همه راه‌ها به خاورمیانه ختم ‌می‌شود

هرچند از روزهای ترکتازی سیاستمداران آمریکایی در پی اشغال عراق و پی‌ریزی طرح «ترویج آزادی و دموکراسی در خاورمیانه بزرگ» چند سالی ‌می‌گذرد، اما چگونگی و چرایی اینکه آیا آمریکا باید به ترویج دموکراسی در خاورمیانه بپردازد، هنوز یکی از موضوعات داغ صحنه سیاسی آمریکا است. به همین خاطر تما‌می ‌نامزدهای ریاست جمهوری آمریکا درباره این موضوع به نحوی موضعگیری کرده‌اند.

هرچند باید به این نکته توجه داشت که سیاست عملی رئیس‌جمهور جدید آمریکا به احتمال فراوان با توجه به مسائل روز و رویدادهای جهانی تعیین خواهد شد و نه سخنرانی‌های انتخاباتی، اما باز هم ‌می‌توان شماری از اختلافات اساسی را در قبال موضوع ترویج دموکراسی در کشورهای خاورمیانه میان نامزدهای انتخابات، چه در طیف جمهوریخواه و چه در طیف دموکرات، مشاهده کرد.

شش کاندیدایی که از آنها اغلب به عنوان محتمل‌ترین نامزد نهایی حزب متبوع‌شان در انتخابات سال 2008 نام برده ‌می‌شود (هیلاری کلینتون، باراک اوباما و جان ادواردز در میان دموکرات‌ها و جان مک کین، رودولف جولیانی و میت رامنی در میان جمهوریخواهان)، به موارد مشترکی در مواضعشان در مورد ترویج دموکراسی در خاورمیانه اشاره کرده‌اند. برای مثال تما‌می ‌آنها (و نیز دولت بوش) ‌می‌گویند اگر نهادهای دموکراتیکی برای رسیدگی به شکایات شهروندان کشورهای عرب ایجاد شود، آنگاه شاهد کاهش تروریسم خواهیم بود. در میان دیگر کل نامزدهای ریاست جمهوری هم تنها نامزدهای درجه سو‌می‌ مانند ران پل و دنیس کوسینیچ ایده تلاش برای ایجاد تغییرات سیاسی و اقتصادی در خاورمیانه را به کلی رد کرده‌اند.

با این حال افتضاح نظامی ‌آمریکا در عراق، باعث شده است تا تما‌می‌ کاندیداها بر این نکته تاکید کنند که دموکراسی را نمی‌توان و نباید از طریق زور به کشورها تحمیل کرد. آنها همچنین به این نکته اشاره کرده‌اند که دموکراسی تنها منوط به برگزاری انتخابات آزاد و منصفانه نیست و مسائلی مانند حکومت قانون، شفافیت و پاسخگویی نهادهای حکومتی، رعایت حقوق‌بشر و توجه به حقوق زنان و وجود شهروندان تحصیلکرده از دیگر عوامل اصلی یک نظام سیاسی دموکراتیک محسوب ‌می‌شوند. اما در کل، هیچیک از کاندیداها به طور روشن ابراز نکرده‌اند که ایالات متحده چگونه ‌می‌تواند به وقوع چنین تحولاتی در خاورمیانه کمک کند.

هرچند همان طور که اشاره شد سخنان کاندیداها در این مرحله بسیار کلی و مشابه است اما باز هم ‌می‌توان تمایزها و تفاوت‌هایی را تشخیص داد که به ما کمک ‌می‌کند تا حدس بزنیم هر یک از این نامزدها در صورت راهیابی به کاخ سفید تا چه حد بر سیاست ترویج دموکراسی در خاورمیانه تاکید خواهد کرد.

سناتور جان مک کین یکی از تهیه‌کنندگان لایحه «پیشرفت دموکراسی» (Advance Democracy Act) در سال 2005 بود (که البته هیچگاه به قانون تبدیل نشد) و براساس آن دیپلمات‌ها و دیگر مقام‌های دولتی آمریکا موظف ‌می‌شدند تا «از تما‌می‌ قدرت نفوذ ایالات متحده برای حمایت، ترویج و تقویت اصول، روش‌ها و ارزش‌های دموکراتیک در کشورهای خارجی» استفاده کنند. اما مک کین در مقاله‌ای که به تازگی در مجله فارین افرز منتشر کرد و در آن به تشریح اولویت‌های سیاست خارجی خود پرداخت، تنها به این جمله بسنده ‌می‌کند که «آمریکا به کشورهای مسلمان دوست در جهت ساخت و ایجاد جامعه‌ای باز و آزاد» کمک خواهد کرد.

میت رامنی، دیگر نامزد جمهوریخواه نیز به این نکته اشاره کرده است که کمک‌ها و فرصت‌سازی‌های اقتصادی آمریکا ‌می‌تواند مسیر ایجاد نظام‌های سیاسی دموکراتیک در این کشورها را تسهیل کند. رودی جولیانی، شهردار سابق نیویورک نیز ضمن حمایت از انجام اصلاحات سیاسی در خاورمیانه، بر این نکته تاکید کرده است که نظم و ثبات پیش نیازهای رشد و بالندگی دموکراسی محسوب ‌می‌شوند. جولیانی باور دارد که واشنگتن ‌می‌تواند به ترویج دموکراسی در خاورمیانه کمک کند، اما باید سقف انتظارات خود را کاهش دهد و صبر و شکیبایی زیادی نیز برای دستیابی به نتایج مطلوب داشته باشد. جولیانی همچنین گفته است ایالات متحده تنها باید با کشورهایی روابط متقابل گرم و نزدیک داشته باشد که سابقه خوبی در زمینه حکومت قانون، حقوق بشر و پیشرفت به سوی دموکراسی داشته باشند اما این سیاست، اگر با جدیت اجرا شود، دولت احتمالی جولیانی را در تضاد با شماری از نزدیک‌ترین متحدان آمریکا در منطقه خاورمیانه قرار ‌می‌دهد.

اما در جبهه دموکرات‌ها، سناتور هیلاری کلینتون به این نکته اشاره کرده است که ایالات متحده باید آغوش خود را به روی آن دسته از کشورهای عربی که «ایده‌آل‌های دموکراسی» را پذیرفته‌اند، باز کند. انتقادی که هیلاری کلینتون از دولت بوش ‌می‌کند نیز این است که بوش و نزدیکانش تنها درباره دموکراسی حرف ‌می‌زنند، اما برای ایجاد نهادهای دموکراتیک تلاش چندانی نمی‌کنند. کلینتون همچنین بر این نکته تاکید کرده است که «حقوق‌بشر باید محور اساسی سیاست خارجی ایالات متحده و یکی از لوازم جدایی‌ناپذیر درک ما از دموکراسی» باشد.

اما جان ادواردز، دیگر نامزد دموکرات، بیش از هر کاندیدای دیگری ترویج دموکراسی را در کانون سیاست ایالات متحده برای مبارزه با تروریسم و افراطی‌گری قرار ‌می‌دهد. ادواردز به عنوان بخشی از برنامه بلندمدت خود برای حمایت از تغییرات سیاسی، طرحی 3 میلیارد دلاری برای حمایت از تحصیلات ابتدایی در نقاط فقیر جهان، افزایش سرمایه‌گذاری‌های کوچک در کشورهای در حال توسعه، حمایت از برنامه‌های بهداشتی و درمانی در کشورهای توسعه یافته و افزایش قابل ملاحظه در ترویج دموکراسی‌های ریشه‌دار و حکومت قانون در کشورهای در حال توسعه دارد.

در نهایت، سناتور باراک اوباما، نامزد پر امید حزب دموکرات و یکی از دیگر طراحان لایحه «پیشرفت دموکراسی» نیز اعلام کرده است که کمک به بهبود وضعیت دموکراسی از طریق منابع دموکراتیک و اقتصادی، در جهت منافع ایالات متحده است. با این حال اوباما اعتقاد دارد آمریکا در این رویکرد خود باید بسیار محتاط باشد و با نوعی روحیه همکاری برای ترویج دموکراسی در کشورهای عرب خاورمیانه اقدام کند. در میان تما‌می ‌نامزدهای انتخابات آمریکا ، اوباما روشن‌تر از همه به چگونگی سیاست‌های خود در جهت پیشرفت دموکراسی در جهان عرب اشاره ‌می‌کند. به گفته اوباما، محور اصلی این سیاست، همراه شدن هر گونه کمک نظامی ‌و اقتصادی و انعقاد قراردادهای تجاری با درخواست پیگیری اجرای اصلاحات سیاسی خواهد بود.