سیاست خارجی پیشرو

ناصر بهرامی‌راد

هفته دولت برکات فراوانی دارد، از جمله آن که مسئولان رده بالای دولت در فرصت‌های خاص این هفته، ناگفتنی‌های جالبی را بیان می‌کنند. منوچهر متکی در دوازدهمین همایش کانون اسلامی فارغ‌التحصیلان شبه قاره هند بخشی از خاطرات پشت صحنه‌اش را مطرح کرد که تاملی در آنها نشان می‌دهد ملت و دولت ایران امروز در چه جایگاهی در جهان ایستاده‌اند. وزیر خارجه از ادعای خنده‌دار دیپلمات‌های انگلیسی یاد کرد که یک سال قبل در مذاکرات با دیپلمات‌های ایرانی گفته بودند: وقتی ما اسم تحریم را بیاوریم، اوضاع کشورتان بر هم می‌ریزد و اگر قطعنامه‌ای صادر کنیم، کارتان تمام است!

متکی از این گفت که شش ماه قبل وقتی ایران موضوع خرید پنج فروند توپولف پیشرفته را مطرح کرد، آمریکایی‌ها از طریق سفارت سوئیس پیغام دادند که بابت تعمیر قطعات این هواپیماها اطمینان داشته باشید چرا که ما ممنوعیت‌ها را از شرکت‌های هواپیمایی آمریکایی برداشته‌ایم، و این ایران بود که به دلایلی از خرید هواپیماها منصرف شد.

وزیر خارجه همچنین به خاطراتش در مورد نخستین برخورد غربی‌ها با مواضع سیاست خارجی در دولت نهم اشاره کرد و این که دیپلمات‌های برجسته غرب اقرار کردند: اول فکر می‌کردیم سیاست‌های اعلامی دولت جدید ایران از روی ناآگاهی دولتمردان این کشور از محیط بین‌المللی بوده اما وقتی تکرار کردند با دقت گوش کردیم و فهمیدیم این نگاه جدید، ایران جدید است.

یکی از وعده‌های دولت نهم، اتخاذ دیپلماسی فعال و مقتدر در عرصه بین‌المللی و جایگزین ساختن رویکرد افراطی به اروپای غربی با توجه و تمرکز به شرق، آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین بود. این وعده دقیقا در چارچوب دو راهبرد اساسی نظام جمهوری اسلامی یعنی راهبرد «نه شرقی، نه غربی» و راهبرد «عزت، حکمت، مصلحت» طراحی و بیان شده و در واقع پاسخی بود به رویکرد فزاینده به غرب بخصوص آمریکا و اروپای غربی که طی حدود یک و نیم دهه جز مجموعه‌هایی مانند «دیالوگ انتقادی» و سپس تعلیق دو سال و نیمه تمامی صنایع هسته‌ای کشور در نتیجه تعامل با تروئیکای اروپا، تقریبا هیچ حاصل جدی‌ای نه در عرصه سیاسی و نه حتی در زمینه‌های اقتصادی نداشت.

در دو سال گذشته حضور و همکاری ایران در مجموعه‌های همکاری شرق مانند اکو، آسه‌آن، شانگهای و سازمان همکاری‌های جنوب آسیا به موازات گسترش روابط با آفریقا و آمریکای لاتین شتابی فزاینده گرفت، بدون آن که با بلوک غرب، قهر شود.

هر چند پیش از آن هم توجهی ـ هر چند کمرنگ ـ به سازمان‌های همکاری در مرزهای شرقی کشورمان مبذول می‌شد اما این حضور، کمتر واجد نتایج ملموس اقتصادی برای کشور بود.

گسترش رویکرد به این دسته از کشورها و سازمان‌ها که اوج آن در سفر اخیر رئیس‌جمهور به چند کشور آسیای میانه و حضور و سخنرانی در هفتمین نشست کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در بیشکک بود، علاوه بر نتایج سیاسی و تثبیت موقعیت منطقه‌ای و بین‌المللی ایران، در عمل به دستاوردهای اقتصادی قابل توجه نیز منتهی شده است، به گونه‌ای که شاید بتوان چنین تعبیر کرد که فصل ثمردهی و میوه‌چینی از این رویکرد فرا رسیده است.

رئیس‌جمهوری چین در حاشیه این اجلاس طی دیداری با همتای ایرانی‌اش اعلام کرد سقف مبادلات اقتصادی و سرمایه‌گذاری مشترک دو کشور می‌تواند تا دویست میلیارد دلار برسد. این در حالی بود که در مسیر سفر به بیشکک، با ترکمنستان و افغانستان هر کدام حداقل 5 سند همکاری دوجانبه به امضا رسید.

اواخر خردادماه، رئیس‌جمهوری ترکمنستان در سفرش به تهران، طرح بزرگ احداث راه‌آهن مشترک دو کشور برای انتقال کالا و مسافر به کشورهای دیگر را ارائه کرد و آن را به سود دو کشور دانست و اوایل این ماه لوکا شنکو در مینسک پایتخت بلاروس به احمدی‌نژاد گفت: از کمک‌های طرف ایرانی در صنایع نفت و گازمان تشکر می‌کنیم و امیدواریم ایران در اقتصاد بلاروس بیش از این سرمایه‌گذاری کند.

فهرست این نوع تعاملات اقتصادی با کشورهایی بجز آمریکا و اروپای غربی بسیار طولانی‌تر از حوصله این نوشتار است. اما همان‌طور که متکی در جمع فارغ‌التحصیلان شبه قاره هند گفت، غیر از سطح معمولی مراودات، مناسبات تجاری و سرمایه‌گذاری با رقم‌های میلیاردی میان ایران و کشورهای دیگر برقرار شده که فقط یک قلمش ده میلیارد و دو قلم دیگرش چهل میلیارد دلار ارزش دارد.

علاوه بر عزت و سربلندی روزافزون ملت و دولت ایران، ثمرات ایستادگی بر مواضع اصولی در سیاست خارجی در عرصه‌هایی گشایش فراهم کرده که دولت‌های سلطه‌طلب اروپایی و آمریکا آن را به عنوان گلوگاه برای کشورمان شناخته بودند. معاون بانک مرکزی کشورمان بتازگی در مصاحبه‌ای با فایننشال تایمز به بانک‌های آلمانی هشدار داد اگر فعالیت خود را در ایران متوقف کنند، از سرگیری آن چندان راحت نخواهد بود، زیرا به گفته وی بانک‌هایی از کشورهای آسیایی، روسیه و حتی حوزه خلیج‌فارس برای جایگزینی با آنها اعلام آمادگی کرده‌اند. دیروز صبح فرانجیالی، دبیر کل سازمان جهانگردی و گردشگری در همایشی در تهران اعلام کرد رشد کردشگری در ایران دو برابر متوسط رشد جهان بوده و سرمایه‌گذاری کشورمان در این زمینه کاملاً منطقی است. در همین همایش بود که رئیس سازمان میراث فرهنگی سال 2008 میلادی را سال شروع میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری در صنعت گردشگری کشورمان ذکر کرد.

این همه در حالی به دست آمده که رئیس‌جمهور، ششم مردادماه در یک گفت‌و‌گوی تلویزیونی تصریح کرد: دولت نهم در چهار ماه آینده دور جدیدی از دیپلماسی فعال و ابتکاری خود را در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی کلید خواهد زد.