معاله برد - برد

ایران پس از روسیه، بیشترین ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد و پیش‌تر نیز اوکراین و ترکیه را به عنوان راه‌های احتمالی صدور گاز خود به اروپا بررسی کرده است که البته این موضوع در بخشی از تفاهم‌نامه‌ دو کشور مورد توجه قرار گرفته و براساس آن ایران بخشی از گاز خود را از طریق ترکیه به اروپا صادر خواهد کرد و ترکیه نیز در اجرای طرح پارس جنوبی مشارکت می‌کند. در صورت اجرای این تفاهم‌نامه، ترکیه پای خود را به بزرگ‌ترین میدان گازی جهان می‌گشاید و می‌تواند به بازاری مطمئن برای تأمین نیازهای کشورهای مقصد تبدیل شود و خود را به عنوان یک ترانزیتور مطمئن در رقابت با دیگر مسیرها به ویژه روسیه مطرح کند.

رقابت ترکیه و روسیه

به این ترتیب در حالی که رقابت ترکیه با روسیه برای کنترل راه‌های ترانزیت انرژی از شرق به غرب در حال شدت گرفتن است، آنکارا گامی دیگر در جهت مبارزه برای کنترل نفت روسیه برداشته و رقیب خود را با امضای این تفاهم‌نامه یک گام به عقب رانده است. براساس این تفاهم‌نامه، تهران موافقت کرده است که ترکیه در توسعه میدان گازی پارس جنوبی که میان ایران و قطر مشترک است، مشارکت کند.

میدان گازی پارس جنوبی

میدان گازی پارس ‌جنوبی با ذخیره 14 تریلیون مترمکعب گاز، بزرگ‌ترین میدان گازی ایران است که  8 درصد از ذخایر شناخته شده گاز جهان و 50 درصد از ذخایر گاز ایران را در خود جای داده است و این خود اهمیت راهبردی آن را نمایان می‌کند. این میدان گازی در 24 فاز طراحی شده که تاکنون پنج فاز آن به بهره‌برداری رسیده است؛ سه فاز مراحل پایانی خود را می‌گذراند و عملیات اجرایی دو فاز دیگر نیز آغاز شده است. در اجرای 10 فاز اول این پروژه عظیم که بیش از 25 میلیارد دلار در آن سرمایه‌گذاری شده، شرکت‌های خارجی و مؤسسه‌های مالی بین‌المللی همکاری و مشارکت داشته‌اند. ترکیه نیز با اجرای این طرح می‌تواند حضور در پارس جنوبی را بیازماید و ایران نیز از این طریق برای فازهای این میدان تامین اعتبار کند.

تمایل ترکیه برای مشارکت

مقام‌های ایرانی می‌گویند: ترکیه مایل بوده است در توسعه میدان گازی پارس جنوبی مشارکت کند و ایران نیز پذیرفته است این کشور در سه فاز توسعه پارس جنوبی مشارکت کند. در این مذاکرات علاقه‌مندی ترکیه برای حضور در فازهای 22، 23، 24 میدان گازی پارس جنوبی مورد تأیید ایران قرار گرفته است که جزئیات قرارداد آن نیز قرار است که مهلت تعیین شده میان دوطرف نهایی شود. همچنین براساس این تفاهم‌نامه ایران اجازه می‌یابد بخشی از گاز خود را از طریق خاک ترکیه با اروپا صادر کند. دو کشور همچنین توافق کرده‌اند گاز ترکمنستان نیز از طریق خاک ایران و ترکیه به اروپا  برسد که این مسئله علاوه بر افزودن بر حجم گاز انتقالی، منافع اقتصادی بیشتری نیز برای دو کشور در پی خواهد داشت. مهندس سیدکاظم وزیری هامانه، وزیر نفت ایران که به همراه هیئت همراه خود به ترکیه سفر کرده بود، از مذاکرات با حلمی گولر، وزیر انرژی و منابع طبیعی آن کشور ابراز خشنودی و امضای تفاهم‌نامه با این کشور را «گامی بزرگ» توصیف کرده که پس از مذاکرات طولانی به نتیجه رسیده است. وزیر نفت همچنین با ابراز امیدواری از این که این تفاهم‌نامه عملیاتی شود و گاز ایران از طریق ترکیه به اروپا برسد، افزوده است: طبیعی است که برای صدور گاز ایران به اروپا، باید خطوط لوله‌ای میان دو کشور احداث شود و قرار است این طرح‌ها به صورت 50 -50 میان دو کشور اجرا شود و همین‌طور قرار است طرح توسعه چند فاز میدان پارس جنوبی را هم که یک طرح بزرگ چند میلیاردی است، ترکیه اجرا کند که به طور طبیعی میزان همکاری میان دو کشور را نیز توسعه خواهد داد. در گذشته ایران و ترکیه فقط یک قرارداد صدور گاز داشتند که با انعقاد این تفاهم‌نامه، همکاری دو کشور در زمینه انرژی توسعه بسیاری خواهد یافت.

احداث خط لوله

اگر این تفاهم‌نامه به قرارداد، نهایی منجر شود، خط لوله‌ای میان دو کشور برای صادرات گاز ایران به اروپا ساخته می شود که به گفته مهندس وزیری هامانه، دو کشور به صورت مشترک آن را انجام خواهند داد. افزون بر این، براساس تفاهم‌‌های اولیه، ایران سالانه 30 میلیارد متر مکعب گاز در اختیار ترکیه قرار خواهد داد و این در حالی است که طرف ترک نیز، از سرمایه‌گذاری 20 میلیارد دلاری در پارس جنوبی خبر می‌دهد. تجربه همکاری بلندمدت ایران و ترکیه در زمینه صادرات گاز، به یقین نقش بسزایی در شکل‌گیری تفاهم‌های جدید داشته است. ایران در سال 1996 و در همان سال‌هایی که بحث‌های ابتدایی خط لوله صلح مطرح می‌‌شد، قراردادی با ترکیه برای صادرات گاز به آن کشور امضا کرده و صادرات گاز ایران نیز از سال 2001 آغاز شده است.

هرچند که در چند سال گذشته صادرات گاز ایران به ترکیه گاهی به ویژه در فصل زمستان قطع شه و علت اصلی آن افت فشار گاز بوده است، ولی در شرایط کنونی ایران امیدوار است با توسعه میدان گازی پارس جنوبی بتواند بخشی از تولیدات آن را صادر کند.

مذاکرات بی‌نتیجه

توافق جدید ایران و ترکیه برای صادرات گاز به اروپا در حالی اهمیت بیشتری می‌یابد که مذاکرات مربو به خط لوله صلح با طرف‌های هندی و پاکستانی سال‌های زیادی به طول انجامیده. ولی هنوز به قرارداد منجر نشده است؛ حال به نظر می‌رسد که این مسئله می‌تواند به ویژه هندی‌ها را به تکاپو وادارد تا در رویارویی با بازار اروپایی به عنوان رقیبی با تقاضای بالا، سعی در تسریع قرارداد خط لوله صلح داشته باشند تا منبع مطمئن انرژی خود را از دست ندهند.

برخی از کارشناسان غربی نیز بر این باورند که به نظر می‌رسد ایران سعی دارد دست خود را در انتخاب مشتریان باز بگذارد و تفاهم‌نامه صادرات گاز از طریق ترکیه به اروپا یکی از انتخاب‌های تازه این کشور در مقابل طرح خط لوله گاز صادراتی ایران به هند و پاکستان موسوم به «خط لوله صلح» است. از سوی دیگر، باید توجه داشت هرچند که ترکیه به غیر ایران، قراردادهایی با روسیه و چند کشور دیگر برای واردات گاز امضا کرده است و بخشی از گاز وارداتی را نیز به اروپا صادر می‌کند، ولی این کشور در رقابتی پنهان با روسیه می‌کوشد از قدرت این کشور به عنوان ترانزیت‌کننده مهم منابع انرژی به اروپا بکاهد و خود را به عنوان مرکز انتقال انرژی شرق به غرب مطرح کنند. از سوی دیگر، تفاهم‌نامه امضا شده میان ایران و ترکیه راه را برای اجرای پروژه‌ «نابوکو» هموار می‌کند و دیگر نیاز به تامین‌کنندگان دیگر برای تامین نیازهای این پروژه کمرنگ می‌شود. اتحادیه اروپا پیشتر می‌کوشید برای جانشینی گاز روسیه، از منابعی دیگر برای تامین گاز مورد نیاز پروژه 4 میلیارد و 600 میلیون دلاری نابوکو که از خاک ترکیه عبور می‌‌کند، استفاده کند. اتحادیه اروپا به این دلیل که این پروژه موجب گوناگون‌سازی منابع تامین گاز اروپا و کاهش وابستگی به گاز روسیه می‌شود، از آن حمایت می‌کند؛ خط لوله نابوکو که با عبور از ترکیه و شرق بالکان به مجارستان و اتریش می‌رسد، خواهد توانست سالانه 31 میلیارد متر مکعب گاز را به کشورهای بزرگ مصرف‌کننده در اروپا انتقال دهد؛ با وجود این توافق شده که ایران سالانه 30 میلیارد متر مکعب گاز به ترکیه صادر کند که ممکن است گاز ترکمنستان را نیز شامل شود. از سوی دیگر، ایران به دنبال امضای تفاهم‌نامه 30 میلیارد دلاری به شرکت اتریشی او.ام.وی، برنامه صادرات گاز به اروپا از طریق خط لوله را به صورت جدی‌تر دنبال کرده است و برخی کارشناسان تفاهم اخیر ایران و ترکیه را همسویی با این مسئله ارزیابی می‌کنند. اما پیشرفت‌های جدید در توافق ایران و ترکیه در حالی حاصل می‌شود که برنامه‌های ترکیه برای ایجاد مشارکت راهبردی با ایران در بخش‌ انرژی همواره انتقادهای دولت آمریکا را به همراه داشته است. سیاست آمریکا همان‌گونه که بارها مام‌های این کشور مطرح کرده‌اند، مخالفت با سرمایه‌گذاری در ایران به ویژه در بخش انرژی است. این در حالی است که ترکیه و ایران علاوه بر تفاهم‌نامه اخیر، توافق کرده‌اند که با ایجاد همکاری‌های بلندمدت در بخش انرژی به ویژه در بخش حفاری نفت و گاز، احداث سه نیروگاه با سوخت گاز و انتقال نفت و گاز ایران به اروپا نقطه عطفی را در همکاری راهبردی ایجاد کنند. هرچند که از طرح همکاری دو کشور به عنوان تغییر در سیاست‌های انرژی ترکیه نام برده شده است. ولی این اقدام جدید برای ترکیه گامی حیاتی به شمار می‌رود که از آن به عنوان اقدامی برای تبدیل شدن به یک بازیگر جهانی انرژی در منطقه یاد می‌کنند.