران از افغانستان سالانه 20 تا 30 میلیون دلار واردات دارد اما 400 تا 500 میلیون دلار به این کشور صادرات دارد. در کشورهای آسیانه میانه هم تراز تجاری به نفع ما است.
* چه ویژگیهایی را در یک کشور در نظر میگیرید تا این رابطه اقتصادی را برقرار کنید؟
** اگر بحث سیاسی را کنار بگذاریم که در حوزه کار ما نیست، در حوزه اقتصادی باید دید تا چه حد یک کشور نیازهای اقتصادی کشور را تأمین میکند و چگونه ما میتوانیم در بازار کشور از لحاظ صادرات کالا، خدمات و سرمایهگذاری نفوذ کنیم. همچنین در اختیار قرار دادن خط اعتباری و وام به ایران نیز مهم است. بنابراین سنجیدن آنچه که در این رابطه به دست میآوریم در برقراری یک ارتباط مهم است. در اینجا لازم میبینم مثالی بزنم، ارتباط با کشور سریلانکا به عنوان کشوری کوچک شاید بیاهمیت باشد اما به لحاظ ارتباطهای بینالمللی و عضویت در اتحادیه سارک، مهم است. زیرا میتوان از طریق بازار این کشور به بازار کشورهای بزرگی مانند هند، پاکستان، فیلیپین و... نیز دست یافت.
* با توجه به تجربهای که دارید، کدام کشورها را برای ارتباط اقتصادی با ایران بهتر میدانید؟
** همانطور که اشاره کردم در بازار کشورهای صنعتی زیاد حرفی برای گفتن نداریم، البته ایران خوشبختانه از یک توان تکنیکی، تجهیزاتی و شرکتهای فعال در بخشهایی مانند مسکن، ساخت راه و نیروگاه برخوردار است که چنین توانی در اکثر کشورهای منطقه وجود ندارد. بنابراین برای ورود شرکتهای ایران به این کشورها تلاش میکنیم تا از این توان استفاده کنیم و منابع مالی را از طریق فرصتهای بینالمللی یا خود آن کشور تأمین کنیم. از سوی دیگر چون صادرات ایران عمدتاً فرش، پسته، خشکبار و... است، باید سعی کنیم به صادرات صنعتی روی آوریم. خوشبختانه در سالهای اخیر در زمینه صادرات صنعتی به ویژه در بخش پتروشیمی و همچنین صادرات خدمات فنی و مهندسی نیز پیشرفتهای خوبی داشتهایم.
بنابراین کشورهایی را که انتخاب میکنیم باید کشورهایی باشند که بازار مناسب برای سرمایهگذاری باشند و صرفاً بازار فروش کالاهای سنتی نباشند.
* اخیراً دولت تصمیم گرفته است سبد ارزی را از دلار به یورو تبدیل کند. آیا این تصمیم میتواند تاثیری در روابط اقتصادی ایران داشته باشد؟
** همانگونه که اطلاع دارید این تصمیم به دنبال فشارهای دولت آمریکا گرفته شد. این یک بحث پیچیده مالی و بانکی است اما تصور نمیکنم تاثیری در روابط اقتصادی کشور بگذارد، چون یورو هم یک ارز معتبر بینالمللی است. اگرچه بسیاری از مبادلات مثل نفت و مجموعه کالاهای انرژی به صورت دلار انجام میشود. از سوی دیگر در این چند سال، یورو به عنوان ارز اروپایی روند رو به رشدی داشته، بنابراین اگر بتوانیم مبادلات را به یورو یا ارزهای دیگر انجام دهیم در برابر دلار خوب است اما اگر قرار باشد کالایی که در سطح جهان با دلار مبادله میشود تبدیل به یورو کنیم، هزینهای برای کشور خواهد داشت.
در کل من تصور میکنم مشکلی پیش نیاید اما باید در نظر گرفت که یکباره این تغییر را انجام نداد چون ممکن است در چاه اروپاییها بیفتیم که آنها هم زیاد قابل اعتماد نیستند. بنابراین باید مبادلات را با ارزهای متنوع انجام داد تا قدرت مانور داشته باشیم.
* برای آینده چه برنامهای دارید؟
** همانگونه که گفتم فعالیت دفتر روابط اقتصادی تا حد زیادی وابسته به موقعیت مناسبات خارجی کشور است چون کار ما تنظیم رابطه اقتصادی با کشورهای دوست است. در حال حاضر موقعیت به گونهای است که با توجه به تقسیمبندی انجام شده حوزه فعالیت ما عمدتاً کشورهای اروپایی هستند. قبل از تحولات اخیر، روابط با کشورهای اروپایی از بعد مناسبات دولتی و رسمی تا حدی شکوفا بود. البته ما با کشوری مثل آلمان اگرچه مدتی است کمیسیون مشترک برگزار نکردیم اما روابط اقتصادی وسیع داریم. به طور کلی به عنوان نماینده دولت، در تلاش هستیم با کمک وزارت امور خارجه، کشورهای دوست را شناسایی و رابطه ایجاد کنیم. ما به کشورهای مختلف پیشنهاد میدهیم که موافقتنامه تشویق و حمایت متقابل از سرمایهگذاری یا موافقتنامه اجتناب از اخذ مالیات مضاعف و همکاری گمرکی با کشور ما امضا کنند. تشکیل کمیتههای مشترک سرمایهگذاری با کشورهایی که ظرفیت سرمایهگذاری در ایران را دارند و یا بالعکس از طریق دفتر روابط پیگیری میشود.
* رابطه اقتصادی ایران با کشورهای حوزه خلیجفارس و عربی به چه صورتی است؟
** رابطه بد نیست، یعنی یک نوع رابطه بینابین داریم. البته عمده ارتباط ما با کشور امارات متحده عربی است که این رابطه هم فرصت و هم تهدید است و باید با یک ظرافت خاصی این رابطه را ادامه داد، زیرا از یک سو بازار امارات میتواند در شرایطی که کشورهای غربی ما را تحت فشار قرار دهند یک بازار واسطه باشد تا نیازهای خود را تأمین کنیم و از سوی دیگر این کشور سبب فرار سرمایه کشور نیز شده است. به لحاظ سیاسی هم ما یک رابطه متعادل همراه با احتیاط با این کشور داریم. به طور کلی به لحاظ اقتصادی با عربستان، امارات، قطر، عمان، کویت و بحرین، روابط دوستانه داریم.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
