اردن و مشکلات فرهنگی با اسرائیل

سید محمدعلی ابطحی
اردن، کشوری است که از نظر فرهنگی دارای شخصیت شکل یافته‌ای است. نویسندگان و روشنفکران آن در دنیای عرب از اعتبار نسبتاً خوبی برخوردارند. توان هنری و فرهنگی آنان نیز از خیلی از کشورهای عربی بالاتر است و تولیدات تلویزیونی آنان را در بسیاری از کشورهای عربی پخش می‌کنند. در جشنواره موسیقی معروفی که در منطقه تاریخی جرش در اردن برگزار می‌شود تقریباً معروفترین موسیقیدانان و خوانندگان عرب حضور می‌یابند و انتخاب هر یک از آنان در جشنواره اعتباری برایشان در سراسر کشورهای عربی محسوب می‌شود. در همین جشنواره بسیاری از اشعار معروف خوانندگان ضد صهیونیست نیز ارائه شده است.
متفکران و نیروهای فرهنگی اردن نیز - خصوصاً در مبارزه با دشمن صهیونیستی - به خوبی در دنیای عرب درخشیده‌اند. در میثاق شرفی که 17 سندیکای اردنی بعد از قرارداد اسلو امضاء کرده‌اند هر نوع تعامل و همکاری با اسرائیل را برای همیشه رد کرده‌اند. انتخاب اخیر لیث شبیلات - نویسنده ضد صهیونیست و ناراضی زندانی از داخل زندان بعنوان رئیس سندیکای مهندسین اردنی و یا تظاهرات شدید دانشجویان اردنی پس از قرارداد صلح با اسرائیل نمونه‌های روشن رشد شخصیت فرهنگی متفکران و هنرمندان اردنی است که همین عدم تجانس فرهنگی برزگترین مشکل همه حکومتهای عربی است که با اسرائیل مصالحه کرده‌اند. مصر بعد از نزدیک به 20 سال از توافق کمپ دیوید هنوز نتوانسته روابط مردمی و فرهنگی و هنری خود را با اسرائیل عادی کند، دولت اردن در تلاش فراوان است که بنوعی این مشکل را از سر راه بردارد و روابط فرهنگی و هنری خود را با اسرائیل عادی کند، مسئله‌ای که بدلیل رشد فکری هنرمندان و متفکران عرب کار آسانی نیست. در مدت کوتاهی که از برقراری روابط سیاسی اردن با اسرائیل می‌گذرد، روابط فرهنگی پیشرفت خوبی نداشته است. فشار مردمی برای نفی‌سازی روابط فرهنگی از یک سو و فشار دولتی برای حل این معضل از سوی دیگر باعث شد وزیر سابق تبلیغات اردن که قاعدتاً او باید قرارداد فرهنگی را امضاء کند (از سوی اسرائیل وزیر تبلیغات اسرائیل امضاء کرده ‌است) امضا نکرد و وزیر خارجه به جای او امضاء کرد و در حکومت جدید وزیر تبلیغات تغییر کرد.
دبیر سندیکای وکلای مدافع و حقوقدانان که بر سایر سندیکاها تأثیر داشت نیز بدلیل مقاومت در برابر پیشنهاد سفر اعضاء به اسرائیل تغییر کرده‌است و دبیر جدید هم نتوانسته بر امضاء برای عادی‌سازی روابط اجتماعی با اسرائیل فشار آورد.
توریست‌های اسرائیلی که علیرغم وجود آثار بسیار عظیم مصری به سختی امکان سفر به مصر دارند مورد استقبال شدید اردن قرار گرفته‌اند. بنحویکه بنابر آمار در سال 1374 روزانه بین 2500 تا 3000 توریست اسرائیلی از اردن دیدن کرده‌اند و جالب توجه آنکه اکثر آنان همان روز اردن را ترک کرده‌اند و به اردن اجازه نداده‌اند از این رهگذر منافع جلب توریست را بدست آورد. از ابتدای سال 1375 به اتومبیل‌های شخصی اسرائیلی و اردنی اجازه داده ‌می‌شود که در کشور مقابل رفت ‌و ‌آمد کنند. وزارت علوم اردن از 10 دانشجوی اسرائیلی برای آموزش در دانشگاههای اردن دعوت کرده ‌است و در مقابل 3 دانشجو به اسرائیل رفته‌اند و قرار است بزودی تلویزیون مشترک اردنی اسرائیلی که در آن تهیه کنندگان دو طرف با مدیریت مشترک برنامه‌سازی خواهند کرد کار خود را آغاز کنند. و از همه پر سر و صداتر آنکه دولت اردن در تلاش فراوان است جشنواره فرهنگی اردنی اسرائیلی برگزار نماید که در آن جشنواره موسیقی ،تئاتر و فیلم حضور یابد و هم اکنون دو گروه موسیقی کودکان اسرائیلی و اردنی مشغول آماده‌سازی سرود مشترکی مخلوط از زبان عبری و عربی هستند که در مورد صلح با اسرائیل است.
اینها نمونه‌هائی است از تلاش‌های سریع اردن برای ایجاد روابط فرهنگی با اسرائیل و عادی‌سازی روابط اجتماعی با آنان. امّا ظاهراً مشکلات عادی‌سازی روابط فرهنگی فراتر از آن است که رهبران سیاسی با امضای قرارداد و یا ابلاغ دستوری بتوانند آنرا حل نمایند. در مسائل اقتصادی و سیاسی شاید قدرت حمایت آمریکائی و نیروی پلیسی داخلی بتواند راه را باز کند ولی مسائلی که به درون و انسانها - مثل فرهنگ و هنر - مرتبط است دستور پذیر نیست. زیرا اگر امکان عادی‌سازی روابط با رژیم صهیونیستی در میان افکار عمومی عربی کاری آسان بود رهبران بسیاری از کشورهای تابن دندان آمریکائی تاکنون همه یخهای روابط را ذوب کرده بودند. تاریخ تجاوز و ستم صهیونیستی آنقدر بر اعمال جان و دل مردم مسلمان و عرب تأثیر گذاشته که نسیان آن زمان فراوانی احتیاج دارد. واقعیتی که مصر - به عنوان اولین دولتی که با اسرائیل رابطه برقرار کرده‌‌است - به آن رسیده و یکبار وزیر خارجه آن کشور که روزی سمبل ارتباط با اسرائیل و خیانت به آرمان اسلامی شناخته می‌شد به پادشاه اردن گفت حالا که با اسرائیل صلح کرده‌اند چرا برای این صلح هروله می‌کنید!