مالکیت رسانه‌اى و روند دمکراسى ترکیه

فروش دومین گروه بزرگ رسانه‌اى ترکیه به یک هلدینگ بزرگ، بحث حاکمیت روزافزون سرمایه در بخش رسانه‌اى ترکیه و چگونگى حفظ مدیریت و استقلال حرفه‌اى رسانه‌‌ها در این کشور را دامن زده است. «چالیک هلدینگ» که رشد خیره‌کننده آن در زمینه انرژى و نزدیکى آن با دولت اردوغان مورد بحث افکار عمومی ‌‌ترکیه است، در هفته گذشته گروه بزرگ رسانه‌اى ترکیه «صباح ـ آ.تى.وى.» را به قیمت یک میلیارد و ۱۰۰میلیون دلار خرید. گروه «صباح» بیش از ۴۲ درصد توزیع روزنامه و حدود ۱۷ درصد شمارگان روزنامه‌‌ها را در سطح ترکیه در انحصار دارد. افزون بر این، شبکه تلویزیونى خصوصى «آ.تى.وى.» یکى از پربیننده‌ترین شبکه‌‌هاى ترکیه است. به گزارش ایرنا گروه «صباح ـ آ.تى.وى.» علاوه بر روزنامه «صباح» و شبکه تلویزیونى «آ.تى.وى.» صاحب چندین روزنامه، مجله و شبکه تلویزیونى دیگر است. انصراف دو گروه بزرگ از شرکت در مزایده و تنها ماندن «چالیک هلدینگ» در مزایده هم از موضوع‌‌هاى بحث‌انگیز این معامله رسانه‌اى شده است. گروه بزرگ اقتصادى «نورول» که با امتیاز آمریکا در زمینه صنایع دفاعى و صنایع ساختمان‌سازى در ترکیه فعال است، یکى از گروه‌‌هاى داوطلب خرید گروه رسانه‌اى «صباح ـ آ.تى.وى.» بود. نورول، بیلان اقتصادى گروه رسانه‌اى «صباح ـ آ.تى.وى.» را براى سرمایه‌گذارى ناکافى ارزیابى کرد و از شرکت در مزایده منصرف شد. به عبارت دیگر «نورول» سرمایه‌گذارى در بخش رسانه‌اى را اقتصادى ارزیابى نکرد و در مزایده حضور نیافت. گروه «اتهم ـ سانجاک» که کنسرسیو‌‌می ‌از شرکت‌‌هاى ترکیه‌اى و خارجى داوطلب شرکت در مزایده بود، نیز کنار کشید. این گروه چون مشکلى در تأمین مالى پیدا کرده بود، از صندوق بیمه سپرده‌‌هاى ترکیه که مزایده را برگزار ‌‌می‌کرد، خواستار تعویق زمان مزایده شد. ولى این درخواست، قبول نشد. بالاخره گروه چالیک به عنوان تنها شرکت‌کننده با پیشنهاد حداقل قیمت اعلام شده صندوق بیمه سپرده‌‌هاى ترکیه، گروه صباح را خرید. اگر شوراى عالى رقابت و شوراى عالى رادیو و تلویزیون ترکیه این معامله را تأیید کند، انتقال مالکیت صورت خواهد گرفت. ارزش دارایى‌‌هاى گروه چالیک که بیش از ۱۵هزار پرسنل دارد و فقط در دوره ۲۰۰۵ ـ ۲۰۰۶میلادى بیش از ۱۰۰درصد رشد داشته، در حدود 5/2 میلیارد دلار و درآمد سالانه آن حدود ۹۰۰ میلیون دلار است. گروه چالیک که بطور عمده در بخش انرژى، صنایع سازه، نساجى فعالیت دارد براى اولین بار است که وارد بخش رسانه‌اى در ترکیه ‌‌می‌شود. گروه چالیک که هفته گذشته پنجمین نیروگاه احداثى آن را رؤساى جمهورى ترکیه و ترکمنستان، در ترکمنستان افتتاح کردند و مجوز ساخت نیروگاه در بندر جیهان ترکیه را هم دارد، احتمالا براى پرداخت بهاى خرید گروه صباح به داشتن شریک یا دریافت وام خارجى نیاز خواهد داشت. «احمد ارترک» رئیس صندوق بیمه سپرده‌‌هاى ترکیه که گروه رسانه‌اى صباح را در قبال بدهى 7/1میلیارد دلارى صاحب پیشین آن مصادره کرده، در کنفرانس خبرى که به دنبال مزایده برگزار کرد، به این سؤال که در صورت ناتوانى گروه چالیک در پرداخت بهاى خرید، چه تدابیرى خواهید اندیشید، گفت: «پیش از هر چیز ۱۱۰میلیون دلار ضمانت نامه‌اى که براى شرکت در مزایده داده است، پس داده نمی‌شود.» به نوشته روزنامه اقتصادى رفرانس، مؤسسه مالى «کردیت سویس» مشاوره مالى گروه چالیک را در مزایده صباح به عهده گرفته بود. اعتبار بین‌المللى این مؤسسه بزرگ مالى نشان ‌‌می‌دهد سرمایه گذارى گروه چالیک در گروه صباح سودآور ارزیابى ‌‌می‌شود. پیش‌بینى ‌‌می‌شود سهم درآمد رسانه‌‌هاى ترکیه در بخش آگهى‌‌هاى بازرگانى در سال آینده میلادى به بیش از چهار میلیارد دلار برسد. با توجه به روند رو به رشد اقتصادى ترکیه، ‌‌می‌توان گفت این رقم در سال‌‌هاى آتى نیز افزایش خواهد یافت. گروه «صباح ـ آ.تى.وى.» با توجه به جایگاه مهم آن در رسانه‌‌هاى ترکیه، ‌‌می‌تواند سهم بسیار مهمی ‌را از درآمدهاى آگهى‌‌هاى بازرگانى داشته باشد. «طه آک یول» نویسنده روزنامه ملیت در مورد فروش گروه صباح به «چالیک هلدینگ» ‌‌می‌گوید: «حضور داماد رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر ترکیه در گروه چالیک به عنوان یکى از مدیران ارشد هلدینگ، همواره مورد بحث رسانه‌‌ها و افکار عمومی‌‌ ترکیه بوده، ولى مدیریت چنین مؤسسه بزرگ رسانه‌اى با توجه به سرمایه‌گذارى هنگفتى که در آن ‌‌می‌شود، الزاما نه سیاسى، بلکه باید تجارى باشد.» او معتقد است مدیریت رسانه تصویرى و نوشتارى صباح نه در راستاى خواسته سرمایه‌گذار، بلکه در راستاى خواسته مشترى، قشر بیننده و خواننده آن شکل گرفته و خریدار، ملزم به برخورد حرفه‌اى با موضوع خواهد شد. آک یول بر این باور است که هیچ صاحب رسانه‌اى نمی‌تواند نهاد رسانه تحت اختیار خود را انحصارى کند. ولى ‌‌می‌تواند یک چارچوب کلى و چارچوب اخلاقى براى آن تعیین کند. حضور قوى «چالیک هلدینگ» به عنوان هلدینگى که به نزدیکى با دولت آنکارا شهرت یافته در عرصه رسانه‌اى، صداى مخالفان دولت اردوغان را بالا برده است. مخالفان، دولت را به تلاش براى اعمال کنترل بر رسانه‌‌ها متهم ‌‌می‌کنند و ‌‌می‌گویند با احتساب سازمان رادیو تلویزیون دولتى ترکیه (تى.آر.تى.) و رسانه‌‌هاى مصادره شده در اختیار صندوق بیمه سپرده‌‌ها، سهم دولت در تلویزیون به 2/19 درصد و در رسانه‌‌هاى نوشتارى به 9/19 درصد ‌‌می‌رسد. به ادعاى این مخالفان، قدرت حزب حاکم عدالت و توسعه (آک) در رسانه‌‌هاى نوشتارى با حمایت رسانه‌‌هاى اسلامگرا به ۵۰ درصد نزدیک ‌‌می‌شود. سهم بیننده‌‌هاى شبکه‌‌هاى خصوصى «اس.تى.وى.»، «کانال هفت»، «تى.آر.تى.یک» و «تى.آر.تى.دو» و «آ.تى.وى.» که متهم به نزدیکى به حزب حاکم هستند، در کل ترکیه برابر 7/32 درصد تخمین زده ‌‌می‌شود. سهم بازار رسانه‌‌هاى نزدیک به دولت آنکارا در کل رسانه‌‌هاى نوشتارى ترکیه در کل 1/43 درصد تخمین زده ‌‌می‌شود که در آن سهم تیراژ روزنامه‌‌هاى زمان 6/12 درصد، استار 7/1 درصد، ترکیه چهار درصد، ینى‌شفق ۲‎/۲ درصد، بوگون 6/1 درصد، واکیت ۱‎/۱ درصد و گروه مرکز (نام پیشین گروه صباح پیش از مصادره) 9/19 درصد است. ناظران آگاه در آنکارا معتقدند به رغم این انتقادات، فروش گروه صباح، از طرفى موجب خارج شدن کنترل این گروه بزرگ رسانه‌اى از دست دولت (صندوق بیمه سپرده‌‌ها) شد. ولى از طرف دیگر در صورت طى روند قانونى، در حاکمیت کسى قرار خواهد گرفت که نزدیک به همین دولت است.

 البته ساختار رسانه‌اى در ترکیه هر چقدر هم تحت‌تأثیر سرمایه حاکم بر آن باشد، تا حد زیادى نیز روند حرفه‌اى به خود گرفته و نیروى انسانى تشکیل‌دهنده آن که روزنامه نگاران و خبرنگاران باشند، با توجه به موقعیت حقوقى شناخته‌شده براى آنان که تقریبا همسطح استانداردهاى جهانى و کشورهاى توسعه یافته است، در موقع لزوم، موضع لازم را براى حفظ استقلال رسانه‌اى و برخورد حرفه‌اى با موضوع را دارند. «ارگون باباجان» سرمقاله نویس روزنامه صباح در مقاله روز گذشته خود در این روزنامه تأکید کرد روزنامه صباح از بدو تأسیس خود مؤسسه‌اى بود که به دمکراسى، حقوق بشر، قانونمندى، بازار آزاد، به حقوق فردى احترام گذاشته و از این مواضع خود نیز عدول نکرده است. و اگر از این پس نیز چنین باشد، با صباح همراه خواهیم بود. «حسن جمال» نویسنده و روزنامه نگار سرشناس ترکیه نیز در مقاله‌اى با یاد آورى فروش وال استریت ژورنال در تابستان گذشته به «رابرت مرداک» غول رسانه‌اى جهان به ارزش بیش از 6/5 میلیارد دلار نوشت که روزنامه نگاران و سردبیران وال استریت ژورنال یک قرارداد «ادیتوریال» با مرداک منعقد کرده و استقلال روزنامه خود خود را تضمین کردند. او ‌‌می‌گوید:

«هر چند که شرایط آن روزنامه با صباح متفاوت است، ولى به هر روى در ترکیه نیز تحولات مثبتى در رسانه‌‌ها و استقلال آنها وجود دارد و امید ‌‌می‌رود در دست به دست شدن مالکیت گروه بزرگ رسانه‌اى صباح، استقلال رسانه‌اى در ترکیه زیر سؤال نرود. از سوى دیگر گفته ‌‌می‌شود ورود قدرتمندانه «چالیک هلدینگ» به عرصه رسانه‌اى در ترکیه، رقابت در این عرصه را بین گروه صباح و گروه دوغان که بزرگترین گروه رسانه‌اى ترکیه است، وارد مرحله بسیار جدیدى بکند. البته در تحلیل نهایى ‌‌می‌توان گفت بدون دسترسى به یک رسانه سالم، گذر به دمکراسى سالم در کشورى میسر نخواهد شد و به عبارتى دیگر بدون گذر به دمکراسى با تما‌‌می ‌لوازم و عوامل آن، آزادى رسانه‌اى را در کشورى نمی‌توان تضمین کرد. باید دید در تحول جدید، درک آزادى رسانه‌اى و روند دمکراسى در ترکیه که مستقل از هم نیستند، چگونه توسعه خواهد یافت.