تقویت همگرایی کشورهای حاشیه اقیانوس هند

در جهان امروز که ادغام اقتصادی و تقویت همگرایی به یکی از موثرترین ابزار افزایش قدرت رقابت و تأثیر‌گذاری تبدیل شده است، جمهوری‌ اسلامی ایران نیز با درک ضرورت و اهمیت گسترش همکاری با اتحادیه‌ها، مجامع و گروه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی، عضویت و یا حضور فعالانه در تشکل‌های مذکور را به عنوان رویکردی مثبت در نظر گرفته و حتی‌الامکان با بازنگری در دستاوردهای پیشین این بازیگران فراملی، سعی در تحول کارکرد آنها و تقویت اهداف مورد نظر این همگرایی دارد. عملکرد مؤثر جمهوری ‌اسلامی ایران در طول ریاست دو ساله خود بر اتحادیه همکاری‌های منطقه‌ای کشورهای حاشیه اقیانوس هند و ارائه ابتکاراتی برای فعال ساختن اعضای اصلی آن، در این راستا ارزیابی می‌شود.

ایده تشکیل اتحادیه همکاری‌های منطقه‌ای کشورهای حاشیه اقیانوس هند، در اواسط دهه 1990 توسط دولت موریس مطرح شد. این اتحادیه در حال حاضر شامل 18 عضو از کشورهای استرالیا، بنگلادش، هند، اندونزی، جمهوری‌ اسلامی ایران، کنیا، ماداگاسکار، مالزی، مالزی، موریس، موزامبیک، عمان، سنگاپور، آفریقای جنوبی، سریلانکا، تانزانیا، تایلند، امارات متحده عربی و یمن می‌باشد. 5‌ کشور چین، مصر، ژاپن، انگلیس و فرانسه نیز به عنوان طرف گفتگو با اتحادیه همکاری می‌نمایند.

از لحاظ جغرافیایی، این اتحادیه وسعتی بیش از 5/20‌ ‌میلیون ‌کیلومتر‌ مربع از سه قاره آسیا، آفریقا و اقیانوسیه را در برگرفته و جمعیتی نزدیک به 2‌ میلیارد نفر را در خود جای داده است. استرالیا، هند، ایران و آفریقای جنوبی از وسیع‌ترین کشورهای اتحادیه و هند، اندونزی، بنگلادش و جمهوری‌ اسلامی ایران نیز از پر جمعیت‌‌ترین کشورهای اتحادیه مذکور به شمار می‌آیند.

وضعیت روابط تجاری کشورهای عضو lOR-ARC

حجم روابط تجاری کشورهای عضو اتحادیه در سال 2006، نزدیک به 36/2‌ تریلیون دلار برآورد شده است. بررسی وضعیت صادرات و واردات این کشورها نشان‌دهنده این مطلب است که هفت کشور مالزی، اندونزی، تایلند، سنگاپور، استرالیا، هند و امارات متحده عربی بیش از 90‌ درصد مجموع تجارت خارجی اتحادیه را در دست دارند. (جدول شماره یک).

صادرات ایران به کشورهای عضو lOR-ARC

مجموع صادرات ایران به کشورهای عضو اتحادیه در سال ‌1383 نزدیک به 2‌ میلیارد دلار بوده است. بیشترین رقم صادرات ایران به کشورهای امارات متحده عربی (2/1‌ میلیارد دلار یا 62‌ درصد مجموع صادرات به اتحادیه)، هند (473‌ میلیون دلار یا 24‌ درصد مجموع صادرات) صورت گرفته است (جدول شماره یک).

جایگاه کشورهای عضو اتحادیه از نظر شاخص توسعه انسانی2(HDl)

برنامه توسعه ملل متحد (UNDP) با مطالعه، بررسی و تحلیل شاخص‌های مهم اقتصادی و اجتماعی کشورها، هر ساله گزارشی را در خصوص وضعیت شاخص توسعه انسانی کشورهای جهان منتشر می‌کند که از محاسبه چندین پارامتر از جمله: تولید نا‌‌خالص داخلی سرانه، درآمد سرانه، تورم، قدرت خرید، نرخ ارز، میزان کمک‌ها و بدهی‌های خارجی، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، نرخ رشد جمعیت، سطح سواد و بهداشت تشکیل شده است. در بررسی جایگاه 18‌کشور عضو اتحادیه در سال 2006، می‌توان مشاهده کرد که 3‌ کشور استرالیا، سنگاپور و امارات متحده عربی در گروه کشورهای با شاخص توسعه انسانی بالا یا پیشرفته، 9‌ کشور مالزی، موریس، عمان، تایلند، سریلانکا، ایران، اندونزی، هند و بنگلادش در گروه کشورهای با شاخص توسعه انسانی متوسط و 5‌ کشور ماداگاسکار، یمن، کنیا، تانزانیا و موزابیک نیز در گروه کشورهای با شاخص توسعه پائین یا ضعیف قرار دارند.

تولید ناخالص داخلی سرانه

بیشترین میزان سرانه تولید ناخالص داخلی (GDP) سالانه در میان کشورهای عضو به ترتیب متعلق به کشورهای امارات متحده عربی، استرالیا و سنگاپور می‌باشد. کشورهای تانزانیا، یمن و ماداگاسکار نیز ضعیف‌ترین کشورهای عضو از لحاظ GDP محسوب می‌شوند. لازم به ذکر است میانگین سرانه تولید ناخالص داخلی مجموع کشورهای عضو نزدیک به 2400‌ دلار بر‌آورد شده است.

اصول عمده و اهداف کلی حاکم بر اتحادیه

اتحادیه lOR-ARC برپایه بهبود و تسریع همکاری‌های اقتصادی و گردهمایی نمایندگان دولت، تجار و دانشگاه‌ها بنا شده و با در نظر گرفتن اصل چند‌جانبه‌گرایی در جهت گسترش تفاهم و همکاری سودمند دو جانبه از طریق اجماع‌نظر، نگرش تکاملی و عدم مداخله تلاش نموده و اصولی را در مورد تمامی دول عضو به کار خواهد بست که مهم‌ترین آنها عبارتند از: اهداف کلی اتحادیه مذکور بر پایه آزادسازی تجاری، تقویت همکاری‌های آموزشی، تکنولوژیک و ایجاد تسهیلات تجاری و سرمایه‌گذاری با هدف تقویت روابط تجاری و اقتصادی میان کشورهای عضو.

ساختار و تشکیلات اتحادیه

1. شورای وزیران، مهم‌ترین واحد تصمیم‌گیری می‌باشد که ریاست آن هر دو سال یکبار تغییر می‌کند. اجلاس شورای وزیران. مرکب از وزیران خارجه کشورهای عضو. به طور معمول هر سال تشکیل می‌گردد. اولین اجلاس وزرا در تاریخ 6‌ مارس ‌1997 در موریس تشکیل شد. در دومین اجلاس اتحادیه در سال 1999 که در موزامبیک تشکیل گردید، جمهوری ‌اسلامی ایران به همراه کشورهای بنگلادش، امارات متحده عربی و تایلند به عنوان اعضای جدید پذیرفته شدند. با توجه به اینکه جمهوری ‌اسلامی ایران از سال 2005 به مدت دو سال ریاست دوره‌ای اتحادیه را بر عهده دارد ششمین و هفتمین نشست این اتحادیه، در فوریه 2006 و مارس 2007 در تهران برگزار گردید. همچنین به خاطر مدیریت شایسته ایران در طول این دوره، کشورهای عضو خواستار تمدید ریاست ایران برای یکسال دیگر شدند که این موضوع در نشست شورای وزیران به تصویب رسید.

2.کمیته مقامات ارشد، این کمیته شامل نمایندگان رسمی کشورهای عضو (معاونین وزرای خارجه) بوده و طبق اساسنامه اتحادیه، هر زمان که مناسب تشخیص داده شود تشکیل می‌گردد و به اموری چون بررسی نحوه اجرای تصمیمات شورای وزیران، مشخص نمودن اولویت‌ها در همکاری‌های اقتصادی، همکاری با مجمع تجاری و گروه دانشگاهی و بالاخره تهیه گزارش‌های دوره‌ای به منظور ارائه به شورای وزیران می‌پردازد. در نشست کمیته مقامات ارشد در آستانه برگزاری ششمین اجلاس شورای وزیران اتحادیه، تشکیل صندوق ویژه (Special Fund) جهت کمک به اجرایی شدن فاز مطالعاتی پروژه‌ها و طرح‌های مطرح شده در کمیته‌های مختلف اتحادیه، مورد تصویب قرار گرفت. کشورهای عمان و هند هر کدام 50 ‌هزار دلار و جمهوری ‌اسلامی ایران نیز مبلغ 75‌ هزار دلار به صندوق ویژه اختصاص داده‌اند.

3.کمیته‌های تخصصی، اتحادیه دارای 4‌رکن تخصصی می‌باشد که توسط مراجع داخلی کشورهای عضو مدیریت می‌شود و به شرح زیر می‌باشند:

الف) مجمع تجاری (lORBF) این مجمع متشکل از بخش‌های خصوصی و نهادهای اقتصادی کشورهای عضو بوده و به عنوان یک بازوی مشورتی و اجرائی، نظرات بخش‌های خصوصی را جهت توسعه بیشتر همکاری‌های اقتصادی بین شرکت‌ها به اجلاس مقامات ارشد و نهایتاً اجلاس وزرا ارائه می‌دهد. اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران مسئولیت پیگیری پروژه‌های این کمیته را عهده‌دار می‌باشد.

ب) گروه آکادمیک (lORAG) متشکل از افراد دانشگاهی و موسسات تحقیقاتی است که طی نشست‌های مختلف، نظرات تئوریک خود را جهت پیشرفت برنامه‌های اتحادیه، ارائه می‌دهند. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری مسئولیت پیگیری و اجرای برنامه‌ها و پروژه‌های این گروه را بر عهده دارد. گروه آکادمیک مسئولیت برگزاری جلسات مربوط به مبادلات دانشگاهی را نیز عهده‌دار است.

پ) گروه کاری تجارت و سرمایه‌گذاری (WGTl)، یکی از ارکان اتحادیه همکاری‌های منطقه‌ای کشورهای حاشیه اقیانوس هند بوده و متشکل از نمایندگان دولتی از بخش‌های بازرگانی کشورهای عضو می‌باشد. وزارت بازرگانی مسئولیت پیگیری و اجرای برنامه‌ها و پروژه‌های این گروه را بر عهده دارد.

ت) دبیرخانه، دبیرخانه اتحادیه در بندر لوئیس، پایتخت موریس واقع می‌باشد. تصدی سمت مدیر اجرایی دبیرخانه اتحادیه از ابتدای تأسیس تاکنون به ترتیب بر عهده کایلش روحی (موریس)، دوداسلال دو سوروث (موریس) و شمس‌الدین (سریلانکا) بوده است.

مهم‌ترین دلایل تشکیل اتحادیه

الف) سیاست‌های برون‌گرای دو کشور مهم منطقه، یعنی آفریقای جنوبی و هند به ویژه در دهه اخیر و تلاش این کشورها جهت هماهنگ شدن با نظام بین‌الملل از طریق اصلاحات اقتصادی و نهایتاً ایجاد زمینه‌های لازم جهت رشد طبقه متوسط جامعه.

ب) رشد سریع آسیای دور و جنوب شرق آسیا در دهه‌های 1980 و 1990 و گرایش قدرت‌های بزرگ اقتصادی به آسیا- پاسیفیک به عنوان پویاترین منطقه اقتصادی جهان.

پ) تغییر ساختاری در نظام اقتصادی بین‌المللی و برقراری روند منطقه‌گرایی اقتصادی میان کشورها از طریق ایجاد بلوک‌های اقتصادی منطقه‌ای، افزایش سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه همکاری‌های تکنولوژیک.

ت) تلاش کشورهای حوزه اقیانوس هند جهت افزایش تجارت منطقه‌ای.

دلایل عضویت جمهوری‌ اسلامی ایران در اتحادیه

قرار داشتن ایران در حاشیه اقیانوس هند و اجتناب‌ناپذیر بودن حضور در این گونه تشکیلات به لحاظ تأثیرپذیری از قوانینی که وضع می‌شود و همچنین سیاست توسعه روابط با کشورهای مهم آسیا که در این مجموعه عضویت دارند، اهمیت حضور جمهوری ‌اسلامی ایران در این گونه سازمان‌ها را به عنوان یک سیاست اصولی جهت دستیابی به بازارهای جدید (برای توسعه صادرات غیرنفتی) و استفاده از فرصت‌ها جهت ایفای نقش مناسب در صحنه مبادلات منطقه‌ای و جهانی نشان می‌دهد.

بررسی نتایج هفتمین نشست شورای وزیران اتحادیه lOR-ARC

هفتمین نشست دو روزه شورای وزیران اتحادیه در تاریخ 16 و 17‌ اسفند ‌1385 در محل سازمان ایرانی مجامع بین‌المللی دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی با سخنان دکتر پرویز داوودی، معاون اول رئیس‌جمهور و دکتر منوچهر متکی وزیر امور خارجه، گشایش یافت. در این نشست، 7‌ وزیر امور خارجه و مشاور در امور خارجی و 5‌ معاون وزیر امور خارجه حضور داشتند. همچنین نشست‌های کمیته‌های تخصصی نیز از 12 لغایت 15‌اسفند ‌1385 (6-3‌مارس ‌2007) در تهران برگزار شد که مهم‌ترین نتایج هریک از نشست‌ها به اختصار به شرح زیر می‌باشد:

نشست گروه دانشگاهی AG

تشکیل یک کمیته فرعی، متشکل از جمهوری‌ اسلامی ایران، آفریقای جنوبی، کنیا، عمان و تانزانیا در خصوص پروژه پیشنهادی ایران در زمینه مطالعه مکانیسم‌های آلودگی در اقیانوس هند و تصویب ادغام آن در پروژه پیشین گروه آکادمیک تحت عنوان «مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی». فاز اول مطالعاتی این طرح که محدوده خلیج فارس و دریای عمان را پوشش داده توسط جمهوری‌ اسلامی ایران تکمیل شده است.

اعلام آمادگی ایران برای برگزاری دو کارگاه آموزشی منطقه‌ای یکی در زمینه ظرفیت‌های موجود تجارت الکترونیک جهت توسعه شرکت‌های کوچک و متوسط و دیگری در زمینه روندهای سازمانی در مذاکرات سازمان تجارت جهانی «WTO» برای کشورهای در حال توسعه و تقبل هزینه‌های یک شرکت‌کننده از هر یک از کشورهای عضو توسط بانک توسعه اسلامی.

تخصیص بورس‌های تحصیلی در سطوح مختلف به دانشجویان کشورهای عضو.

تصویب پیشنهاد ایران جهت ایجاد مرکز منطقه‌ای تحقیقات علمی و انتقال فناوری و تقبل بودجه اولیه جهت ایجاد مرکز مذکور.

-برگزاری کنفرانس مربوط به مبادلات دانشگاهی اقیانوس هند و انتخاب اعضای جدید هیأت رئیسه شامل هند (رئیس)، آفریقای جنوبی (نائب‌رئیس)، جمهوری‌ اسلامی ایران، کنیا، تایلند، عمان و استرالیا (اعضای هیأت رئیسه) برای سال‌های 2007 تا 2009.

نشست گروه تجارت و سرمایه‌گذاریWGTl 

ارائه پیشنهاد از سوی ایران در خصوص ایجاد مکانیسمی جهت حمایت از اعضایی که هنوز عضو WTO نشده‌اند. با توجه به اینکه ایجاد موافقتنامه تجارت ترجیحی در تسهیل و افزایش تجارت بین اعضا نقش مؤثری داشته، قرار شد چارچوب پیشنهادی در این خصوص مورد بررسی کارشناسان قرار گرفته و نشست مربوط در عمان برگزار گردد.

نشست مجمع تجاری lORBF

ضرورت تسهیل مسافرت و صدور روادید برای تجار از سوی دولت‌های عضو. در این رابطه، مقررات صدور روادید هر یک از اعضا نیز به صورت «پیوند» در پایگاه اینترنتی اتحادیه قرار گرفته است.

تأکید بر ضرورت تسریع روند اجرایی پروژه بندرگاه‌ها. با توجه به اینکه تاکنون عمان مطالعات گسترده‌ای را در این زمینه انجام داده است، قرار شد نشست کمیته فنی در اواسط سال 2007 نیز توسط این کشور برگزار گردد.

نشست کمیته مقامات ارشد ‍‍‍CSO و شورای وزیران CPM

با توجه به گذشت یک دهه از عمر این اتحادیه، بررسی و ارزیابی عملکرد ده ساله و همچنین حذف پروژه‌های فاقد اولویت و حرکت در جهت تحقق اهداف اتحادیه از مهم‌ترین موضوعات دستور کار تمامی کمیته‌ها و همچنین نشست شورای وزیران بود که به تصویب رسید. در این رابطه شش زمینه اولویت‌دار از سوی کمیته مقامات ارشد تعیین و به شرح زیر در شورای وزیران مطرح شد: تأمین مالی و سرمایه‌گذاری در بخش تجاری آموزش و تکنولوژی‌، شیلات، گردشگری، بلایای طبیعی و تکنولوژی‌های ارتباطات و اطلاعات.(lCT)

دسته‌بندی طرح‌ها و پروژه‌ها براساس تمایلات خاص کشورهای مختلف اتحادیه که از نظر جغرافیایی، موقعیت اقتصادی و اجتماعی در سطح مشابهی قرار دارند در قالب یک گروه (Cluster Group) به این معنا که هر پروژه با تعداد محدودتری از اعضا که آمادگی مشارکت دارند آغاز شده و در عین حال، امکان پیوستن اعضای دیگر به آن وجود دارد. این ایده مورد تأیید تمامی کمیته‌های تخصصی قرار گرفت و نهایتاً در اجلاس شورای وزیران نیز به تصویب رسید. این تصمیم، منجر به تقویت دبیرخانه، افزایش کارایی اتحادیه و تسریع در عملی‌سازی پروژه‌های مطرح شده خواهد شد.

نتیجه

ریاست دوره‌ای جمهوری ‌اسلامی ایران بر اتحادیه lOR-ARC منشأ تحولات مثبتی در افزایش کارآیی این اتحادیه بوده است. ارائه ایده‌های جدید نظیر برگزاری نشست کاری رؤسای نمایندگی‌ها برای پیگیری مصوبات اجلاس شورای وزیران، تشکیل گروه خوشه‌ای (Cluster Group) برای جلوگیری از به تأخیر افتادن پروژه‌های مورد نظر اتحادیه، فعال‌سازی صندوق ویژه اتحادیه و هدایت منابع مالی آن جهت آغاز بخش مطالعاتی پروژه‌هایی که در ابتدا با مشکل تأمین مالی مواجه هستند، ضرورت ارائه گزارش توجیهی برای هر پروژه جدید و مشخص ساختن نحوه تأمین مالی آن، همگی نشانگر این مطلب است که جمهوری ‌اسلامی ایران قصد دارد با تغییر روند اتحادیه مذکور، زمینه‌های همگرایی کشورهای عضو را تقویت نموده و جایگاه آن را به سطح مطلوب ارتقا دهد.