ایران و روسیه همسایگان قدیمى، رقباى جدید

جیمز اوون

ترجمه: مسعود شایان

روسیه و ایران دو کشورى که قبلاً در طول تاریخ خود به نام امپراتورى پرشیا و اتحاد جماهیر شوروى معروف بوده اند هر دو این کشورها انقلاب را تجربه کرده اند و این بار در چارچوب رقابت هاى استراتژیک رقیب یکدیگر شده اند. روابط روسیه با جمهورى اسلامى ایران در حال تغییر تدریجى است. در دهه اى که گذشت مشترکات اقتصادى و منافع تجارى جوى از همکارى متقابل را بین دو کشور به وجود آورده بود و به مرور زمان تا به امروز مسئله دیگرى به نام انرژى هسته اى و انتقال این فناورى از روسیه به ایران روند همکارى این دو کشور را جدى تر کرده است. مى توان گفت که ایران نقش بزرگى را در پیشبرد سیاست هاى روسیه در نزدیکى هرچه بیشتر به منطقه آسیاى جنوبى ایفا کرده ولى روس ها دیگر نمى توانند این مسئله را کتمان کنند که ایران هم اکنون به رقیب ژئوپولتیک آنان در منطقه تبدیل شده است و همکارى روسیه با ایران نیز در نوع خود یکى از عمده ترین مباحث مشترک مطرح شده بین سازمان ملل، آژانس بین المللى انرژى اتمى و نهاد هاى جهانى بوده است.در تاریخ روابط ایران و روسیه کش و قوس هاى زیادى وجود داشته است. روسیه به کرات در طول دوره قاجار به ایران تجاوز کرده و بخش هایى از خاک ایران را به تصاحب خود درآورده است. سرزمین پرشیا (ایران باستان) در سال 1828 میلادى بخش هاى اعظمى از خاک خود را در دستان روسیه سرخ دید و به طور کل منطقه قفقاز در تیول روسیه درآمد. یک قرن بعد در سال 1941 با حمله وسیع اتحاد شوروى سابق و پس از آن در سال 1945بخش هاى اعظمى از خاک آذربایجان ایران به تصرف روسیه درآمد و دولت وقت ایران طى دو قرارداد ترکمنچاى و گلستان بخشى از خاک خود را به روس ها داد. در میانه قرن گذشته آرام آرام نفوذ آمریکا به ایران ملموس شد و با کودتایى که با حمایت آمریکا انجام گرفت دولت دکتر مصدق در سال 1953 سرنگون شد. هنگامى که روسیه در سال 1979مبادرت به اشغال افغانستان کرد ایران از ده ماه قبل داراى حکومت جمهورى اسلامى شده بود و سیاست هاى شوروى در افغانستان مانع از ایجاد روابط مناسب بین المللى میان مسکو و تهران مى شد. این روند تا اواخر دهه90 ادامه داشت. در این زمان چند اتفاق نزدیک به هم روى داد. وقوع آتش بس بین ایران و عراق، عقب نشینى روسیه از افغانستان و فروپاشى اتحاد شوروى در سال 91 عواملى بود که رفته رفته روسیه و ایران را به هم نزدیک کرد و به نظر مى رسید پس از جنگ سرد مسکو به دوستى خوب به نام ایران در منطقه نیاز داشت و با بودن جمهورى هاى استقلال یافته از ارمنستان گرفته تا تاجیکستان براى روسیه همکارى با ایران بسیار بهتر بود، زیرا مسکو از این طریق قصد داشت مانع از نفوذ دولت آمریکا به جمهورى هاى تازه استقلال یافته شود.

احیاى رابطه

ایران در آن زمان نمى توانست تهدید کننده هژمونى روسیه شود اما با توجه به قدرت فرهنگى و مشترکات ایران با جمهورى هاى مشترک المنافع روسیه نمى توانست مانع از توسعه نفوذ ایران به این کشور شود. ایران به مرور توصیه هایى را به روسیه درخصوص تجدید نظر در رفتار با استقلال طلبان مسلمان چچن کرد و در همان زمان روابط خوبى بین ایران و جنبش اسلامى ازبکستان و حزب التحریر برقرار شد. در دهه 1990 همکارى بین روسیه و ایران در جنوب قفقاز، آسیاى مرکزى و افغانستان آغاز شد و سپس ایران و روسیه با اشتراک مساعى توانستند در منطقه قره باغ آتش بس را بین قواى جمهورى آذربایجان و ارمنستان برقرار کنند و در خاموش کردن آتش جنگ داخلى در تاجیکستان هم همکارى خوبى با هم کردند. همکارى مسکو- تهران به همین جا ختم نشد و این دو با کمک به احمدشاه مسعود نیروهاى اتحاد شمال افغانستان را تجهیز کردند تا بتوانند به حکومت طالبان در افغانستان ضربه وارد کنند.سقوط طالبان در افغانستان خبر خوبى براى ایران و روسیه بود و انهدام طالبان به معناى توفیق دو کشور در کم کردن از حملات تروریستى القاعده و جلوگیرى از قاچاق مواد مخدر در مرزهاى آنها بود. در دهه 90 مى توان همکارى دو کشور را در زمینه هاى تجارى ملموس دید حتى ایران در این زمان علاقه خود را به وارد کردن تکنولوژى فضایى روسیه نشان داد و همچنین تهران با خریدارى وسایل مورد نیاز سازمان در پالایشگاه هاى نفت در حوزه انرژى همکارى هاى خود با روسیه را آغاز کرد و در زمینه انتقال فناورى موشک هاى بالستیک، برنامه هاى بیولوژیکى و شیمیایى، ادوات، هواپیما، هلى کوپتر، زیردریایى، تانک و سیستم هاى دفاع موشکى فعالیت هاى خود را با مسکو گسترش داد. روسیه در ادامه همکارى هاى گسترده خود با ایران در زمینه هسته اى نیاز قول مشارکت در ساخت و به پایان رساندن نیروگاه اتمى بوشهر را به ایران داده بود که این مسئله همچنان به عنوان یک موضوع بحث انگیز در محافل بین المللى مورد ارزیابى قرار مى گیرد و در واقع ایران در چرخه کامل سوخت هسته اى خود مى تواند از روسیه به عنوان یک شریک نام ببرد. (ارزش قرارداد روسیه با ایران درباره نیروگاه اتمى بوشهر رقمى بالغ بر 800 میلیون دلار اعلام شده که این قرارداد در سال 1995 بین دو کشور منعقد شد و گفته مى شود هم اکنون در حدود 1500 دانشمند روسى در نیروگاه اتمى بوشهر مشغول به کارند.) مشارکت هسته اى روسیه با ایران به هژمونى روسیه در منطقه کمک زیادى مى کرد.در خلال این سال ها آمریکا تلاش زیادى کرده تا ولادیمیر پوتین رئیس جمهورى روسیه را از ادامه همکارى هسته اى با ایران بازدارد ولى طرح هاى سیاسى ولادیمیر پوتین و نگاه وى براى قدرتمند ساختن روسیه در حد اتحاد جماهیر شوروى سابق این تلاش ها را عقیم گذارده است.

موارد اختلاف

مسئله استفاده از انرژى هاى زیرزمینى دریاى خزر نظیر نفت و گاز و موضع گیرى هایى که دو کشور در این باره به خصوص راجع به حوزه بزرگترین دریاچه جهان مى کنند را مى توان نشانه اى براى پایان یافتن دوران ماه عسل بین دو کشور عنوان کرد. در نظر مسکو بهره مند بودن هرچه بیشتر از منابع زیرزمینى نفت و گاز در دریاى خزر به معناى مستحکم تر شدن قدرت ژئوپولتیکى در منطقه است و همین دو عامل براى ایران در دریاى خزر به معناى حفظ جایگاه قانونى ایران در پهنه خزر و همچنین لزوم درآمدزایى بیشتر در صادرات نفت و گاز است. در زمان بقاى اتحاد جماهیر شوروى منابع انرژى دریاى خزر بین ایران و روسیه تقسیم شده بود و معیار استفاده از منابع به صورت استفاده مساوى و دسترسى مساوى به منابع خزر تعریف شده بود اما پس از تاسیس جمهورى هاى استقلال یافته در آسیاى میانه، روسیه با حمایت از مواضع کشورهاى آذربایجان و قزاقستان نحوه استفاده از منابع انرژى خزر را بر اساس بستر دریا و استفاده به صورت تعیین خطوط ملى اعلام کرد. مسئله دومى که دو کشور را به نوعى رقیب هم قرار مى داد موضوع نحوه انتقال انرژى به اروپا و کشورهاى دور بود. در این مورد ایران با عقد قرارداد با ارمنستان و اوکراین قصد داشت نفت را از درون خاک این کشورها به غرب صادر کند و از سوى دیگر روسیه با طرح آمریکا مبنى بر انتقال انرژى به ترکیه از مناطق باکو- تفلیس- جیحان مخالفت مى کرد و مى خواست زودتر از ایران صادرکننده نفت به ترکیه باشد.

مشارکت متفاوت

فروپاشى اتحاد شوروى فرصت خوبى را براى توسعه همکارى ها به ایران و روسیه داد و تهدیدها و منافع مشترک که بین دو کشور وجود داشت این دو را به یکدیگر نزدیک تر مى کرد ضمن آنکه از هژمونى آمریکا در منطقه آسیاى میانه و ماوراى قفقاز هم مى کاست. از نظر بسیارى از تحلیلگران سیاسى همکارى این دو کشور به معناى نفى جهان تک قطبى از سوى آمریکا بود و در شرایط امروزى که محمود احمدى نژاد ریاست جمهورى ایران را به عهده دارد ایران به عنوان یک کشور مدعى و رقیب در کنار روسیه قد علم کرده و به گونه اى مى رود تا توازن قوا را در منطقه به نفع خود تغییر دهد و شاید از همین رو باشد که روسیه در چند ماه اخیر موضع گیرى محافظه کارانه اى نسبت به فعالیت هاى هسته اى ایران اتخاذ کرده و جهت سیاسى خود را مقدارى در راستاى سیاست هاى آمریکا و سه کشور بزرگ اروپایى (انگلیس، آلمان و فرانسه) قرار داده است.در حال حاضر روسیه نفوذ مختصرى در ایران دارد و ارائه طرح مسکو به ایران درباره غنى سازى اورانیوم در خاک روسیه که براى مدتى ایران درباره اش فکر مى کرد از علائم همین نفوذ است اما همان طور که گفته شد مى توان پیش بینى کرد که قدرتمند شدن ایران شاید در آینده دو کشور را به سوى یارگیرى هاى جدید سوق دهد.