تغییرات در اوپک

ترجمه: محسن خزائی

بیشتر نوشته‌هایی که درباره سازمان کشورهای صادرکننده نفت ـ اوپک ـ منتشر شده‌اند به کار گروهی در این سازمان نپرداخته‌اند، بلکه الگو بودن آن را برای دیگر عرصه‌های اقتصاد جهانی به بحث گذاشته‌اند. در همین راستا با افزایش تقاضای جهانی برای گاز طبیعی این سؤال مطرح می‌شود که آیا کارتل جهانی متشکل از تولیدکنندگان گاز که کنترل کافی بر عرضه این محصول داشته باشد می‌تواند ایجاد شود تا قیمت‌های آن را متأثر کند؟

سؤالات دیگری هم در مورد اوپک وجود دارند که به شرایط فعلی بازار نفت مربوط هستند. باید دید ناآرامی سیاسی در برخی کشورهای تولیدکننده نفت مثل نیجریه و ونزوئلا چه تأثیری بر تحولات عرصه نفت دارد و آیا اوپک می‌تواند تقاضای نفت را پیش‌بینی کند و در موقع مناسب تغییرات لازم در تولید را انجام دهد؟‌

در حال حاضر تعداد اعضای اوپک در حال افزایش است. در ماه ژانویه، آنگولا با 1 میلیون و 600 هزار بشکه تولید در روز به عضویت این سازمان درآمد. سودان نیز با 300 هزار بشکه نفت خواستار الحاق به اوپک است و آنگولا هم که در سال 1992 از اوپک خارج شده احتمالاً دوباره به این سازمان خواهد پیوست. بدیهی است که اعضای جدید، سهم اوپک را در بازار جهانی نفت افزایش خواهند داد.

البته روی دیگر سکه فعالیت در هر کارتل اقتصادی بین‌المللی مثل اوپک تضاد منافع اعضا است. ولی در شرایط فعلی که در بازار جهانی تمام تولیدات اوپک را جذب می‌کند و مازاد عرضه وجود ندارد مشکل فوق کمرنگ شده است. ولی شرایط همیشه بدین‌صورت باقی نمی‌ماند و هنگامی که اوپک بخواهد سهم تولیدی اعضا را کاهش دهد اختلاف بین اعضا دوباره اوج می‌گیرد. در این رابطه یکی از مهم‌ترین اختلافات احتمالی بین تولیدکنندگان عضو اوپک، شکاف بین کشورهایی که قادر به اضافه کردن به تولید خود هستند از یک طرف و کشورهای فاقد این توانایی از سوی دیگر است.

جریان مهم دیگری که در اوپک در حال شکل‌گیری است، رشد سریع اعضایی است که میعانات گازی تولید می‌کنند. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی در ماه مه، تولید میعانات گازی اوپک هر سال با حدود 8 درصد افزایش تا سال 2012 به 7 میلیارد و 100 میلیون بشکه خواهد رسید. از جمله دلایل این افزایش عبارتند از: افزایش کلی تولید گاز در جهان و اکتشافات جدید این محصول. عمده کلامی که می‌توان در مورد افزایش تولید میعانات گازی در کشورهای عضو اوپک گفت این است که رأی‌دهی و قدرت اوپک در مورد این محصول اعمال نمی‌شود.

از سوی دیگر در صحنه بین‌المللی، اوپک اغلب در مورد امنیت تقاضا ابراز نگرانی می‌کند و در مقابل، نگرانی در مورد امنیت عرضه نفت توسط کشورهای صنعتی مصرف‌کننده ابراز می‌شود. برای اوپک امنیت تقاضا اثر مالی مهمی دارد زیرا کشورهایی از اوپک که درصدد افزایش ظرفیت تولید خود هستند باید فوراً در مورد سرمایه‌گذاری‌های کلانی که برای پاسخگویی به میزان تقاضای فرض شده برای نفت آنها در طول سال‌ها و دهه‌های آینده نیاز است، تصمیم‌گیری کنند. بنابراین، طبیعی است که هنگامی که سیاستمداران آمریکایی و دیگر کشورها پیرامون کاهش وابستگی به نفت خارجی به عنوان سنگ زیربنای سیاست انرژی خود سخن می‌گویند کشورهای عضو اوپک دچار نگرانی می‌شوند. به ویژه آن که همکاری بین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان نفت در بحث امنیت انرژی جایگاه کمی دارد.

به عنوان مهم‌ترین دغدغه موجود در اوپک باید عراق را مورد توجه قرار داد. این کشور که هنوز در رأی‌گیری‌های اوپک شرکت نمی‌کند در پی تولید 2 میلیون بشکه نفت در روز است. ولی خطوط لوله کلیدی و تأسیسات نفتی آن در معرض حمله و خرابکاری است. در این کشور، عدم امنیت مانع بازسازی صنعت نفت است. در صورت برقراری ثبات در عراق، این کشور توانایی تولید 6 میلیون بشکه در روز را دارد. این میزان تولید به معنای تغییری عمده در جایگاه اوپک و تقویت آن است.