تلاش براى حفظ رهبرى القاعده

گروه بین‌الملل: ژانویه سال،2003 یکى از دو نفر خطرناک ترین افراد تحت تعقیب جهان نتوانست ناراحتى خود را پنهان کند. او از مخفیگاه خود که احتمالاً در کوه هاى جنوب آسیا است، دو نامه بلند به یکى از رفقاى مصرى خود که به شدت از او انتقاد کرده بود، فرستاد. ایمن الظواهرى معاون رهبر گروه القاعده در این نامه نوشته بود: «به تو التماس مى کنم مسلمانانى را که به عقایدت در مورد پیوستن به جهاد اعتماد کرده اند از انجام این کار باز ندار.» او این نامه را که از طریق اینترنت فرستاده بود در حالى ارسال کرده بود که احتمال شناسایى محل اختفایش وجود داشت. دریافت کننده نامه الظواهرى، منتظر الذیات یک وکیل فعال در قاهره بود. او در دهه1980 با ایمن الظواهرى در زندان هم سلول بوده. وى در مورد ظواهرى مى گوید: «او همیشه فکر مى کند که درست مى گوید و کار درست را انجام مى دهد، حتى اگر تنها باشد و هم راى نداشته باشد.» تصویر الظواهرى از جمله تصاویرى بود که پس از حملات یازدهم سپتامبر به طور گسترده از طریق رسانه هاى جهان منتشر شد و وى شهرتى جهانى یافت. در حالى که براى سر ظواهرى 25 میلیون دلار جایزه تعیین شده است، او تاکنون چندین نامه، خاطره، نوار ویدئویى و صوتى از طریق شبکه هاى تلویزیونى و سایت هاى اینترنتى منتشر کرده است.

حضور ایمن الظواهرى در رسانه هاى جهان همواره این پیام را در پى داشته است که القاعده هنوز هم توانایى انجام عملیات دارد و قدرت خود را از دست نداده است. اما بررسى موشکافانه و تحلیل سخنان، نام ها و دیگر مطالبى که از ایمن الظواهرى منتشر شده حاکى از نکته جالبى است: الظواهرى نگران از دست دادن قدرت خود در جنبش انقلابى است که 40 سال پیش آن را بنا نهاده. در تاریخ گروه هاى شبه نظامى، عملیات موفقیت آمیز یازدهم سپتامبر نقطه عطفى محسوب مى شود که باعث اتحاد دیگر گروه هاى شبه نظامى و تروریستى با القاعده شد و بن لادن و الظواهرى رهبرى آنها را برعهده گرفتند. همانطور که گفته شد اکنون با گذشت چند سال از حادثه یازدهم سپتامبر اختلاف نظرهاى قدیمى گروه هایى که تحت رهبرى القاعده با یکدیگر متحد شده بودند، پررنگ تر شده و این موضوع را تجزیه و تحلیل سخنان الظواهرى تائید مى کند. دودستگى و نفاق از سخنان الظواهرى که همواره درصدد پررنگ کردن و اثبات تاثیر خود در بسیارى از موضوعات روز دنیا بوده کاملاً مشخص است. سخنان او در مورد جنگ عراق، اختلاف اسرائیل و فلسطین، انتخابات مصر، تولید نفت در عربستان سعودى و... همواره با گرایش پررنگ سازى نقش وى در رهبرى آنها بوده است. اسامه رشدى که سه سال با الظواهرى در زندان قاهره هم بند بوده است در مورد پراکنده گویى هاى وى مى گوید: «الظواهرى با اظهارنظر در مورد موضوعات گوناگون و پراکنده گویى اعتبار خود را نزد مسلمانان رادیکال به خطر انداخته است.» زندانى سابق زندان قاهره که هم اکنون در انگلیس به سر مى برد مى افزاید: «او درصدد آن است که نقش رهبرى خود را از دست ندهد و چنان وانمود کند که هر اتفاقى که در خاورمیانه و دیگر نقاط دنیا مى افتد تحت رهبرى وى است، از تحولات خاورمیانه و مبارزه با آمریکا تا عراق گرفته تا مبارزه با بریتانیا در اروپا. او خواهان قبول مسئولیت رهبرى وضعیت کنونى عراق است. اما هم خودش و هم دیگران مى دانند که این چنین نیست و عراق هیچ ربطى به او ندارد.» تحلیلگران امور تروریسم معتقدند که القاعده با انجام عملیات یازدهم سپتامبر ماجراهایى را آغاز کرد که هم اکنون بخش عمده آن خارج از کنترل این گروه است. در شرایط کنونى که بن لادن و الظواهرى در مخفیگاه به سر مى برند، رهبران جدیدى همچون ابومصعب الزرقاوى در عراق به عنوان نیروهاى رقیبى که دستورالعمل خود را دنبال مى کنند آغاز به کار کرده اند. گروه هاى شبه نظامى دیگر که مستقل هستند اما با نام القاعده خود را معرفى مى کنند در اروپا، شمال آفریقا و دیگر نقاط جهان فعالیت دارند. محا عزم یکى از کارشناسان انستیتو سلطنتى امور بین المللى در لندن در این مورد مى گوید: «القاعده آغازکننده بود. آنچه که مسلم است این است که این جنبش جهانى است و از حمایت جهانى برخوردار است. مسلماً القاعده آن قدر که خودش دوست دارد و مى خواهد بر این جنبش تسلط ندارد. الظواهرى هم در این میان مى خواهد از قافله عقب نماند و قدرت خود را از دست ندهد. آنها نمى خواهند که جریانات فعلى باعث تضعیف و کنار گذاشته شدنشان شود.»

روز چهارم ماه مارس هنگامى که رئیس جمهورى آمریکا قصد سفر به پاکستان را داشت بار دیگر به منظور آنکه حضور و نقش خود را یادآورى کند یک نوار ویدئویى منتشر کرد. در این نوار ویدئویى که از طریق شبکه تلویزیونى الجزیره منتشر شد، الظواهرى جراح 54ساله مصرى به تهدید آمریکا و انتقاد از حضور سیاسى و نظامى این کشور در خاورمیانه پرداخت. عمده سخنان الظواهرى در این نوار ویدئویى مربوط بود به جنبش حماس که تازه در انتخابات پیروز شده بود. وى ضمن تبریک به حماس به این جنبش هشدار داد که از همکارى با قانونگذاران سکولار فلسطینى خوددارى کنند و نکاتى نیز در مورد دولت آینده این کشور گفت. وى گفت: «قدرت پایان ندارد. قدرت واقعى حاکمیت شریعت بر کره زمین است.» اظهارات وى در مورد پیروزى حماس، یادآور واکنش وى نسبت به مشارکت اخوان المسلمین در انتخابات مصر بود. الظواهرى که خاستگاهش در دوران نوجوانى و زمان دانشجویى گروه اخوان المسلمین بوده به انتقاد شدید از تصمیم این گروه براى شرکت در انتخابات پرداخت و گفت که مشارکت در انتخابات به سبک غربى با دموکراسى اسلامى مغایرت دارد و مخالفت با حق خداوند براى حکومت بر زمین محسوب مى شود. بسیارى از کارشناسان مسائل مرتبط با القاعده معتقدند که انتخابات اخیر در عراق، مصر، فلسطین و حتى عربستان باعث شده تا رهبران القاعده نگران این مسئله شوند که طرح آرزوى آنها براى ایجاد کشور یکپارچه اسلامى و حکومت بر آن غیرممکن شده و حمایت از آنها در سراسر خاورمیانه بیش از میزان فعلى کاهش یابد. کمال حبیب یکى از رهبران سابق گروه جهاد اسلامى مصر، گروهى که الظواهرى به عنوان یک پزشک جوان به آن پیوسته بود، است. او پس از گذراندن یک دهه از عمر خود در زندان به اتهام تلاش براى براندازى دولت مصر هم اکنون خشونت را نفى مى کند و به عنوان یک صاحب نظر در مورد شبه نظامى گرى اسلامى شناخته مى شود. وى در مصاحبه اى در قاهره با اشاره به اظهارات اخیر الظواهرى در مورد تحولات جهان عرب و آزادى و دموکراسى مى گوید: «جهان عرب در دو سال اخیر بیش از مجموع دو دهه گذشته تغییر کرده است. الظواهرى نمى تواند از این تحولات به دور بماند، او باید نسبت به آنها واکنش نشان دهد.» تاکنون هیچ یک از گروه هاى حماس، اخوان المسلمین و دیگر گروه هایى که الظواهرى در مورد آنها سخن گفته و به انتقاد پرداخته به صورت علنى به وى پاسخ و واکنشى نشان نداده اند. هانى الصباع یکى دیگر از اتباع مصر که در بریتانیا در تبعید به سر مى برد و سال ها با الظواهرى ارتباط داشته پیش بینى مى کند که در صورت خروج آمریکا از عراق، تحولى ایجاد خواهد شد. وى مى گوید: «وقتى آمریکا از عراق خارج شود، تصور مى کنم که بحث ها علنى شود و به انتقاد و خرده جویى از یکدیگر بیفتند.» این در حالى است که بسیارى از اختلافات تاکتیکى با القاعده در عراق به اوج خود رسیده است. اطلاعات مقامات خاورمیانه و اروپا حاکى از آن است که در حال حاضر اختلافات و رقابت میان الظواهرى و ابومصعب الزرقاوى که رهبرى القاعده در عراق را برعهده دارد به میزان چشمگیرى افزایش یافته و این روند ادامه دارد. زرقاوى دو سال پیش وفادارى خود را به القاعده اثبات کرد اما تحلیلگران معتقدند که ائتلاف آنها با یکدیگر حاصل اعتماد و تفاهم نیست. زرقاوى پیش از حمله به عراق فاصله خود را از القاعده حفظ کرده بود و مشغول اداره اردوگاه آموزشى خود بود. همچنین او استراتژى متفاوتى داشت و هدفش ساقط کردن حکومت سلطنتى کشورش اردن و جنگ علیه اسرائیل بود، اهدافى که هیچ وقت جزء اولویت هاى القاعده نبوده است.

دیا رشوان از کارشناسان مرکز مطالعات سیاسى الاهرام در این مورد مى گوید: «هیچ وجه مشترکى میان این دو شخص وجود ندارد. آنها دو شخص کاملاً متفاوت با خاستگاه و پیشینه اى متفاوت هستند. شک دارم که هر دو آنها در یک سازمان مشغول فعالیت باشند.» اما آنچه که بسیارى از تحلیلگران در مورد آن با یکدیگر موافق هستند، این نکته است که اوضاع سیاسى به گونه اى پیش رفته است که اهداف القاعده دور از ذهن مى رسد و اظهارات الظواهرى نیز گویاى احساس ضعف وى است.