اقتصاد شاهی

اقتصاد عربستان تا یک دهه پیش پر از راز و رمز بود و اطلاعات درونی آن کمتر منتشر می‌شد. این کشور پادشاهی اما از چند سال پیش مدرن‌سازی اقتصاد خود را در دستور کار قرار داده است و می‌خواهد از یک کشور فقط فروشنده نفت خارج شده و صادرات خود را متنوع کند. آیا توانایی‌های چنین خواستی در جامعه فعلی عربستان پدیدار شده است؟ برخی از کارشناسان معتقدند هزاران عربستانی که در سال‌های قبل و در حال حاضر در عربستان تحصیل می‌کنند و شرایط خاص این کشور به لحاظ جذب سرمایه و تکنولوژی خارجی چنین آرزویی را محقق خواهد کرد. برخی دیگر اما باورشان این است که نظام سیاسی بسته عربستان و شرایط پیش از مدرنیته در امور اجتماعی و فرهنگی آرزوی اقتصادی‌ شاهان عربستان را غیر ممکن خواهد کرد. نوشته حاضر که از سایت شورای عالی انقلاب فرهنگی برداشته شده است، اقتصاد عربستان را در کلی‌ترین حالت نشان می‌دهد.

سیستم اقتصادی

اقتصاد عربستان در گذشته بر پایه کشاورزی، دامداری و درآمدهای حاصل از زیارت حجاج از مکه و مدینه قرار داشته است. ولی هم‌اکنون نفت در کشور عربستان تعیین‌کننده و جهت‌دهنده حرکت‌های اقتصادی به شمار می‌آید، درآمد حاصل از آن چهره جامعه را دگرگون ساخته و عربستان را از یک کشور نیمه بدوی و فقیر به یک کشور ثروتمند و با نفوذ تبدیل کرده است. با توجه به اینکه در سال‌های اخیر تقاضای جهانی نفت کاهش یافته و رکود بازار آن نقش مهم عربستان را در بازار بین‌المللی نفت تضعیف نموده ولی با این حال نفت همچنان حرف اول را در اقتصاد عربستان می‌زند. در سال 1962 م دولت عربستان ـ در زمان زمامداری فیصل ـ تصمیم به اجرای برنامه اصلاحی و توسعه کشور با استفاده از افزایش درآمدهای نفتی گرفت و علاوه بر توجه به بخش‌های صنعت و تأسیسات زیربنایی و بالا بردن سطح کشاورزی تقویت بنیه دفاعی کشور در دستور کار قرار گرفت و در طول سال 80-75 حدود 142 میلیارد حجم هزینه‌های دولت پیش‌بینی شده و هدف دولت در این سال‌ها بالا بردن سطح زندگی، رشد ناخالص داخلی، کاهش وابستگی به درآمد نفت، توسعه منابع طبیعی و ساخت و ترمیم زیربنای اقتصادی بود.

واحد پول

ریال سعودی واحد پول رایج کشور عربستان می‌باشد. این واحد پول به طور کامل به وسیله طلا و سایر ارزهای بین‌المللی قابل تبدیل، حمایت می‌شود. پشتوانه پول در عربستان سعودی تا سال 1950 م نقره بود و پول رایج سکه‌ای بود که از نقره خالص ضرب می‌شد. در سال 1952 م از پشتوانه طلا و نقره در ضرب سکه‌ ریال استفاده شد و بالاخره در سال 1955 به علت افزایش نرخ بین‌المللی نقره، دولت سعودی سکه‌های نقره را جمع‌آوری و چاپ و توزیع اسکناس را آغاز نمود. سکه‌های رایج شامل؛ یک، پنج؛ ده، بیست و پنج و پنجاه هلاله است، هر ریال برابر با بیست قروش و صد هلاله می‌باشد. در سال 1993 یک لیره استرلینگ برابر با 846/5 ریال سعودی و یک دلار آمریکا برابر با 745/3 ریال سعودی بود. مؤسسه نقد عربستان در سال 1952 م در جده تأسیس گردید و تلاش زیادی جهت تقویت ریال نمود که آن را به عنوان یکی از ارزهای معتبر جهان معرفی نماید. بانک مرکزی با مؤسسه پول عربستان سعودی؛ در آوریل 1952 تأسیس گردید و طائف اساسی این مؤسسه علاوه بر تثبیت و تقویبت قیمت‌ها در داخل و خارج بر اساس ریال سعودی، سایر موارد مهم اقتصادی و مالی مانند بررسی طرح‌های تولید و رونق بازرگانی، تأمین اعتبارات پولی و رساندن آن به میدان‌های فعالیت بازرگانی، ایحاد و ذخیره منظم که بخش خصوصی را تقویت و ارزش ریال را حفظ کند، نیز می‌پردازد. همچنین بانک مرکزی سرپرستی این امور را به عهده دارد: نگاهداری موجودی‌های نقدی و به کار انداختن آنها، ـ خرید و فروش طلا و ارزهای خارجی ـ سرپرستی بانک‌های بازرگانی.

اقدام دیگر دولت برای اجرای سیاست‌های پولی، صدور نظامنامه مراقبت بانک‌ها در سال 1965 بود که در واقع تحول مهمی را در امور بانکداری به وجود آورد و موجب به دست گرفتن رهبری بانک‌ها توسط دولت شد. در عربستان سیزده بانک وجود دارد که بر حسب اهمیت دارای شعبات چندی در شهرهای مختلف می‌باشند.

تجارت

بازرگانی داخلی عربستان سهم ناچیزی در اقتصاد این کشور دارد. البته باید بازاریابی فرآورده‌های نفتی آرامکو، فروش مواد غذایی و حیوانات اهلی پرورش یافته اعراب بدوی و کشاورزان را مستثنا کرد. تغییر مهمی که در سال‌های اخیر در سیاست بازرگانی خارجی عربستان رخ داده است، تغییر جهت از بازارهای دلار به نواحی غیر دلار بوده است، این موضوع به خاطر آن است که شرکت آرامکو سیاست بازاریابی محصولات نفتی خود را متوجه بازارهای اروپا کرده است. هم‌اکنون انگلستان آلمان، هلند و ایتالیا در حال تحکیم موقعیت صادراتی خود به عربستان سعودی می‌باشند. اگرچه ایالات متحده آمریکا مهمترین منبع واردات این کشور است. ولی پس از این کشورها و دولت‌های عضو جامعه عرب مهمترین بازارهایی هستند که عربستان با آنها معامله می‌کند برمه و هندوستان بزرگ‌ترین صادرکنندگان برنج به عربستان بشمار می‌روند. این کشور گندم را از کانادا، ایالات متحده آمریکا و استرالیا وارد می‌کند و از انگلستان و سایر کشورهای اروپایی وارد و خریداری می‌نماید.

منابع معدنی

عربستان سعودی از نظر منابع معدنی غنی می‌باشد ولی بهره‌برداری از این منابع به علت تأکید بر بخش نفت و گاز مورد غفلت قرار گرفته است. علت دیگر عدم اهتمام به منابع موجود، دور بودن محل بسیاری از آنها است. از آنجا که منابع قابل توجهی از طلا، نقره، سنگ آهن، مس، فسفات، اورانیوم، هیدروکسید آلومنیوم، ذغال سنگ، تونکستن، سرب و روی در عربستان موجود می‌باشد، دولت این کشور علاقه‌مند است که اقتصاد را از اتکای به نفت دور نماید و فرصت‌های شغلی دیگری را برای اتباع عربستان بهبود بخشد.

آب و کشاورزی

یکی از مشکلات کشور عربستان، مسئله کمبود آب می‌باشد که این امر دولت را برای تأمین آب آشامیدنی مردم و آب قابل استفاده برای کشاورزی با مشکلاتی مواجه کرده است. قسمت اعظم خاک کشور از صحرای شنزار و لم یزرع تشکیل شده است که به هیچ‌وجه قابل کشت و بهره‌وری نیستند. اما در سواحل دریای سرخ و خلیج‌فارس قسمت‌هایی وجود دارد که در اثر بارندگی موسمی جویباری به وجود آمده و در بعضی نقاط دیگر نیز با حفر چاه زمین‌هایی را قابل کشت کرده‌اند. دولت پس از تأسیس وزارت کشاورزی و آب؛ (وظیفه تأمین آب آشامیدنی مردم؛ آب قابل استفاده برای کشاورزی، توسعه نواحی زیر کشت و رسیدگی به وضع کشاورزان) را بر عهده دارد. به همین دلیل  واحدهای کشاورزی متعددی تأسیس نموده که وظیفه این واحدها راهنمایی کشاورزان و دادن کود و ماشین‌آلات به آنها می‌باشد، وزارت کشاورزی طرح‌هایی را در دست اقدام دارد که مهمترین آنها عبارتند از؛ احیای صحرای شمال، اسکان عشایر خانه‌ بدوش، آبیاری و زه‌کشی در احسا، بهبود آبیاری و زه‌کشی در قطیف، توزیع اراضی بایر، جلوگیری از حرکت شن و ماسه در احسا و سدسازی در عربستان.