پاکستان و چشم‌انداز تحولات آتی

احمد فراهانی

تحولات سیاسی پاکستان با توافق‌های اخیر پرویز مشرف و بی‌نظیر بوتو برای تقسیم قدرت و همچنین بازگشت مجدد نواز شریف به صحنه سیاسی این کشور، وارد مرحله دیگری شده است که به طور قطع با انتخابات آتی ریاست جمهوری و پارلمانی در پاکستان مرتبط است. انتخابات ریاست جمهوری پاکستان اکتبر آینده و انتخابات مجلس قانونگذاری این کشور اواخر سال جاری برگزار می‌شود که برای رئیس‌جمهوری فعلی پاکستان یعنی پرویز مشرف بسیار حیاتی خواهد بود.

محمد نواز شریف که رهبری حزب مسلم لیگ (شاخه نواز) را بر عهده دارد، در سال 1990 میلادی برای نخستین بار به نخست‌وزیری پاکستان رسید و اولین دوره نخست‌وزیزی‌اش تا سال 1993 ادامه یافت ولی در ماه آوریل آن سال، رئیس‌جمهور وقت دستور انحلال مجلس و برکناری رئیس دولت را به اتهام فساد مالی صادر کرد. اما دیوان عالی پاکستان، حکم رئیس‌جمهوری را غیرقانونی و ملغی اعلام کرد و حکم به از سرگیری فعالیت مجلس و ابقای نخست‌وزیر داد.

در ماه ژوئیه همان سال، نواز شریف همراه با رئیس‌جمهور وقت از سمت‌های خود کناره‌گیری کردند و در انتخاباتی که در پی آن برگزار شد، حزب مردم به رهبری بی‌نظیر بوتو توانست قدرت را در دست بگیرد اما خانم بوتو در سال 1997 به دستور رئیس‌جمهور وقت از کار برکنار و نواز شریف به جای او منصوب شد و تا سال 1999 در این سمت باقی ماند.

در اکتبر سال 1999 ژنرال پرویز مشرف، رئیس ستاد ارتش، نخست‌وزیر را به توطئه قتل خود متهم و با کودتای بدون خونریزی برکنار کرد و قدرت را در دست گرفت.

اواخر ماه ژوئیه هم گزارش‌هایی در مورد تماس نمایندگان بی‌نظیر بوتو، که در خارج از پاکستان در تبعید به سر می‌برد، با نمایندگان ژنرال پرویز مشرف به منظور همکاری احتمالی دو طرف انتشار یافت. بوتو در سال 1999 در حالی که دولت پاکستان درصدد بازداشت وی به اتهام فساد مالی بود، از پاکستان خارج شد و در سال‌های اخیر در بریتانیا اقامت داشته است. وی تاکید کرده است که در صورت کناره‌گیری پرویز مشرف از سمت ریاست ستاد ارتش از وی در انتخابات ریاست جمهوری حمایت خواهد کرد. پرویز مشرف علاوه بر تصدی پست ریاست جمهوری، ریاست ستاد کل ارتش پاکستان را نیز بر عهده دارد. این در حالی است که وی برای کناره‌گیری از یکی از دو پست خود به شدت تحت فشار احزاب و گروه‌های سیاسی، مذهبی قرار دارد.

طبق قانون اساسی پاکستان رئیس‌جمهور از سوی مجمعی متشکل از نمایندگان مجالس نمایندگان و سنا و چهار مجلس ایالتی انتخاب می‌شود. به نظر می‌رسد پرویز مشرف که روزهای دشواری را برای بازگرداندن نظم و آرامش به این کشور و راندن بقایای گروه‌های افراطی چون القاعده و طالبان پشت سر گذاشته است، برای تحکیم جایگاه خود عبور از بحران‌های سیاسی و مخالفان قدرتمند مذهبی‌اش تلاش می‌کند و از اینکه دست دوستی به سوی دشمنان خود مانند بی‌نظیر بوتو نخست‌وزیر سابق این کشور دراز کند، اجتناب نمی‌کند.

همچنین همکاری نزدیک مشرف با آمریکا و نقض حریم هوایی و زمینی و حاکمیت ملی پاکستان از سوی واشنگتن باعث شده است تا موقعیت وی در عرصه سیاسی پاکستان تا حدی تضعیف شود. حادثه مسجد لعل در اسلام‌آباد و همچنین اعتراض گسترده وکلا به اخراج قاضی کل این کشور، ژنرال مشرف را با مشکلات امنیتی و یک وضعیت ناپایدار مواجه کرد که در نهایت وی را به ایجاد ائتلاف با برخی گروه‌های با نفوذ در ساختار سیاسی پاکستان به خصوص حزب مردم و جماعت اسلامی، ترغیب کرد. به نظر شماری از تحلیلگران منطقه‌ای، اقدام مشرف در دعوت از بوتو برای حضور در ساختار قدرت در عین حل بحران موجود، می‌تواند موقعیت مشرف را با چالش‌های دیگری روبه‌رو کند.

مشرف هر چند ممکن است جناح میانه‌روها، مانند سکولارها و لیبرال‌ها را راضی کند اما ممکن است با تحریک مخالفان مذهبی دولت مواجه شود که این مساله می‌تواند موقعیت او را متزلزل کند. در شرایط فعلی به نظر می‌رسد مشرف دوستی و توافق با گروه‌ها و احزاب میانه‌رو را انتخاب کرده و ترجیح می‌‌دهد با نزدیک شدن به لیبرال‌ها بلوک قدرتمندی برای خود تدارک ببیند. البته باید تاکید کرد که این توافق بیش از آنکه ناشی از قرابت فکری دو طرف باشد به فضای سیاسی فعلی پاکستان مرتبط است.

فشار داخلی و خارجی برای برگزاری انتخابات آزاد در پاکستان و موانع قانونی مشرف برای باقی ماندن در پست ریاست جمهوری و همچنین فشار مضاعف گروه‌های تندرو و افراطی علیه دولت پاکستان، به طور قطع مشرف را برای ایجاد ائتلاف با طردشدگان سیاسی مجاب کرده است.

مشرف ترجیح می‌دهد با حضور لیبرال‌ها و سکولارها نه تنها وجهه‌ای بهتر برای دولت خود تدارک ببیند بلکه با قدرتی بیشتر به مصاف تندرویان و افراطیون برود.

آمریکا خواهان کنار رفتن مشرف از قدرت نیست اما به رئیس‌جمهور پاکستان فشار می‌آورد تا او قدرت را با بی‌نظیر بوتو تقسیم کند. ملاقات ماه گذشته مشرف و بوتو که بدون اطلاع قبلی در ابوظبی برگزار شد، در راستای فشارهای آمریکا بر رئیس‌جمهوری پاکستان انجام گرفت و این در حالی است که مخالفان نزدیکی مشرف با بوتو معتقدند ضررهای تقسیم قدرت با نخست‌وزیر سابق پاکستان بسیار بیشتر از فایده‌های آن است.

تقسیم قدرت در پاکستان در آستانه انتخابات ریاست جمهوری و پارلمانی برای مشرف می‌تواند دو پیامد داشته باشد؛ کنترل فضای سیاسی کشور و تقویت قدرت برای برخورد با گروه‌های افراطی و تندرو و کاهش فشار از سوی گروه‌های مخالف میانه‌رو.