فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق میلیونها نفر را قادر ساخت تا آزادانه به جریان اخبار و اطلاعات دستیافته و بتوانند تصمیم لازم را در خصوص آنچه به راستی بایستی باور داشته باشند، اتخاذ نمایند. در همان اثنا انتقال نمابرها، تلفنهای همراه، اینترنت، شبکههای تلویزیونی ماهوارهای مقادیر زیادی اطلاعات ارزان قیمت را به افراد ارائه مینمود و جهان بدینسان ناگهان با مرزهای اطلاعاتی مواجه گردید.
البته تجارت و بارزگانی از رهگذر این روند نیز دستخوش تغییر گردیده و از حالت رسمی به شیوههای غیررسمی و شخصی مبدل گردید و به این منظور اداره امور خارجی و کشورهای مشترکالمنافع بریتانیا (FCO) بر آن شد که زمان بهبود چهره خارجی بریتانیا در ماورءالبحر فرا رسیده است و دیپلماسی مردمی به عنوان مناسبترین ابزار و شیوهای که بتواند منظور فوق را تأمین نماید برگزیده شد.
البته لازم به ذکر است که تلاشهای اطلاعاتی سنتی به عنوان شیوههای فرسوده و منفعل نگریسته نشد بلکه این پنداشت جدید معرفی شد که اغلب شیوههای کسب و نفوذ اطلاعاتی کارایی لازم را جهت ارتقای معرفی درست بریتانیا در خارج از این کشور از دست دادهاند. به این منظور FCO دیپلماسی مردمی را به عنوان هسته اصلی فعالیتهای خود برگزید و استراتژی متمرکزی را طراحی نمود و بخش دیپلماسی مردمی PDD)) به عنوان مرکز نخبگان در شهر لندن با در اختیار گرفتن چهار اداره اصلی امور خارجی و کشورهای مشترکالمنافع که در جهت ارتقای مناسبات خارجی بریتانیا فعالیت مینمودند کار خود را آغاز نمود. ادارات مذکور شامل 1. اداره اطلاعات 2. اداره اخبار 3. اداره روابط پارلمانی 4. اداره روابط فرهنگی میگردید که موظف به شکلدهی سیاستها گردیدند. متعاقبا PDD طرح دیپلماسی مردمی را ارائه نمود که طی آن از تمامی نمایندگیهای بریتانیا در خارج از آن کشور و تمامی مراکز تصمیمگیری سیاسی و جغرافیایی مستقر در لندن دعوت نمود تا نسبت به طراحی استراتژیهای دیپلماسی مردمی جهت معرفی مطلوب و موثر چهره خارجی بریتانیا اقدام نمایند و در نتیجه مزایای زیر برشمرده شد:
1. با معرفی چهره مثبت از بریتانیا دستیابی به اهداف سیاسی بریتانیا سهلتر خواهد گردید.
2. پذیرش مؤثرتر سیاستهای خارجی بریتانیا
3. ارائه خدمات خارجی در سطح مقبول بینالمللی
4. اعطای ارزش بیشتر به پول مالیاتدهندگان
5. تقویت توانایی FCO در تطابق با شرایط نوین
6. ارتقای اعتبار جهانی بریتانیا
7. صرفهجویی در منابع مالی از طریق متمرکز نمودن دو اثر چهارگانه هدف در حذف برنامهریزیهای مشابه و تمرکز بر برنامههای تعیین شده
* طرح عملیاتی
جهت هماهنگ نمودن طرح دیپلماسی مردمی در سطح ملی لازم بود تعریف جامعی از دیپلماسی عمومی به عمل آید تا بر مبنای آن طرح علمیاتی آن پیاده شود و در این راستا تعریف زیر توسط استراتژیستهای بریتانیایی ارائه شود:
دیپلماسی مردمی آن بخش از دیپلماسی است که فراتر از سطح مناسبات دولت با دولت میباشد و هدف آن تأثیرگذاری بر ذهنسازان و تصمیمگیران اصلی دیگر جوامع از طریق انتقال پیامهای کلیدی در خصوص بریتانیا است. به عبارت دیگر تکوین آن چهره از بریتانیا که به احتمال جذب تجارت، سرمایه، دانشجو و گردشگر کمک نماید و نهایتاً به ارتقای نفوذ و جایگاه خارجی بریتانیا و سیطره دامنه نفوذ تا ایجاد دوستان مؤثر طویلالمدت بینجامد (8991FCO). پس از تعریف فوق، مراحل ساختاری آن شکل گرفت و طرح جایگزینی ساختاری سنتی با ساختاری نوین براساس مبانی زیر پیش رفت:
1. در کنار تأسیس PDD اتخاذ استراتژیهای مربوطه و به کارگیری نظرات نمایندگیها و مراکز مربوطه، ضروری پنداشته شد تا نهضت تبلیغاتی جهت ترویج ایده دیپلماسی مردی میان پرسنل اداره امور خارجی و مشترکالمنافع به کار گرفته شود. به این منظور کلاسهای آموزشی و جلسات توجیهی بر پاگردید. این مهم با برپایی همایشهای منطقهای توسط کارشناسان مطبوعاتی و روابط عمومی در سال 1997 و 1998 در امان، برلین، بانکوک، واشنگتن، اوتاوا، باربادوس و تالین صورت پذیرفت که همچنان ادامه دارد. (P.Ps عنوان جدید جهت کارشناسان ادارهای است که به طور سنتی اطلاعات خوانده میشد).
2. مجله اخبار دیپلماسی مردمی، سالانه با سه شماره توسط اداره اطلاعات جهت ترویج فواید و دستاوردهای دیپلماسی مردمی منتشر میگردد. مجله مذکور برای انتقال پیامهای دیپلماسی مردمی به کارشناسان مطبوعاتی و روابط عمومی نیز به کار گرفته شد. با این تضمین که دیپلماسی مردمی نیازمند تخصیص پستهای مربوطه در خارج از کشور میباشد تا به طور دقیق نحوه ارتقای چهره بریتانیا در خارج بررسی گردد و کادر دیپلماتیک نیز از موقعیت و فرصتهای فراهم آمده حداکثر بهرهبرداری را بنمایند و بهترین نوع همکاری را با مراکز داخلی بریتانیا نظیر (BritishCouncil) و اداره توسعه روابط بینالمللی، مقامات گردشگری بریتانیا، بنگاه سخن پراکنی بریتانیا، شبکه تلویزیونی جهانی BBC، دفتر سرمایهگذاری در بریتانیا، صادرکنندگان بریتانیای، سازمانهای غیردولتی و غیره) بوجود آورند. در حدود 150 نمایندگی خارجی و مراکز داخلی استراتژیهای مربوط به دیپلماسی مردمی را ارائه مینمایند. آنها با دیده مثبت امیدوارانه عقاید ابتکاری بسیاری را جهت معرفی چهرهای مدرن، خلاق و موفق از بریتانیا ارائه می نمایند.سپس اداره اطلاعات به پردازش و تلخیص بهترین ایدهها و تبدیل آنها به طرحهایی ساده اما کاربردی و مؤثر در دیپلماسی مردمی مبادرت میورزند.
آنچه در مرحله بعدی به جامعیت طرح دیپلماسی مردمی در بریتانیا کمک نمود نشان دادن ارزشهای بریتانیایی با برجستهسازی و ایجاد عملیات روانی بود تا با موجسواری بریتانیایی بتوانند القائات خود را جامه عمل بپوشانند. لذا تمامی مراکز یاد شده هدف و پیام مشخصی را به صورت زیر در دستور کار خود قرار دادند:
در دیپلماسی عملی انتقال پیامهای صحیح به مردم مرتبط آنهم به طریق مناسب جهت نمایندگیهای بریتانیا حیاتی میباشد. این بدان معنا است که بایستی مثبتاندیشی در خصوص ارزشها و کیفیات بریتانیا در هسته پیامها تعبیه گردد، به عنوان نمونه:
1.بریتانیا با در اختیار داشتن کرسی در مجامع برجسته نظیر ناتو، شورای امنیت سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا و گروه هشت بازیگر کلیدی سیاستهای بینالمللی است.
2. بریتانیا از پیشینه مطلوب مردمسالاری و حقوقبشر با رعایت حقوق اقلیتهای مذهبی و نژادی برخوردار است.
3. بریتانیا دوست و همپیمان خوبی است و قادر است از نفوذ خود در جلسات مهم بهره ببرند.
4. بریتانیا از اقتصاد آزاد، منعطف، مطلوب و روابط کارگری مناسب برخوردار است.
5. بریتانیا برای مردمسالاری ارزش بسیاری قائل است.
همچنین به پیامهای سیاسی مهمی بایستی اشاره نمود:
6. گسترش اتحادیه اروپا و ناتو، خلع سلاح، مبارزه با موادمخدر، زعامت نیک شامل (نظم و قانون، بازبودن جامعه، حقوقبشر، محیطزیست و خصوصیسازی) اقتصاد، علوم، فناوری، آموزش و فرهنگ بریتانیا و همچنین به پیامهای سیاسی منطقهای که بسته به نوع و فضای سیاسی تغییر میکند.
در این راستا سازوکارهای مربوطه نیز شناسایی و هر کدام بنابر وضعیت و شرایط محیطی توسط اداره اطلاعات به کار گرفته میشود که مهمترین آنها عبارتند از:
1. بخش بازدیدکنندگان خارجی (ovis) بایستی 1000 برنامه را سالانه جهت بازدید 2500 بازدید کننده برای حمایت از اقدامات سیاسی، دیپلماسی مردمی و اهداف تجاری اداره امور خارجی و کشورهای مشترکالمنافع سامان دهد.
2. بخش خدمات مطبوعاتی لندن (LCS) موظف به تولید تبلیغات لازم جهت آن دسته افرادی است که با مطبوعات بینالمللی مستقر در لندن که حدود 1200 نفر از 80 کشور جهان هستند، در تعامل میباشند. خبرنگاران فوق تنها نماینده بزرگترین منبع افکار عمومی در خصوص بریتانیا در خارج از این کشور هستند، پوشش مطبوعاتی به عمل آمده سالانه معادل تقریباً 35میلیون دلار فضای تبلیغاتی است.
3.خدمات رسانهای تسهیلات لازم را جهت آن دسته از رسانهها فراهم میآورد که خواهان پوشش دادن اخبار دولتی بوده و یا به صورت ویژه میهمان دولتی، به بریتانیا سفر نمودهاند. بخش فوق مسئول فراهم آوردن امکانات لازم جهت همایشهای ویژهای که در بریتانیا برگزار میگردد نظیر گردهمایی سران دولتهای کشورهای مشترکالمنافع و شورای اروپا میباشد.
4. بخش توجیه موظف به ارائه اطلاعات صحیح و متوازن در خصوص عناوین رویدادهای جاری مورد نظر و همچنین برخی از سیاستهای داخلی بریتانیا میباشد.
سالانه بین 45 تا 50 عنوان گزارش توجیهی تولید میشود. در صورت نیاز گزارشات مربوطه به زبانهای فرانسوی، اسپانیایی، عربی و روسی ترجمه میگردد و در حدود 2 هزار نسخه از هر گزارش به ایستگاهای خارج از کشور و 800 نسخه به مشترکین داخلی ارسال میگردد. خوانندگان گزارشات توجیهی را شکلدهندگان افکار عمومی، تصمیم گیرندگان در حوزه دوائر دولتی، سیاسی، آموزشی، روزنامهنگاری، کمکهای مردمی، دفاع، محیطزیست، اقتصاد، بانکداری، تجارت و علوم شکل میدهند. گزارشات توجیهی در پایگاه اینترنتی مربوطه نیز درج میگردد.
5. بخش مطبوعاتی خارجی؛ (OPS) این بخش شامل بخش خدمات مطبوعات لندن، تصاویر و مقالات اجتماعی ویژه درخواستی مشتمل بر:
الف: خبرنامه مطبوعات خارجی و «این هفته در بریتانیا» میشود که ویراستاران داخلی، مطبوعات تجاری خارجی و یا مطبوعات ویژه خارج از بریتانیا از جمله آن میباشند. اکثر مطالب تجاری است و تصاویر مربوطه به طور هفتگی در پایگاه اینترنتی بخش مطبوعات خارجی ارائه میگردد. مقاله به طور کامل از طریق پست الکترونیکی نیز به مشترکین مربوطه ارسال میگردد.
ب: تقاضای ویژه در خصوص تصاویر درخواستی و یا مقالات سفارشی بصورت جداگانه رسیدگی میگردد.
ج: از ایستگاههای خارجی درخواست میگردد که عناوین مناسبی را هر ساله جهت تصاویر پیشنهاد نموده و هر دو ماه یکبار بهترین مجموعه تصاویر بصورت ویژهنامه منتشر میگردد.
6. بخش خدمات جهانی BBC توسط اراده امور خارجی و کشورهای مشترکالمنافع حمایت مالی میشود. تعداد شنوندگان این بخش از 59 میلیون نفر در سال 1973/1974 به 138 میلیون نفر در سال 2001 رسیده است که این میزان دو برابر تعداد شنودگان رقیب رسانهای خود یعنی VOA میباشد. بخش خدمات BBC در حال حاضر به 43 زبان و بخش انگلیسی به طور 24 ساعته برنامه دارد و از سال 1990 شش زبان جدید نیز اضافه شده است. این بخش توانسته است 900 رادیوی محلی را تحت پوشش خود قرار دهد تا به زبانهای خاص خود برنامههای این بخش را بازگویی نمایند.
7. بخش نظارت BBC در خصوص ارائه اخبار، اظهار نظرها، تجزیه و تحلیل و مستندسازی که از منابع آزاد و اخبار خارجی کسب گردیده است فعالیت مینماید. این حوزه شامل رسانههای خارجی، خبرگزاریها و مطبوعات و حتی حوزه FCO میگردد. ایستگاههای خارجی بریتانیا میتوانند از طریق پست الکترونیکی مطمئن گزارشات مربوطه را دریافت دارند.
در صورت نیاز نسخه چاپی نیز ارسال میگردد.
8. مرکز همایشهای «پارک ویلتون» موظف به برگزاری همایشهای مرتبط با حوزه روابط بینالملل در داخل کشور باشد.
9. بخش نمایشگاهها بصورت عادی موظف که هر ساله یک نمایشگاه را در جهان جهت معرفی بریتانیا برگزار نماید. نمایشگاههای فوق عمدتاً در زمینه صنایع و فناوری پیشرفته بوده است.
10. بخش همزمان این بخش عهدهدار ارسال مطالب به صورت همزمان با ایستگاههای خارج از بریتاینا میباشد. مطالب فوق شامل بیانیههای نخستوزیری سخنرانیها و بیانیههای مطبوعاتی است که از طریق پستالکترونیکی ارسال میگردد.
11. پایگاه اینترنتی سیاستهای SCOs مسئولیت هدایت و بررسی عملکرد بخش همزمان را عهدهدار است. این بخش مطالب اجتماعی بخش همزمان را برگزیده و مطالب جدیدی به آن افزوده و با هماهنگی با سایر بخشهای اجتماعی نظیر Council British به ارسال مطالب اقدام مینماید. مطالب فوق روزانه چندین بار کنترل میگردند. به طور هفتگی 100000 سند به منقاضیان در سراسر جهان ارسال میگردد.
12. بخش انتشارات عهدهدار انتشار مطالب جامع و نوین در 120 حوزه حرفهای میباشد که براساس تقاضای ایستگاههای خارج از کشور تهیه میگردند. تقاضاهای مستمر از طریق شنوندگان بریتانیایی به بخش اطلاعات FOC، نمایندگیهای سیاسی بریتانیا و British Council ارسال میگردد. سالانه در حدود یک میلیون نشریه توزیع میگردد. مجموعههای فوق از کتابچههای رنگی در قطع وزیری گرفته تا نقشه، کارتهای ویزیت، تبریک و لوحهای فشرده را شامل میگردد. فهرست مطالب منتشره هر چهار ماه یکبار جهت نمایندگیهای خارجی ارسال میگردد.
13. بخش فیلم، تلویزیون و رادیو عمدهترین نهاد تولیدکننده برنامههای رادیویی، تلویزیونی و بولتن خبری FCO است. برنامههای تلویزیونی به 133 کشور و 300 ایستگاه تلویزیونی مخابره میگردد و دستکم 11 هزار ایستگاه رادیویی از منابع ارسالی استفاده مینمایند. مستمعین برنامههای محلی بریتانیا از مرز 500 میلیون نفر میگذرد. این تأثیر گذاری و استاندارد بالا به واسطه همکاری سایر دوائر دولتی است. بخش خبر ماهوارهای بریتانیا BSN توسط 6 ماهواره در سراسر جهان مورد پوشش قرار میگیرد.
14. واحد تسهیلات تلویزیونی برای ارائه خدمات به کارکنان واحدهای تلویزیونی خارجی که در داخل بریتانیا به امر تهیه فیلم مشغول میباشند پرداخت و تسهیلات لازم جهت انجام پژوهش، مکانیابی، تنظیم مصاحبه و استخدام مترجم فراهم مینماید. در کنار واحدهای اصلی فوق سایر دوائر غیردولتی زیر PPZO را یاری مینمایند:
15. بخش خدمات کتابخانهای LlS تهیه منابع اطلاعاتی به غیر از آن دسته از مطالب که توسط اداره اطلاعات تهیه شده است به منظور ارسال به ایستگاههای خارج از کشور، لازم به ذکر است نظر به دستور مقامات عالیه وزارت خارجه بریتانیا تهیه مطالب شامل لوح فشرده، نوارهای صوتی و تصویری، کتب و مجلات با قیمت ترجیحی در اختیار این بخش قرار میگیرد. بخش فوق از دسترسی کامل به اسناد قدیمی و منابع کتابخانهای وزارت امور خارجه برخودار است. تمامی کارکنان این بخش کتابداران حرفهای بوده و با تمامی افراد دولتی، دانشگاهی و سایر پرسنل سازمانها در تعامل میباشند. بخش مدیریت اطلاعات و فناوری همکاری لازم را جهت بهبود وضعیت اینترنتی انجام داده و پایگاه اطلاعرسانی مربوطه را سامان میدهد.
16. بخش خبر با بخش رسانههای داخلی و بینالمللی همپوشی داشته و 24 ساعته در 365 روز فعال میباشد. اعضای بخش فوق را سخنگوی دولتی تشکیل میدهند. گزارشات فوق شامل محرمانه و آشکار میباشد.
هر چند که کلیه پرسنل در خصوص نحوه ارائه سیاستها و بازخورد مردمی آن مسئول میباشند.
17. اداره روابط فرهنگی حلقه ارتباطی با British Council میباشد که هماهنگی دیپلماسی فرهنگی و مردمی همچنین نحوه اعطای بورسهای FCO را عهدهدار است. بورسهای یاد شده بالغ بر 29 میلیون پوند در سال 97/1996 میگردید که بررسی ویژه تک تک متقاضیان را در دستور کار خود داشته و با توجه به نیاز دوائر دولتی بریتانیا نسبت به تخصیص بورس اقدام مینماید که قطعاً با در نظر گرفتن تعاملات بینالمللی، فعالیتهای فرهنگی سازگار گردیده تا بتواند FCO را پوشش دهد.
18. اداره روابط پارلمانی، مرکز اصلی هماهنگی ارتباطات FCO با پارلمان بریتانیا میباشد. بخش مزبور به ارائه مشاروه جهت مقامات ارشد، نمایندگیهای سیاسی و رابطان پارلمانی به ویژه در راستای پاسخگویی به پرسشها، مباحث و لوایح مطرح در پارلمان میپردازد. اداره فوق عهدهدار سفرهای ریاست پارلمان، کمیتههای منتخب و سایر گروههای پارلمانی میباشد.
البته بایستی به تمامی موارد فوق، کنفرانسهای مطبوعاتی، مصاحبهها، بیانیههای مطبوعاتی، پایگاههای اطاعرسانی رسانهها، نامههای ارسالی به سردبیران خبر، تبلیغات و آگهیهای تجاری، سفرهای وزرا و خاندان سلطنتی و رویدادهای فرهنگی را نیز افزود.
به این منظور ضرورت تربیت کادر تخصصی حساس و خبره احساس شده و به سرعت به شرح زیر روند کادرسازی حرفهای آغاز گردید:
1.کارشناسان ارشFCOد آموزشهای لازم در زمینه ایراد سخنرانیهای کارآمد عمومی را فرا میگیرند. این آموزشها شامل نحوه تکلم صحیح و تأثیرگذار، آواشناسی، تسلط بر ترس، برآشفته نشدن، تفوق بر اضطراب و زبان ایما و اشاره است و آموزش یک روزه ویژهای در خصوص آشنایی با فنون مصاحبههای تلویزیونی، تلفنی و رادیویی نیز در برنامه آنان گنجانده شده است.
2. کارشناسانی که قرار است به سمتهای عالی گمارده شوند، دورههای 8 روزه ویژهای که 3 روز آن را نحوه سخنرانی مؤثر و آشنایی با فنون مصاحبههای رادیویی، تلویزیونی و تلفنی شامل میگردد، فرا میگیرند.
3. جهت کارشناسان کنسولی و بازرگانی دورههای آشنایی با دیپلماسی مردمی توسط FCO طراحی گردید.
4. شرکت در دورههای دیپلماسی مردمی جهت کلیه مأمورین اعزامی Council British به خارج از بریتانیا الزامی گردید.
5. کارشناسان مسئول دوره دیپلماسی مردمی مستقر در اداره اطلاعات طی دوره یک ساله بایستی 580 نفر را توجیه نموده باشند.
6. دیپلماسی مردمی دوره ویژهای است که شرکت در آن جهت تمامی کارشناسان، مدیران و مدیران ارشد مستقر در مرکز و نمایندگی بریتانیا الزامی گردید.
نتیجه
تأیید به کارگیری دیپلماسی مردمی توسط وزرا و مدیران ارشد در بریتانیا با علاقهمندی و اشتیاق همراه بوده است و جهت کلیه نمایندگیهای بریتانیا چارچوب، راهبرد و مکانیسم مدون تنظیم و ارسال شده است و کاملاً این مطلب تبیین شده است که دیپلماسی مردمی هیچگاه به معنای ترک سنتهای پیشین و به کارگیری رویههای نوین نیست بلکه گذشته چراغ راه آینده محسوب میگردد و حفظ موقعیت برتر در جهان نیازمند به کارگیری روشهای نوین در حوزه تأثیرگذاری و عملیات روانی است که این مهم توسط دیپلماسی مردمی میسر میگردد. یکی از موارد موفق به کارگیری دیپلماسی مردمی توسط بریتانیا میتواند مورد زیر باشد:
در سال 2000 برخی از مطبوعات داخلی و خارجی بریتانیا را به استعمار فرهنگی و ترویج عقاید بریتانیایی محکوم نمودند که دولت انگلیس بلادرنگ کمیته 32 نفری را جهت خنثی نمودن این حرکت تشکیل داد، کمیته مذکور نیز به نوبه خود سند مشورتی را تنظیم و منتشر کرد که در برگیرنده اهداف و راهبردهای صریح، بیپرده و مشخص به کلیه مراکز ذیربط در مواجهه با حرکات یاد شده بود که طی آن از تمامی مراکز خصوصی و دولتی خواسته شده بود که سیاست آهسته و گام به گام خود را با تبلیغات فراگیر در مراکزی که مردم بیشتر تردد دارند نظیر رستورانها، کتابخانهها و دانشگاهها شروع نموده و مراکز تجاری آگهیهای خود را فزونی بخشند.
کمیته فوق قریب به 3 ماه به کار خود ادامه داد که نتیجه فعالیت آن رضایتبخش توصیف گردید.
لذا با توجه به توان کارشناسان وزارت امور خارجه و نظر به ظرفیتهای موجود قطعاً جمهوری اسلامی ایران با مرکزیت وزارت امور خارجه و مرکزیت اداره کل اطلاعات و مطبوعات و همکاری دفتر مطالعات سیاسی و بینالمللی و اداره کل آموزش و توسعه نیروی انسانی و اداره کل حقوق بینالمللی وزارتامور خارجه میتواند هماهنگی ملی و مأموریت فراملی خود را در زمینه دیپلماسی عمومی محقق سازد.