رایحه ولا‌یت در 15 خرداد

نگاهى به اوضاع جهانى طى سالهاى (42-32)ش

با پایان جنگ جهانى دوم دو بلوک شرق و غرب به رهبرى شوروى و آمریکا سیاست خود را بر ایجاد موانع توسعه و نفوذ اندیشه‌هاى یکدیگر قرار دادند. آمریکا در این میان حالت تهاج‌‌می‌داشت و به دلیل خسارت‌هاى ک‌‌می‌که از جنگ دیده بود از موضع قدرت در عرصه جهانى برخورد مى‌کرد. آمریکا در سیاست خارجى خود قصد نفوذ بر کشورهاى جهان سوم را داشت و به شدت به مقابله با اندیشه کمونیستى مى‌پرداخت. کشور ایران در میان سایر کشورهاى جهان سوم براى آمریکا از اهمیت ویژه و ممتازى برخوردار بود چرا که ایران در همسایگى شوروى و مرکز اتصال این کشور و به طور کلى بلوک شرق به غرب بود. قدرتمند کردن ایران چه از لحاظ اندیشه‌هاى ضدکمونیستى و چه از لحاظ نظامی‌ ‌مى‌توانست ایران را به عنوان سدى محکم در برابر نفوذ کمونیسم براى سایر کشورهاى منطقه و حتى بلوک غرب مطرح نماید. به همین دلیل بود که ما شاهد گسترش روابط فیمابین در زمینه‌هاى مختلف اقتصادى و نظامی‌ ‌و فرهنگى بودیم که البته این روابط از موضع تهاجم صورت مى‌گرفت تاتبادل. به هر حال سال 39 همزمان بود با بروز یکسرى تحولات در سطح جهانى که از سوى آمریکا رهبرى مى‌شد. در این زمان جان‌اف کندى از حزب دموکرات در انتخابات ریاست جمهورى آمریکا به پیروزى مى‌رسد. با روى کارآمدن او سیاست‌هاى گذشته آمریکا چه در بعد داخلى و چه در بعد خارجى دستخوش تغییر و تحول شد. کندى در حوزه بین‌الملل با شعارهایى چون رعایت حقوق بشر، لزوم اصلاحات سیاسی، اجتماعى در کشورهاى جهان سوم و تغییر شیوه حکومت رژیم‌هاى وابسته، به قدرت رسید. این شعارها درست در مقابل چالش‌هاى آمریکا در عرصه بین‌الملل طراحى شده بود. شورش‌ها و قیام‌هاى مرد‌‌می‌در کشورهاى جهان سوم که ممکن بود در نهایت به سرنگونى رژیم‌هاى وابسته به آمریکا بینجامد، آمریکا را به فکر چاره‌اندیشى فرو برد. ادامه این روند منافع این کشور قدرتمند جهانى را به خطر مى‌انداخت. سیاستمداران آمریکایى بر آن شدند تا با انجام یکسرى اصلاحات سیاسی، اجتماعى از بالا، قیام‌هاى مرد‌‌می‌را به شیوه‌اى آرام و نرم سرکوب و خفه کنند، لذاسردمداران مستبد کشورهاى جهان سوم را وادار به اجراى برنامه‌هاى به ظاهر اصلاحى خود در عرصه سیاسى و اجتماعى کردند و برنامه‌هاى نوشته شده خود را به دست مجریان خود در این کشورها سپردند.

ایران سالهاى (42-32)ش

کودتاى ننگین آمریکایى 28 مرداد 32 مجددا به استقرار حکومت طاغوت و حاکم شدن ظلم و خفقان در ایران منجر شد. جامعه ایران سالهاى تاریک و سختى را سپرى کرد. در این دوره نیروهاى مذهبى و مبارز سرکوب و به حاشیه رانده شده بودند و این وضعیت درست همان وضعیتى بود که دولت کندى قصد تغییر آن را داشت. چرا که این وضعیت در نهایت به قیام گسترده مرد‌‌می‌و سرکوب رژیم پهلوى منجر مى‌شد، رژی‌‌می‌که حافظ منافع آمریکا در ایران و منطقه بود و مى‌توانست به عنوان سدى محکم در برابر خطر کمونیسم عمل نماید. به همین دلیل در ایران نیز همگام با دیگر کشورهاى وابسته جهان سوم این اصلاحات در قالب طرح‌هایى چون فضاى باز سیاسی، اصلاحات ارضی، لایحه انجمن‌هاى ایالاتى و ولایتى و انقلاب سفید در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، حقوقى و اجتماعى به اجرا درآمد. اوج این اصلاحات با عنوان انقلاب سفید یا انقلاب شاه و مردم که به طور فراگیر تمام جنبه‌هاى زندگى سیاسی، اقتصادی، اجتماعى و فرهنگى جامعه سنتى و مذهبى ایران را در بر مى‌گرفت مطرح شد. برنامه‌هاى این اصلاحات در قالب دکترین اتحاد براى پیشرفت کندی (طرحى که توسط روستو نظریه‌پرداز آمریکایى براى کشورهاى جهان سوم وابسته به غرب طراحى شده بود) براى کلیه کشورهاى وابسته به غرب یعنى اکثریت کشورهاى جهان سوم در آمریکا طراحى و به سران این کشورها بویژه رهبران رژیم پهلوى در ایران ابلاغ شد تا از بروز قیام‌ها و اعتراضات گسترده و بخصوص انقلابات چپ‌گرایانه جلوگیرى شود. اما آنچه که در طرح‌هاى ابلاغ شده به رژیم پهلوى دیده ‌‌می‌شد، تنها اصلاحات به منظور جلوگیرى از قیام‌ها و انقلابات چپ‌گرایانه نبود، بلکه این طرح‌ها در درجه اول دیانت ملت را هدف قرار داده بود و هدف سرنگونى و حذف دین از جامعه ایرانى را دنبال مى‌کرد. این نکته ظریفى است که عدم توجه به آن محقق را در تحقیقات تاریخى در تحلیل وقایع به اشتباه خواهد انداخت و او را در درک و شناخت صحیح قیام 15 خرداد 42 ناکام مى‌گذارد.

لایحه انجمن‌هاى ایالتى و ولایتى و شروع قیام

نگاهى کوتاه به مفاد این لایحه مهر تائیدى بر ادعاى نگارنده مبنى بر هدف قرار گرفتن دین در لابه‌لاى طرح‌هاى اصلاحى کندى در ایران است. در متمم قانون اساسى مشروطیت و در اصول 91 و 92 تشکیل انجمن‌هاى ایالتى و ولایتى مصوب 1285ش با شرایط خاصى پیش‌بینى شده بود. آئین نامه اجرایى آن نیز در همان مجلس یعنى مجلس شوراى ملى اول به تصویب رسید اما به دلایلى هنوز اجرا نشده بود. براساس آئین نامه اجرایى مصوب مجلس در زمان مشروطیت، انتخاب شوندگان و انتخاب کنندگان باید داراى سه شرط زیر باشند: 1) باید متدین به دین حنیف اسلام باشند و فساد عقیده نداشته باشند 2) هنگام سوگند باید به قرآن مجید سوگند یاد کنند 3) طایفه زنان از انتخاب کردن وانتخاب شدن محرومند. در تاریخ شانزدهم مهر 1341 روزنامه‌ها اعلام کردند که لایحه انجمن‌هاى ایالتى و ولایتى جدیدى به تصویب کابینه علم رسیده است که در آن هر سه شرط فوق حذف شده بودند. اولین رویارویى سیاسى علنى میان حضرت امام(ره) و رژیم شاه با تصویب لایحه فوق آغاز شد. این لایحه دقیقا در راستاى حذف دین از عرصه اجتماع و سیاست بود که با مخالفت علماى دین و در راس آنها حضرت امام(ره) روبه‌رو شد و پس از چند ماه مخالفت و مقاومت علما این لایحه توسط کابینه علم لغو شد.

تصویب این لایحه در دولت نه تنها مخالف شرع بلکه کاملا مغایر و مخالف قوانین رس‌‌می‌کشور نیز بود.

انقلاب سفید شاه و موضع امام(ره)

پس از برکنارى على امینى نخست وزیر آمریکایى و مامور اجراى اصلاحات آمریکایى در ایران، شاه خود وظیفه اجراى سیاست‌هاى اصلاحى در کشور را برعهده گرفت. وى چند اصل به طرح اصلاحات ارضى على امینى اضافه کرده و از آن تحت عنوان انقلاب سفید یا انقلاب شاه و ملت یاد مى‌کند. مفاد این طرح شامل الغاى رژیم ارباب رعیتی، ملى کردن جنگل‌ها، فروش سهام کارخانجات دولتی، سهیم کردن کارگران در سود کارخانه‌ها، اصلاح قانون انتخابات و ایجاد سپاه دانش بود. حضرت امام(ره) به چهار دلیل که در پاسخ به استفتاى جمعى از متدینین آمده با این طرح مخالفت مى‌کنند. اول آنکه در قوانین ایران چیزى تحت عنوان رفراندوم پیش‌بینى نشده است. دوم اینکه معلوم نیست چه نهادى یا مقا‌‌می‌صلاحیت اجراى آن را دارد. سوم اینکه راى دهندگان باید از آگاهى کافى نسبت به موضوعى که مى‌خواهند به آن راى بدهند برخوردار باشند و در آخر راى گیرى باید در فضاى آرام و آزاد برگزارشود .اما شاه و اسدالله علم به عنوان مجرى طرح اعتنایى به مخالفت‌هاى امام(ره)‌نکردند و بر انجام کار اصرار ورزیدند. به دنبال اعلام موضع سرکوبى شاه که در حقیقت پاسخ به تحریکات و روحانیت در مقابل برنامه‌هاى اصلاحى و ضددینى او بود، موجى از محدودیت‌هاى غیرقانونی، شکنجه، زندان و تبعید در سراسر کشور علیه قشر روحانى به‌وجود آمد که این خود باعث اوج‌گیرى مبارزات به رهبرى حضرت امام(ره) شد. فاجعه خونین فیضیه قم اوج سرکوب رژیم شاه در این اوضاع و احوال بود. در این حادثه تعداد زیادى از مردم و طلاب توسط ماموران امنیتى شاه شهید و زخ‌‌می‌شدند. حضرت امام(ره) پس از شنیدن خبر واقعه، حکم بر حرام بودن تقیه دادند و از آن پس مبارزات وارد مرحله جدیدى شد که یکى از نتایج آن قیام خونین 15 خرداد بود. ماه محرم سال 1383 هـ.ق مصادف با 1342هـ.ش زمان مناسبى براى اعلام انزجار مردم و روحانیت علیه سیاست‌هاى خصمانه و سرکوبگرانه شاه بود. سخنرانى تاریخى حضرت امام(ره) در عصر عاشورا موجى از نفرت و خشم را علیه رژیم پهلوى به راه انداخت. به همین دلیل حضرت امام(ره) توسط نیروهاى کماندو و سربازان مسلح رژیم دستگیر و روانه زندان شدند.

قیام 15 خرداد

با انتشار خبردستگیرى امام(ره) تمام شهرهاى ایران بویژه قم و تهران و ورامین به صحنه اعتراض عمومی‌‌و خروش ملى تبدیل شد و مردم با فریادهاى کوبنده و اعتراض‌آمیز خواهان آزادى مرجع تقلید خود شدند. مردم ورامین به صورت کفن پوش به حرکت درآمدند. دژخیمان رژیم در مقابل مردم را به رگبار بستند و در نتیجه آن هزاران انسان بى‌گناه را در ماه خون و شهادت و در نیمه خرداد سال 42 به شهادت رساندند. همزمان با قیام مردم تهران، قم و ورامین بسیارى از مراجع، علما و مردم شهرهاى ایران از جمله شیراز و مشهد و ... نیز به پا خاستند و با تعطیل عمومی‌‌ و شرکت در تظاهرات خیابانى و برپایى مراسم یادبود با مردم تهران و ورامین و قم احساس همدردى کردند. سنت برگزارى مراسم هفتم و چهلم و سالگرد شهداى فیضیه و 15 خرداد، زمینه‌ها و بسترهاى بروز مخالفت‌ها و اعتراضات را در میان نیروهاى مذهبى فراهم کرد که خود نقش موثرى در پیروزى انقلاب اسلامی ‌داشت. قیام خونین 15 خرداد ضربه نهایى و مهلک مردم به رهبرى حضرت امام(ره) بر پیکره طرح‌هاى آمریکایى شاه بود.

چرا طرح‌ها شکست خوردند؟

به نظر نگارنده مهمترین دلیل شکست طرح‌هاى فوق عدم مطابقت آنها با فرهنگ ایرانی- اسلامی ‌مردم بود. این طرح‌ها منشاء خارجى داشت و بدون در نظر گرفتن ویژگى‌هاى سیاسی، اقتصادی، اجتماعى و فرهنگى ایران طراحى و تدوین شده بودند و علاوه بر آن قصد پیاده کردن آن را به صورتى دستورى یعنى از بالا به پایین داشتند. تجربه‌ نشان داده است طرح‌هایى که در تقابل با سنت‌ها و فرهنگ‌هاى پذیرفته شده یک ملت باشد و از حمایت عامه مردم برخوردار نباشد محکوم به شکست است. عامل دیگر شکست این طرح‌ها در انگیزه و هدف طراحان و مجریان آن نهفته است. طراحان آمریکایى اصلاحات فوق نه منافع ملت ایران بلکه صرفا منافع خود را در پس این اصلاحات دنبال مى‌کردند و مجریان نیز براى کسب منفعت‌هاى شخصى و ماندن بر اریکه قدرت و جلب رضایت اربابان خود اقدام به اجراى آنها کردند. بى‌شک چنین طرح‌هایى در ایران محکوم به شکست است. توسعه در یک کشور مى‌بایست درون‌زا و مبتنى بر فرهنگى بو‌‌می ‌آن باشد. نسخه‌هاى پیچیده شده غرب براى توسعه ایران پاسخگو نیست. این در حالى است که ما خیلى خوشبینانه به این نسخه‌ها نگاه کنیم و مطمئن باشیم آن کسى که این نسخه را پیچیده واقعا به دنبال شکل‌گیرى روند توسعه در کشورمان است. اما تجربه نشان داده است این نسخه‌ها بیش از آنکه براى تامین منافع ملت مقصد طراحى شده باشند به منظور تامین منافع خود طراحان طراحى شده‌اند. اصلاحات آمریکایى کندى در ایران نمونه بارز این ادعاست که به ما کمک مى‌کند با چش‌‌می‌باز به وقایع امروز کشورمان نگاه کنیم.

چرا قیام 15 خرداد پیروز شد؟

قیام 15 خرداد نتیجه مبارزات و مقاومت‌هایى است که علیه اصلاحات آمریکایى شاه صورت گرفته بود. هدف این قیام لغو همه طرح‌هایى بود که فرهنگ، سیاست، اقتصاد و اجتماع ایران را هدف قرار داده بود. در نهایت این قیام به هدف خود رسید (چرا که بعد از قیام 15 خرداد اصلاحات سیاسی، اجتماعى و انقلابى شاه ادامه نیافت و پس از قتل کندى و به قدرت رسیدن جانسون در آمریکا برنامه‌ها و سیاست‌هاى طرفدارى از آزادى و حقوق بشر به فراموشى سپرده شد.) و لذا با قیام 15 خرداد گام بلندى تا سرنگونى کامل رژیم شاه برداشته شد. درست همان عواملى که اصلاحات آمریکایى را با شکست روبرو ساخت نهضت مرد‌‌می ‌علیه آن را به پیروزى رساند. این قیام از ماهیتى اسلامی ‌و مرد‌‌می‌ برخوردار بود به طورى‌که در راس آن روحانیت مبارزى قرار داشت که با تکیه بر آموزه‌ها و اعتقادات دینى دست به بسیج همگانى علیه رژیم زد. مردم با هدف قیام بیگانه نبودند و مى‌دانستند که چه مى‌خواهند و به آنچه که مى‌خواستند ایمان و اعتقاد داشتند. اگرچه به ظاهر قیام 15 خرداد سرکوب شد و هزاران نفر از فرزندان این آب و خاک به شهادت رسیدند اما این قیام مقدمه‌اى براى انقلاب اسلامی ‌در سال 57 بود به طورى که از قیام 15 خرداد‌42 به عنوان طلیعه انقلاب اسلامی ‌یاد کرده‌اند. "یادتان نرود که ما یک 15 خرداد داشتیم، 15 خرداد مبدا نهضت اسلامی ‌ایران است."(1)

ویژگى‌ها و پیامدهاى قیام 15 خرداد

قیام 15 خرداد از ویژگى‌هاى خاصى برخوردار بود که این ویژگى‌ها تاثیرات عمیق و گسترده‌اى را در ساختار‌هاى سیاسى و اجتماعى ایران برجاى گذاشت. از مهمترین ویژگى‌هاى این قیام مى‌توان به گسترده بودن آن اشاره کرد. در این قیام همه گروه‌ها، اقشار و طبقات اجتماعى کشور حضور داشتند و به نحوى در آن سهیم بودند. دیگر آنکه این قیام از ماهیتى دینى برخوردار بود و در راس آن روحانیت مبارز قرار داشت به طورى که حضور علما و روحانیون در این قیام در گسترش ابعاد آن نقش موثرى ایفا کرد. "این قیام... قیا‌‌می ‌اسلامی ‌است، قیا‌‌می ‌ایمانى است، پیرو هیچ قیا‌‌می‌ نیست، همه مى‌دانیم که 15 خرداد مبدا عطفى بود در تاریخ نه پیرو نهضت‌هاى دیگر، قیام‌هاى دیگر"(2) از آنجا که علما نقش رهبرى نهضت را برعهده داشتند، ایدئولوژى قیام نیز از آموزه‌هاى دین مبین اسلام گرفته و مبناى مبارزات شده بود. در این قیام نقش رهبرى مشخصا برعهده حضرت امام(ره) بود، رهبرى که هم جنبه دینى و اعتقادى داشت و هم جنبه سیاسی. بیگانه ستیز و تقابل با آمریکا و اسرائیل در طى مبارزات از جمله ویژگى‌هاى بارز این قیام بود. این قیام با ویژگى‌هاى فوق در ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادى و فرهنگى کشور اثرگذار بود و نتایج و پیامدهاى بسیارى در بر داشت. حضور فعال روحانیت در این قیام بسترها و زمینه‌ها را براى حضور این قشر در عرصه سیاست و راهبرى نهضت ضداستبدادى مردم فراهم ساخت. مذهب به عنوان مبنا و اساس مبارزه مورد تاکید و توجه قرارگرفت و نقش رهبرى دینى و سیاسى حضرت امام(ره)‌تثبیت شد و گروه‌هاى سیاسى غیرمذهبى به حاشیه رانده شدند. در این قیام نظریه مترقى ولایت فقیه از سوى حضرت امام(ره) مطرح و تبیین شد و به عنوان نظام حکومتى جایگزین نظام شاهنشاهى معرفى گردید. پس از قیام و موضع‌گیرى‌هاى دولت‌هاى غربى و شرقى زمینه را براى طرح شعار نه شرقى و نه غربى فراهم کرد. این دولت‌ها حکومت ملت ایران را ارتجاعى خواندند و از آن تحت عنوان حرکتى ضد اقدامات مترقیانه شاه یاد کردند و از سیاست‌هاى شاه که همان سیاست‌هاى دیکته شده آنان بود حمایت به عمل آوردند. ما شاهدیم که در گرماگرم جنگ سرد بین شوروى و آمریکا این دو کشور مواضع مشابهى نسبت به قیام 15 خرداد اتخاذ کردند.

قیام 15 خرداد و شعار بازگشت به خویشتن

همان‌طور که اشاره شد طرح‌هاى اصلاحى شاه از جمله انقلاب سفید منشاء بیرونى داشت و با فرهنگ درونى قرابت و مطابقت نداشت و به همین دلیل بود که مورد پذیرش جامعه قرار نگرفت. شاه فکر مى‌کرد که مى‌توان توسعه را به صورت دستورى و از بالا به پایین و یا اعمال زور در کشور نهادینه کرد و آن را در مسیر توسعه قرار داد. طرح‌هاى اصلاحى شاه که به منظور پیشرفت و توسعه کشور ارائه شده بود درست در راستاى دیدگاه کسانى بود که تنها راه ترقى را سر تا پا فرنگى شدن مى‌انگاشتند و خواستار نفى و حذف فرهنگ و سنن ملى و مذهبى کشور بودند. با قیام 15 خرداد دیدگاه مقابل یعنى کسانى که معتقد بودند معیارهاى غربى و مظاهر فرهنگ و تمدن بیگانه نه تنها عامل پیشرفت نیست بلکه عامل عقب ماندگى و وابستگى به غرب استجان تازه‌اى گرفت. این دیدگاه معتقد بود که با یک دگرگونى بنیادى و اساسى برپایه اصول و ارزشهاى اسلام فقاهتی، کلیه امور جامعه را مى‌توان از کل تا جز« ساماندهى کرد و براى توسعه کشور نظریه‌پردازى نمود. حامیان دیدگاه اول کسانى بودند که به نوعى به دربار و قدرتهاى غربى وابستگى داشتند، حامیان دیدگاه دوم کسانى بودند که حول محور حضرت امام(ره) گرد آمده بودند و حکومت اسلامی ‌مبتنى بر ولایت فقیه را دنبال مى‌کردند لذا مى‌توان از قیام 15 خرداد به عنوان سرآغاز موج بازگشت به خویشتن و مبارزه با از خود بیگانگى یاد کرد. در نهایت پیروز میدان همان گروهى شد که شعار بازگشت به خویشتن و نفى هرگونه وابستگى و از خودبیگانگى را سر مى‌داد وامروز پرچمدار این اندیشه در دنیاست و هر روز با تکیه بر داشته‌هاى خود قله‌هاى علم و دانش را یکى پس از دیگرى فتح مى‌کند چرا که به این باور رسیده است که "ما مى‌توانیم".

ملت بزرگ ایران سالروز 15 خرداد را که یوم‌الله است زنده نگه مى‌دارد و افتخار قیام ملت را که با مشت گره کرده و خون طاهر خویش در مقابل ستمشاهى پهلوى ایستاده و پایه استوار انقلاب اسلامی ‌را که سرنگونى قدرتمندترین جنایتکار منطقه را در پى داشت ریخت، از یاد نمى‌برد. (3)