درآمدهای نفتی چگونه باید هزینه شود

نفت را مفت نفروشیم

استاد دانشگاه شهید بهشتی، تفکر استفاده از درآمدهای سرشار نفتی در فعالیت‌ها و هزینه‌های جاری کشور و اختصاص سهم عمده آن به واردات کالاهای اساسی را تفکری غیرقابل قبول خواند.

دکتر محمدیان در مصاحبه با خبرنگار کیهان گفت: با توجه به اینکه درآمدهای نفتی ایران در طول سه برنامه گذشته و در حال حاضر تنها برای واردات و نفت ایران هم فقط و فقط برای صادرات ایجاد و گسترش یافته است در مراحل بعدی توسعه خود نیز، بارزترین کارکرد آن متاسفانه «تامین ارز» بوده است.

وی با تاکید بر اینکه سؤالات رئیس‌جمهور در قبال چگونگی مصرف درآمدهای نفتی در داخل کشور، پرسش‌های بسیار جدی است که متاسفانه با «سکوت غیرقابل قبول اقتصاددانان منتقد» مواجه شده است تصریح کرد: تعیین قیمت نفت صادراتی، عاملی اساسی و مهم در کارکرد این صنعت محسوب می‌شود حال آنکه نفت خام کشورهای اوپک مانند سایر مواد خامی که مورد نیاز کشورهای صنعتی است، در بازاری به فروش می‌رسد که بازار خریدار است و خریداران، تسلطی قدیمی به این بازار دارند.

این کارشناس اقتصادی مهمترین مشخصات کشورهایی که به درآمدهای نفتی وابسته و در اصطلاح «اقتصاد وابسته» دارند را «اجبارهای اقتصادی» دانست و گفت: ‌این متغیر باعث شده تا اکثر کشورهای عضو اوپک، نفت خام خود را به دلیل وابستگی، به خریداران بازاری عرضه کنند که خود هیچ نقشی در قیمت‌گذاری آن ندارند.

محمدیان با تاکید بر اینکه درآمدهای نفتی در کشورهای غیرپیشرفته، ابزاری برای وابستگی به شمار می‌رود گفت: ‌کشورهای صنعتی همواره به گونه‌ای فعالیت می‌کنند که اقتصاد وابسته کشورهای در حال توسعه، مواد مورد نیازشان را همواره بیش از تقاضا، تولید و عرضه کنند.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: این رویکرد همواره موجب سقوط قیمت مواد صادراتی کشورهای در حال توسعه می‌شود که نه تنها به کاهش اسمی و رسمی قیمت می‌انجامد، بلکه در رابطه با ارز پایه، محاسبه می‌شود و وسیله پرداخت مواد فروخته شده هم کاهش در قدرت خرید ارز بدست آمده را در پی دارد.

وی با تاکید بر اینکه ارزش درآمدهای نفتی بدست آمده در سال‌های گذشته همواره رو به کاهش گذاشته است، تصریح کرد: در طول سه برنامه گذشته و هم‌اکنون، هر چقدر درآمدهای ارزی ناشی از فروش نفت در ایران افزایش یافته، میزان واردات کالا و خدمات‌گیران نیز بالاتر رفته است که متاسفانه سودی برای مردم در پی نداشته است.

این کارشناس اقتصادی گفت: با توجه به افزایش وابستگی در اقتصاد ایران و افزایش نیازهای ارزی، باید برنامه‌ریزان اقتصادی، دریافت درآمدهای ارزی را از منبع نفت خام به سبد صادرات محصولات غیرنفتی تغییر مسیر دهند تا بیش از این، منابع بین‌المللی این مردم، مفت به فروش نرسد.

وی افزود: تا زمانی که اقتصاد ما عمدتا به فروش نفت خام متکی است و تا پایه محاسبه قیمت به دلار است و در شرایطی که تسلط انحصاری شرکت‌های بین‌المللی بر بازار نفت جهان وجود دارد، چه به طور مستقیم و چه به صورت غیرمستقیم، اقتصاد ایران باز هم با آثار مخرب واردات و اختصاص درآمدهای نفتی به خرید کالاهای خارجی روبرو خواهد بود.

محمدیان با اشاره به اختصاص درآمدهای نفتی به واردات کالاهای واسطه‌ای و مصرفی در طول سال‌های گذشته خاطرنشان کرد: وقتی تقاضای جامعه در مقابل کالاهای وارداتی، متورم شود و جامعه را با افزایش تقاضا، در حالت تورم نگه دارند و عرضه کالاهای داخلی هم کم باشد، ناچارا، دولت باید به سمت اختصاص درآمدهای ناشی از فروش نفت برای واردات سوق یابد.

این استاد دانشگاه همچنین گفت: متأسفانه دولت‌های گذشته همواره برای رهایی از تقاضای متورم شده در جامعه، راحت‌ترین مسیر را که واردات بوده است، انتخاب کرده‌اند که این موضوع در حال حاضر به «موضوعی ویژه» تبدیل شده است.

وی تصریح کرد: همه اقتصاددانان منتقد دولت هم می‌دانند که سیاست‌های موضعی و مقطعی، در کنترل قیمت‌ها و تورم نمی‌تواند چاره‌ اساسی کار باشد حال آن که در سال‌های اجرای برنامه‌های اول تا سوم، این موضوع را شاهد بودیم.

این استاد دانشگاه گفت: در واقع باید تأکید کرد که منشأ تورم ایران در قبال بخش خارجی، مربوط به تبدیل درآمدهای نفتی به پول داخلی است.

وی افزود از کاهش کسری بودجه و جلوگیری از آن که نتیجه تزریق پول‌های ناشی از درآمدهای نفتی به جامعه است، به عنوان بهترین مسیر برای تورم ایجاد شده یاد می‌شود حال آنکه دولت‌ها معمولا علاقه‌ای به اتخاذ چنین تصمیمی ندارند.

این کارشناس اقتصادی با اشاره به اینکه ارائه راهکار به دولت در قبال چگونگی هزینه کرد درآمدهای نفتی نیازمند ایجاد کار گروه‌های تخصصی و بحث و بررسی درباره آن است گفت: تجربه نشان داده که دولت فعلی در مسیر هزینه کردن درآمدهای نفتی، نباید راه دولت‌های سابق را برود زیرا این مسیر به شکوفایی اقتصادی ختم نشد.

خانه‌تکانی بزرگ و تعریف اقتصادی مردمی!

عضو کمیسیون اقتصادی مجلس نیز در این مصاحبه با تأکید بر اینکه سؤال رئیس‌جمهور درباره چگونگی صرف درآمدهای نفتی در امور کشور، سؤالی اساسی است که رابطه اقتصاد ملی و درآمدهای نفتی را جستجو می‌کند گفت:‌ اینکه چرا صاحبان نظریات اقتصادی کشور و آن 57 اقتصاددان منتقد هنوز پاسخی روشن در قالب راهبردی شفاف به این سؤال رئیس‌جمهور نداده‌اند، قابل قبول نبوده و قطعا باید از سخنگویان آنها، این پاسخ طلب شود.

ایرج ندیمی با اشاره به اینکه از نظر برخی نمایندگان مجلس، درآمدهای نفتی باید در هفت حوزه کشاورزی، صنعت، آموزش، خدمات، فناوری اطلاعات، تجارت و گردشگری، هزینه و در هفت حوزه بیکاری، مسکن، حمل و نقل، ورزش، امور سیاحتی، آموزش و درمان سرمایه‌گذاری شود گفت: تمام سرمایه‌گذاری‌های دولت در کشور باید بگونه‌ای باشد که نفت از اقتصاد مصرفی و جاری کشور خارج شود.

این نماینده مجلس شورای اسلامی از نفت و درآمدهای آن به عنوان «عاملی مهم در امر سرمایه‌گذاری‌های بلندمدت و کوتاه‌مدت» یاد کرد و افزود: اختصاص درآمدهای نفتی در امر سرمایه‌گذاری کشور باید به گونه‌ای باشد که دولت از حد فعلی خود بزرگتر نشود و تصدی‌گری آن هم کاهش یابد.

ندیمی خاطرنشان کرد: دولت باید به سیاستگذاری تبدیل شود که عرصه سرمایه‌گذاری در کشور را همچون کشورهایی که نفت ندارند، گسترده سازد، از اختصاص درآمدهای نفتی به شرکت‌های بزرگ دولتی پرهیز کند و همچنین در یک «خانه‌تکانی بزرگ»، خود را از اقتصاد وابسته به نفت خارج سازد.

عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با تاکید بر اینکه دولت نمی‌تواند همچون گذشته، ارزهای ناشی از فروش نفت را به موضوع واردات کالا و خدمات و مصرفی کردن جامعه اختصاص دهد، گفت: صادرات غیرنفتی، افزایش سهم مالیات در اقتصاد ملی و رشد خدمات مولد در کشور باید جایگزین اتکا به درآمدهای نفتی شود.

ندیمی همچنین، مهمترین وظیفه دولت در قبال خروج از اقتصاد وابسته به درآمدهای نفتی را منفک شدن از بودجه نفتی دانست و گفت: دولت در شرایط کنونی می‌تواند برای خود، اقتصادی را تعریف کند که استفاده از درآمدهای نفتی در آن، در حداقل قرار داشته باشد.

این نماینده مجلس جلب حمایت بخش‌های خصوصی و تعاونی و کنار زدن رانت نفتی در مجموعه تصمیم‌گیری‌های اقتصادی را ابزار دیگر دولت در خروج از اقتصاد وابسته به نفت برشمرد و گفت: وابستگی به نفت و بزرگتر شدن دولت، از مهمترین دغدغه‌هایی است که در سؤال رئیس‌جمهور از مردم و کارشناسان وجود دارد.

ندیمی تصریح کرد: طرح این سؤال که درآمدهای نفتی بهتر است در چه اموری سرمایه‌گذاری شود تا رفاه مردم را در پی داشته باشد، قطعا باید از سوی همه کارشناسان، تصمیم‌گیران و نمایندگان به «نگاه اساسی» تبدیل شود.

این نماینده مجلس همچنین از تمامی صاحب‌نظران اقتصادی و اقتصاددانان منتقد و غیرمنتقد خواست تا نظرات خود را در قالب راهبردهای اساسی در این موضوع هر چه سریعتر ارائه بدهند تا در «تعریف جدید از اقتصاد ملی» مورد بررسی قرار گیرد.

درآمدهای نفتی، عامل ضدتوسعه

عضو کمیسیون اقتصادی مجلس ششم و یکی از اقتصاددانان منتقد دولت نیز در این مصاحبه گفت: تلقی ما از درآمدهای نفتی باید تغییر کند زیرا معتقدیم که درآمدهای نفتی، کلید توسعه ایران نبوده و نقش «ترمز اقتصاد ملی» را بر عهده گرفته است.

دکتر احمد میدری با اشاره به اینکه درآمدهای نفتی، متأسفانه جریان اشتغال‌زایی و رفاه مردم را درهم ریخته است گفت:‌ در بسیاری از اقتصادهای دنیا، درآمدهای نفتی، عامل مختل‌کننده معرفی شده است و اینکه هم اکنون درآمدهای نفتی را باید به کدام بخش تزریق کرد تا رفاه اجتماعی را در پی داشته باشد، بستگی به عوامل مختلف دارد.

وی تصریح کرد: تجربه نشان می‌‌دهد که وقتی درآمدهای نفتی افزایش می‌یابد و وارد اقتصاد و شاخص‌ها و بخش‌های مختلف اقتصادی می‌شود، تولید داخلی ضربه‌پذیر شده، حاشیه‌نشینی افزایش می‌یابد و سیستم اداری کشور هم به همراه فقر (در بلندمدت) گسترش پیدا می‌کند.

این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه تزریق درآمدهای نفتی برای واردات کالا و سپس اختصاص آن به پروژه‌های عمرانی، اقدامی منطقی به شمار نمی‌رود گفت: به عنوان نمونه از سال 1370 بیش از 1000 میلیارد تومان برای راه‌اندازی پروژه نیشکر خوزستان هزینه شد تا تولیدات آن وارد کشور شود اما هم اکنون به علت واردات شکر، تولیدات طرح نیشکر خوزستان در انبارها، انباشت می‌شود.

وی با تاکید بر اینکه تبدیل دلار به ریال از معضلات اقتصادی ایران است که باید از دستور کار خارج شود افزود: در سال 1381، قدرت جذب دلارهای نفتی ایران 18 میلیارد دلار بود که هم اکنون به 3 برابر افزایش یافته است.

میدوی تصریح کرد: ‌در ادبیات توسعه، نام درآمدهای نفتی، «بلای نفتی» است بنابراین دولت‌ها هر چقدر می‌توانند باید خود را از وابستگی به درآمدهای نفتی رها کرده و قدرت جذب دلارهای نفتی را به حداقل برسانند.

این اقتصاددان منتقد همچنین تصریح کرد: دلارهای نفتی را باید تا جایی و به اندازه‌ای وارد بخش‌های مختلف اقتصاد ملی کنیم که توانایی قدرت جذب داریم به عبارت دیگر، مازاد درآمدهای نفتی را نباید وارد اقتصاد ملی کرد چرا که در این صورت، تولید ملی ضربه خورده و بیکاری افزایش می‌یابد.

میدری با اشاره به اینکه هم اکنون قدرت جذب اقتصاد ایران از درآمدهای نفتی حدود 27 میلیارد دلار (طبق کار کارشناسی شده) است افزود: اگر بیش از این میزان، درآمد نفتی وارد اقتصاد ملی شود، برای تولید ملی مخرب شمرده شده و آثار نامناسبی دارد.

این استاد دانشگاه افزایش حجم صادرات کالاهای غیرنفتی، بالا بردن قدرت خدمات مولد و افزایش سهم مالیات در اقتصاد را راهکاری مناسب برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی برشمرد و گفت: اولویت دولت در جذب دلارهای نفتی باید ایجاد سیستم یکپارچه اطلاعاتی برای اعمال قدرت حاکمیتی و سیاستگذاری تصمیم‌گیرندگان دولتی باشد.

این اقتصاددان منتقد همچنین در پاسخ به این سوال که اقتصاددان‌های منتقدی که با رئیس‌جمهور دیدار کردند، چه وقت پاسخ شفاف و راهبرد عملی و علمی خود را در قبال سوال رئیس‌جمهور ارائه خواهند داد گفت: فعلاً  دانشگاهها تعطیل بوده و من ارتباطی با دوستان (اقتصاددانان منتقد) ندارم.

تئوری اقتضایی و درآمدهای نفتی

دکتر مرتضی تمدن عضو کمیسیون برنامه و بودجه هم در مصاحبه با خبرنگار ما گفت: سوال رئیس‌جمهور درباره چگونگی هزینه درآمدهای نفتی، مهم است و باید در دستور کار همه قرار گیرد زیرا یکی از دشوارترین موضوعات راهبری اقتصاد ملی، نحوه هزینه کردن درآمدهای نفتی است که در گذشته هم مطرح بوده است.

این نماینده مجلس با تاکید بر اینکه درآمدهای نفتی، تابعی از مقاطع مختلف است گفت: این که درآمدهای نفتی در شرایط مختلف، تزریق کدام بخش از اقتصاد ملی شود، کارساز خواهد شد نیازمند بررسی‌های جنبه‌های چندوجهی آن در شرایط مختلف است زیرا ممکن است در زمانی، درآمدهای نفتی را در زیرساخت‌ها استفاده کنیم اما در زمان دیگر، این رویکرد اشتباه باشد.

وی مهمترین وظیفه دولت برای خروج از اقتصاد وابسته به نفت را تدارک برنامه‌های واقع‌بینانه در قبال درآمدهای نفتی برشمرد و گفت: تصمیم‌گیری درباره چگونگی مصرف درآمدهای نفتی، تابع «مدل اقتضایی است و به مقتضاء و شرایط مختلف کشور بستگی دارد.

این نماینده مجلس افزود: هر مقطعی از اقتصاد و توسعه، ممکن است یک روش و گزینه خاصی درباره چگونگی هزینه درآمدهای نفتی مورد استفاده قرار گیرد.

تمدن گفت: نمی‌توان نسخه ثابتی را برای چگونگی هزینه درآمدهای نفتی در همه شرایط زمانی و مکانی ارائه داد.

این نماینده مجلس همچنین از اقتصاددانان خواست تا در شرایط فعلی، راهبرد عملی خود در قبال چگونگی هزینه درآمدهای نفتی به صورت مناسب را در اختیار دولت قرار دهند تا در صورت تشخیص، در قالب لایحه به مجلس ارسال شود و هنگام بررسی برنامه پنجم توسعه و سیاست‌های اصل 44، این موضوع هم در دستور کار قرار گیرد.

وزیر اقتصاد هم ناراضی...

وزیر امور اقتصادی و دارایی از وابستگی اقتصاد ملی به درآمدهای ناشی از فروش نفت ناراضی بوده و در اظهارنظری متفاوت از وزرای قبلی گفت: بالاخره نفت تمام می‌شود و ما باید آمادگی لازم برای پذیرش شرایط بدون نفت را داشته باشیم.

داود دانش‌جعفری با اشاره به اینکه هنوز هم بخش عمده اقتصاد کشور متکی به درآمدهای نفتی است تصریح کرد: ‌باید توجه داشت که درآمدهای نفتی، درآمدی همیشگی نبوده و روزی به اتمام می‌رسد.

وی، درآمدهای مالیاتی را مهمترین جایگزین برای درآمدهای نفتی کشور دانست و افزود: هم اکنون سهم مالیات از تولید ناخالص داخلی کشور 5 تا 7 درصد است!

وزیر امور اقتصادی و دارایی با تاکید بر اینکه سهم درآمدهای نفتی در بودجه‌های کشور باید به حداقل برسد تصریح کرد: سهم اندک مالیات در اقتصاد کشور نشان می‌دهد که با نحوه اداره مطلوب کشور هنوز فاصله زیادی داریم.