حسادت یا دخالت؟

سنای آمریکا در متن اصلاح‌شده‌ای که به تصویب نمایندگان آن رسیده، آورده است:"هر نوع اقدام مشترک و دسته جمعی برای ایجاد شکلی از کارتل یا جمعیت و اتحادیه و غیره از سوی کشورهای خارجی یا موسسات آژانس‌های فعال در عرصه نفت و گاز طبیعی در هر کشوری با هدف ایجاد محدودیت در روند استخراج نفت و گاز یا هر نوع فرآورده‌های نفتی، برقراری و حفظ قیمت این محصولات و نیز ایجاد هر نوع محدودیت در مبادلات بازرگانی مربوط به نفت، گاز طبیعی یا فرآورده‌های آنها نقض قانون و اقدامی غیرقابل قبول و غیرقانونی محسوب می‌شود. هر کشور، سازمان یا موسسات فعال در زمینه نفت و گاز طبیعی از این به بعد امکان استفاده از حق برقراری مشارکت در ایجاد چنین ساختارهایی را نخواهند داشت و در غیر این صورت تحت پیگرد قانونی دادستان کل ایالات متحده قرار خواهند گرفت." در حقیقت و بدین‌ترتیب فصل تازه‌ای از سیاست آمریکا در تقابل با دارندگان نفت و گاز با رویکرد ایران باز شده و این‌بار اوپک گازی ابزاری خواهد بود در دستان آمریکا، که پیش از این نیز مخالفتش را با تشکیل آن‌ بارها اعلام کرده بود.

ضرورت وجود و ایجاد تشکیلاتی نظیر اوپک گازی

با توجه به روند رو به رشد توسعه کشورهای مختلف در جهان و روند روزافزون پروسه صنعتی شدن در دنیای امروز و افزایش تعداد کشورهای در حال توسعه و صنعتی در جهان، به تبع این مهم تقاضا برای انرژی نفت و گاز به صورت روزافزون در حال افزایش است. با عنایت به محدود بودن میزان ذخایر شناسایی شده انرژی‌های فوق در نقاط مختلف جهان لزوم ساماندهی و ایجاد یک سیستم فعال جهت برنامه‌ریزی برای این مسئله به عنوان یک نیاز اساسی برای کشورهای محدود دارای ذخایر این انرژی‌ها خود را جلوه‌گر می‌شود.

برخی دلایل عدم ایجاد این سازمان تا به امروز:

1- کشورهای دارای ذخایر طبیعی ثابت شده گاز در جهان که قدرت صادرات آن را نیز داشته باشند بسیار کمتر از دارندگان نفت هستند.

2- تا امروز به این اندازه در جهان نسبت به گاز احساس نیاز نشده و تا به این حد تقاضای جدی برای آن وجود نداشته است.

3- به همین دلیل تا به امروز اقدام جدی و عملی خاصی در جهت ایجاد یک سیستم مرکزی و سازمان در راستای برنامه‌ریزی و متمرکز نمودن سیاستهای متخذه در قبال صادرات این انرژی ارزشمند به انجام نرسیده است.

برخی ضرورت‌های ایجاد این تشکل:

1- در قالب این سازمان کشورهای دارای ذخایر طبیعی گاز و صادرکننده آن می‌توانند با اتخاذ یک سیاست واحد و برنامه‌ریزی شده به دفاع از حقوق حقه خود پرداخته و گاز را به قیمت واقعی و اصلی آن صادر کنند.

2- به واسطه اینکه ایران و روسیه بیشترین ذخایر گاز طبیعی اثبات شده در جهان را دارا است، محوریت اصلی را در این سازمان نیز این دو کشور عهده‌دار خواهند بود.

3- اندیشمندان مسائل سیاسی ـ اقتصادی کشورهای جهان سوم معتقدند که توسعه و پیشرفت روزافزون زمانی در تمامی جهان آهنگ و ریتم مناسبی خواهد یافت که رشد و توسعه به صورت همزمان تمامی کشورهای جهان را در بر گیرد. در صورت تأسیس سازمان اوپک گازی، کشورهای کوچکی هم که دارای ذخایر گاز هستند در آن درخواست عضویت داشته باشند که این موضوع علاوه بر نفع آنها، برای کشورهای بزرگتر در این عرصه یعنی ایران و روسیه نیز منافع توامانی را به همراه خواهد داشت.

4- تأسیس این سازمان علاوه بر ابعاد انرژی و اقتصادی مترتب بر آن، می‌تواند منجر به ایجاد هم‌گرایی‌های آتی منطقه‌ای و بین‌المللی نیز (بر مبنای این موضوع) شده و خود تبدیل به یک قطب مهم اقتصادی و سیاسی ـ هم در بعد منطقه‌ای و هم در بعد بین‌المللی آن ـ در جهان امروز شود.

5- ایجاد یک تشکل، سیستم یا سازمان جهت صادرات گاز مانع از رویارویی انفرادی کشورهایی نظیر روسیه با تک‌تک کشورهای مشتری گاز خود، بر سر مسائلی از قبیل نرخ گاز صادراتی و... خواهد شد و از تنش‌های آنها در این مسیر و با کشورهای همسایه و حتی هم‌پیمان خواهد کاست.

6- به دنبال سیستم‌ یافتن صادرات گاز و وجود برنامه در این عرصه، رقابت کشورهای صادرکننده گاز بر سر مسائلی از جمله مسیرهای عبور لوله و...، تبدیل به رقابتی سالم‌تر و بدون تنش‌تر و حتی غیرسیاسی‌‌تر خواهد شد.

برخی موانع عمده موجود در این مسیر:

1- تشکیل سازمان اوپک گازی همانند تشکیل سازمان اوپک نفت ـ بدون شک با مقاومت غربیها و آمریکا (به عنوان یکی از مصرف‌کنندگان و مشتریان اصلی آن) مواجه خواهد شد، و این امری کاملاً طبیعی است، چرا که این تشکل و رشد و گسترش یافتن همگرایی‌های حاصل از آن، در آینده تبدیل به یک جریان قوی در برابر جریان غرب و آمریکا به شمار خواهد آمد.

2- متحد شدن و تشکل یافتن صادرکنندگان گاز منجر به عرضه‌ واقعی قیمت گاز به مشتریان خواهد شد و آنها ناچار به تبعیت از چارچوب این سازمان خواهند بود.

3- آمریکا و متحدین غربی‌اش تا به امروز عادت کرده‌اند منابع زیرزمینی را به بهای ناچیزی از تولیدکنندگان خریداری نموده و پس از تبدیل به سایر فرآورده‌ها، به بهای چندین 10 و حتی صد و هزار برابر به مشتریان این کالاها و فرآورده‌ها (که بسیارشان نیز همین تولیدکنندگان منابع زیرزمینی هستند) بفروشند و سود سرشاری را نصیب خود و شرکتهای تحت تابعه‌شان بنمایند.

دیدگاههای موجود در روسیه:

1- گروه اول: در مجموع موافق این طرح و شکل‌گیری آن می‌باشند، و حتی آن را قدمی در راستای ایجاد یک هم‌گرایی جدید در منطقه و کلاً سطح بین‌المللی قلمداد می‌نمایند. در واقع این گروه خواهان احیای نقش روسیه در معادلات بین‌المللی و جهانی و تصمیم‌گیری مستقل از جریان آمریکا و غرب هستند.

2- گروه دوم: افراد و جریانات طرفدار غرب و آمریکا هستند که، در برابر این طرح موضعگیری کرده و سعی در بازگویی جنبه‌های منفی آن و بزرگنمایی پیرامون آنها را دارند.

3- گروه سوم: افراد و گروههایی که معتقدند روسیه نباید با ورود به این سازمان با سازمانهایی امثال آن،‌ خود را محدود به سیستم ایجاد شده یا تصمیمات اکثریت اعضای سازمان نماید، و بلکه باید اقدامات خود را با محوریت شرکت "گازپروم" تداوم دهد. یعنی در واقع این گروه به دنبال انحصارگرایی توسط روسیه در این مسیر بوده و معتقدند که یک کارتل گازی توسط روسیه باید ایجاد شده و به تنهایی نیز اداره شود. تعدادی از این معتقدان هم‌اکنون در مصدر امور روسیه و در حاکمیت قرار دارند.

4- گروه چهارم: افراد و گروههایی هستند که بر نظرات گروه اول اعتقاد دارند، ولی در ظاهر و علناً بنا به ملاحظات بسیار، جرئت بیان نمودن نظرات و اعتقادات درونی خودشان را ندارند و ترجیح می‌دهند تا بدون جلب توجه و به اصطلاح با چراغ خاموش حرکت نمایند، تا واکنشی از سوی آمریکا و غرب متوجه آنها نشود.

نتیجه اینکه:

1- این اقدام آمریکا در حالی صورت می‌گیرد که در ماه‌های پایانی سال گذشته در سفر رئیس شورای امنیت ملی روسیه به ایران ایده تشکیل اوپک گازی رسماً از سوی مقام معظم رهبری مطرح شد و البته دیر هنگامی نپایید که به یکی از مسائل مهم تحلیلگران تبدیل شد. طرح این بحث از سوی بالاترین مقام کشور به گمان بسیاری از تحلیلگران خط بطلانی برای اهداف آمریکا است.

پیشنهاد ارائه شده توسط مقام معظم رهبری، در دیدار با ایگور ایوانف (دبیر شورای امنیت فدرال روسیه) در سال گذشته (اوایل سال 2007 میلادی) پیشنهاد بسیار به جا و شایسته‌ای بوده و از منظر کارشناسی نیز موضوعی مهم و قابل تعمق و ارزیابی می‌شود.

2- کشورهای صادرکننده گاز برای جلوگیری از تضییع حقوق اقتصادی کشورشان هم که شده باید هر چه زودتر به ایجاد یک تشکل موضوعی در این راستا تن دهند، تا منویات خود را بهتر و سریع‌تر بتوانند حل و فصل نموده و به پیش برند.

3- از منظر برخی تحلیل‌گران سیاسی، اظهارات پوتین و برخی مقامات روسی در مورد این پیشنهاد، خود حاکی از این است که مقامات کرملین نیز مایلند تا در این مسیر گام‌های مقدماتی‌ای را به صورت عملی و جدی‌تر بردارند. البته در این میان سیاست دو پهلوی روسیه به عنوان یک طرف تشکیل اوپک گازی جای تعجب دارد، چرا که هیچ‌یک از مسئولان روس موضع‌شان را به صورت شفاف اعلام نکرده‌اند. پوتین به عنوان رئیس‌جمهور روسیه می‌گوید، ما نمی‌خواهیم نوعی کارتل ایجاد کنیم، اما هماهنگ کردن فعالیت‌های ما اقدام درستی است و اینکه تصمیم‌گیری درباره مهمترین مسئله را به یاد داشته باشیم که آن تنها تأمین مطمئن و معتبر منابع انرژی برای مصرف‌کنندگان اصلی است.

4- کارشناسان معتقدند با به بهره‌برداری رسیدن پروژه‌های ال‌ان‌جی و در نتیجه پیش گرفتن عرضه از تقاضا، چشم‌انداز روشن‌تری برای تشکیل اوپک گازی پدید خواهد آمد و بدون شک این بار نیز آمریکا چاره‌یی جز عقب‌نشینی نخواهد داشت.