نظامیان و توسعه؛ مدل پاکستان

مرتضی کاظمیان

Morteza kazemian @ yahoo.com

ناآرامی‌ها در همسایۀ جنوب شرقی ما (پاکستان) ابعاد گسترده‌تری می‌گیرد؛ تحولات سیاسی و چالش‌های اجتماعی در کشور در حال توسعۀ پاکستان در حوزه‌های گوناگون، ‌بیش از پیش خبرساز شده است. روند وقایع که به نوعی ریشه در شکاف سیاسی ـ اجتماعی و مطالبات نیروهای دموکراسی‌خواه مخالف دولت پرویز مشرف، بنیادگرایان معاند و افراطی و مداخلات خارجی دارد، ضرورت تجدیدنظر «ژنرال» را در سیاست‌هایش اجتناب‌ناپذیر ساخته است. یک بار دیگر ـ و این بار در پاکستان ـ چالش‌های حضور نظامیان در سیاست عریان می‌شود. در این خصوص، به ‌نظر می‌رسد اشاره به نکات زیر، خالی از فایده نباشد:

الف‌ـ ارتش (و سازمان‌های نظامی سامان‌یافته) در کشورهای توسعۀ نیافته، از جملۀ مهم‌ترین سازمان‌های عمومی مدرن محسوب می‌شوند که رهبران آن از احساس اعتماد به نفس بیش‌تری برخوردارند...

ب‌ـ نظامیان در کشورهای توسعه‌نیافته و در حال ‌توسعه، با توجه به اشراف و آگاهی‌ای که از موقعیت خود دارند، واقع‌گرایانه رفتار می‌کنند و «گفت‌وگو» و «چانه‌زنی» بالایی در مواقع بحرانی از خود نشان می‌دهند...

پ‌ـ در نظریه‌های نوسازی، ارتش افزون بر سازمانی مدرن، عامل نوسازی نیز ـ در کشورهای در حال توسعه ـ ارزیابی و معرفی می‌شود. ساموئل هانتینگتون بر نقش نظامیان در مراحل نوسازی و پیشرفت کشورها و در اصلاحات اقتصادی و اجتماعی تاکید می‌کند.

او همچنین مداخلۀ نظامیان و سازمان نظامی آن‌ها را در سیاست با ساختار سیاسی و نهادهای جامعه در ارتباط می‌داند. وابستگی افسران نظامی به طبقۀ متوسط، در اوج کشاکش‌های نیروها و جریان‌های اجتماعی برای کسب قدرت در کشورهای توسعه‌نیافته، معمولا ـ و به گونه‌ای مشهود‌ ـ به نفع نظامیان خاتمه یافته است؛

ت‌ـ وجود شواهدی دال بر پیشتازی نظامیان در نوسازی، به معنای نفی آن نیز هست و کودتاها یکی از جلوه‌های ایفای نقش‌های محافظه‌کارانه از سوی نظامیان است. هنگامی که حکومتی اجرای سیاست‌های رادیکال را آغاز کرده یا به گروه‌هایی متوسل شده باشد که نظامیان نمی‌خواهند آن‌ها به قدرت دست یابند، کودتاها به وقوع پیوسته‌اند؛ ترکیه 1960 و پاکستان 1988 نمونه‌های واضحی است...

ث‌ـ اگرچه نظامیان در کشورهای در حال گذار به عنوان یکی از عوامل نوسازی، معرفی و ارزیابی شده‌اند اما نوسازی فرآیندی است که با مشارکت و همکاری آنان با رهبران و نهادهای مدنی حاصل می‌شود.

این، همان واقعیتی است که در پاکستان مشرف، در حال وقوع است؛ گفته می‌شود که مشرف با بی‌نظیر بوتو، نخست‌وزیر سابق پاکستان در ابوظبی دیدار کرده است، منابع خبری همچنین از گفت‌وگوی محتمل مشرف با شهباز شریف، برادر نوازشریف، نخست‌وزیر سابق پاکستان در جده گزارش داده‌اند...

اگر «ژنرال» و نظامیان در پاکستان، در سیاست‌های خود بازنگری نکنند و همان دموکراسی نصفه و نیمۀ سال‌های پیشین، محترم شمرده نشود، اوضاع در پاکستان از آن‌چه که هست، بحرانی‌تر خواهد شد.