فراموش نکنیم روس‌ها...!

رضا جنیدی

تاریخ معاصر ایران بیانگر این واقعیت است که امنیت ملی کشور ما همواره در معرض تهدیدهای گوناگون از سوی قدرتهای بزرگ بوده است.

در این میان، شوروی سابق به عنوان همسایه شمالی ایران، جایگاه خاصی داشته است؛ تا آنجا که می‌توان گفت تحولات ایجاد شده در روابط دو کشور، از بالاترین ضریب تأثیرگذاری بر ملاحظات امنیتی ایران برخوردار بوده است. روسها طی دو قرن، در قالب دو رژیم متفاوت، بزرگ‌ترین نقض‌کنندگان تمامیت ارضی و کانون تهدید ایران بوده‌اند. فراموش نکنیم، روسها که تا سال 1917 چشم‌طمع به خاک کشور ما داشتند، در سال 1907 به صورت رسمی با انگلیسی‌ها کشور را به دو منطقه نفوذی تقسیم کردند و سهم بزرگتر را خود برداشتند. متأسفانه واقعیت این است که بسیاری از جوانان ما تاریخ معاصر یک صد سال اخیر کشور را نمی‌دانند.

در نمونه‌گیری‌هایی که در بین دانشجویان 2 دانشگاه مشهد و تهران (دانشکده ادبیات، الهیات، علوم تربیتی، تربیت‌بدنی، زبان‌های خارجی) انجام شد، 5/91 درصد دانشجویان نمی‌دانستند که دوران جنگ جهانی دوم شوروی‌ها با کمک ارتش سرخ و عوامل فرصت‌طلب، کشور ما را تجزیه کردند و در آذربایجان و کردستان حکومت‌های به اصطلاح دموکراتیک مستقل ایجاد کردند. همچنین، نمونه‌گیری دیگری در بین دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه‌ آزاد مشهد نشان داد که 97 درصد دانشجویان نمی‌دانند که روسها گنبد طلای حضرت رضا(ع) را به توپ بستند و از 3 درصد بقیه هم که چیزی از این مطلب شنیده بودند، نمی‌دانستند که موضوع مربوط به کدام دوره است.

و سرانجام، فراموش نشود که هیچ کشوری به اندازه روسیه قلمرو خاک ایران را برای همیشه به اشغال در نیاورده است؛ قلمروهایی همچون آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، که طی دورانهای تاریخی درازمدت زیر سیطره فرهنگی ایرانیان قرار داشتند. با وجود پیوندهای جید بین ایران و روسیه حتی در سطح استراتژیک و همکاریهای نظامی، با توجه به خاطرات تاریخی توسعه‌طلبی روس‌ها و رفتار تزویرآمیز تاریخی آنها، منافع متضاد این دو کشور در دریای خزر و مناطق پیرامونی آن، منطقی و البته ضروری است که سیاستگذاران ایرانی نسبت به رفتار روس‌ها توجه خاصی داشته باشند؛ زیرا به قول پیتر هاپکرک در کتاب بازی بزرگ، «مردمی که تاریخ را فراموش کنند محکوم به تکرار آن هستند.»

به نظر می‌رسد روس‌ها با بازی با کارت ایران درصدد امتیازگیری از آمریکا و حفظ موقعیت‌های موجود استراتژیک و ژئواستراتژیک خود هستند. همکاری روس‌ها با ایران در زمینه تأسیس نیروگاه‌های هسته‌ای، نمونه بارزی از سیاستهای تزویرآمیز روس‌ها در دوره کنونی به شمار می‌رود. این همکاریها مبلغی در حدود یک میلیارد دلار نصیب روسیه می‌کند، اما ارزش بازی روسیه با زمان و اعتراضهای ایالات متحده نسبت به این همکاریها و امتیازهایی که واشنگتن برای توقف این همکاری‌ها به مسکو می‌دهد، از دهها میلیارد دلار فراتر است؛ بنابراین اگر روسیه در برابر فشارهای ایالات متحده، همکاری‌هایش را با ایران متوقف کند، دیگر موضوعی برای اعتراض و وارد کردن فشار و دادن امتیاز از سوی ایالات متحده باقی نمی‌ماند. بدین‌ترتیب پافشاری روسیه بر ادامه همکاری‌های هسته‌ای با ایران سود چند جانبه‌ای برای مسکو دارد که ارزش آن چند برابر قرارداد با ایران است و  دقیقاً به همین دلیل است که هنوز کار ساختمان نخستین نیروگاه هسته‌ای ایران به پایان نرسیده؛ روسیه ساخت چند نیروگاه جدید را پیشنهاد کرد تا بتواند وضعیت کنونی، یعنی امتیازگیری از ایالات متحده را به بهای ادامه تشنج‌های سیاسی و امنیتی خطرناک آمریکایی علیه ایران ادامه دهد. رزمایش‌های روسیه در خزر نیز همین وضعیت را دارد. به عبارت دیگر، روسیه می‌خواهد از یک‌سو، به غرب ثابت کند که در خزر قدرت کنترل‌کننده است و در همان حال، به ایالات متحده نشان دهد که این قدرت کنترل‌کننده خزر توان خود را برای مبارزه علیه موضوعی به نام تروریسم که مورد علاقه ویژه ژئواستراتژیک جهانی ایالات متحده است، به کار می‌گیرد و مانند موارد زیادی که تاکنون نشان داده است، حاضر خواهد بود این حقیقت را در قبال دریافت امتیازات تازه‌ای با غرب شریک شود. در همان حال، این سیاست کمک خواهد کرد تا مسکو از یاری غرب برای سرکوب کردن جنبش چچن به منزله عامل گسترش‌دهنده تروریسم به خزر بهره گیرد. در پایان، باید یادآور شد که آشنا شدن با بازیهای سیاسی چندبعدی روسیه به معنی نادیده گرفتن این اصل اساسی نیست که همکاریهای همه‌جانبه ایران با روسیه، به ایجاد تعادل در سیاست خارجی ایران بویژه در برابر تهدیدهای ایالات متحده کمک زیادی خواهد کرد.

بطور کلی، توقع قطع همکاری کشوری با کشور دیگر به دلیل پایبند نبودن آن قدرت به معاهدات و فروختن دوستان به دشمنان، ساده‌انگاری احساسی و دور از مصلحت‌اندیشی سیاسی است. آنچه در این بحث مورد توجه است اینکه باید، در زمینه‌های مزبور، با مسایل برخورد هوشیارانه‌ای داشت؛ یعنی باید هوشیار بود که دوستی و همکاری با روسیه به معنی پذیرفتن تمامی اقدامهای تزویرآمیز آن قدرت نباشد. آنجا که روسیه دست به اقدامی می‌زند که می‌تواند به موقعیت، امنیت و منافع ملی ایران لطمه وارد شود، باید در برابر آن ایستاد و بدان اعتراض کرد؛ موضوعی که در مورد روسیه توجه بدان اهمیت فراوانی دارد؛ زیرا تاریخ سیاسی ثابت کرده است که هیچ دولتی در جهان به اندازه روسیه در روابط با دوستان و دشمنان تزویر و سازشکاری ندارد.