همکاری شانگهای در بیشکک (بخش نخست)

نادعلی بای ـ ماکسات کومیکف                    

هفتمین اجلاس سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای (SCO)، در 16 آگوست 2007 (25 مرداد 1386) در بیشکک پایتخت قرقیزستان برگزار شد. سازمان همکاری شانگهای در  6سال پیش برای حل مسایل مرزی و منطقه‌ای از سوی پنج کشور چین، قزاقستان، روسیه، تاجیکستان و قرقیزستان که دارای مرز مشترک هستند تشکیل شد. چین درسال1996 اتحادیه بین‌المللی را بنیان گذاشت که به عنوان "گروه پنج شانگهای" شناخته می‌شد. این اتحادیه شامل چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان می‌شد. در آغاز این اتحادیه تمرکز خود را به مبارزه با تروریسم در افغانستان و دیگر نقاط مرزی افغانستان گذاشت و کوشید تا ثبات منطقه‌ای را برقرار کند. در ژوئن سال 2001 ازبکستان به این گروه دعوت شد و این گروه در 15 جولای 2001 به صورت رسمی ‌به نام "سازمان همکاری شانگهای" نامیده شد. سران  سازمان همکاری شانگهای در ژوئن 2002 در سن پترزبورگ با یکدیگر دیدار کردند و منشور سازمان همکاری شانگهای را امضا کردند. این منشور حوزه فعالیت سازمان همکاری شانگهای را به طور عام گسترش داد. موضوعاتی مانند اهداف و اصول، ساختار سازمانی، نحوه عملکرد، جهت‌گیری اصول و روابط خارجی، مورد بحث و بررسی قرار گرفت و تاسیس حقیقی این سازمان جدید را از دیدگاه حقوق بین‌الملل نشان داد. برمبنای ماده 1 منشور سازمان همکاری شانگهای و بیانیه تاسیس این سازمان، اهداف اصلی و وظایف آن عبارتند از: تقویت اعتماد متقابل، حسن همجواری و دوستی میان کشورهای عضو، توسعه همکاری موثر در امور سیاسی، اقتصاد، تجارت، علوم و فناوری، فرهنگ، آموزش، انرژی، حمل و نقل، حفاظت از محیط زیست و غیره می‌باشد. همچنین همکاری در زمینه تثبیت صلح، امنیت و ثبات منطقه‌ای و تقویت و ایجاد نظم جدید اقتصادی و سیاسی بین‌المللی که نمایانگر دموکراسی، عدالت و عقلانیت باشد از دیگر اهداف این سازمان است. براساس ماده 2 منشور سازمان همکاری شانگهای، اصول این سازمان عبارتند از: توجه به هدف و اصول منشور ملل متحد، احترام به استقلال کشورها از یکدیگر و حمایت از تمامیت ارضی آنها، عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر، عدم استفاده دوجانبه یا تهدید به استفاده دوجانبه از زور، برابری میان تمام اعضا، پاسخ به تمام پرسشها از طریق مشورت، عدم‌تعهد و عدم‌جهت‌گیری علیه سازمان کشور دیگر، باز بودن به جهان بیرونی و مشارکت با دیگر کشورها و سازمان‌های مرتبط بین‌المللی یا منطقه‌ای. ساختار نهادی سازمان همکاری شانگهای مرکب از دو بخش می‌باشد. مکانیسم دیدارها و نهادهای دایمی ‌پنج بخش موقتی‌اند که بیشتر شامل مکانیسم دیدارها هستند و دبیرخانه، ساختار ضد تروریسم از بخش‌های ثابت هستند. 1ـ شورای سران کشورها، 2ـ شورای سران دولتها،

3ـ شورای وزیران امور خارجه، 4ـ کنفرانس سران آژانسها، 5ـ شورای هماهنگ کنندگان ملی، 6ـ دبیرخانه، 7ـ ساختار ضد تروریسم منطقه‌ای از ارکان سازمان همکاری شانگهای می‌باشند. "سازمان همکاری  شانگهای که" از میان رقابت قدرتهای بزرگ بر سر منطقه ژئوپلیتیک آسیای مرکزی پدیدار شد، با نام (شانگهای 5) در سال 1996 تاسیس شد که هدف آن غیرنظامی ‌کردن مرز بین چین و روسیه  بود. در اجلاس شانگهای در سال 1996 یک پیمان امنیتی میان کشورهای روسیه، چین، تاجیکستان، قزاقستان و قیرقیزستان منعقد شد. در سال 2001 این سازمان ازبکستان را به عنوان عضو جدید پذیرفت. مغولستان در سال 2004 عضو ناظر شد و ایران، پاکستان، و هند در سال 2005 به عنوان عضو ناظر اعلام شدند. نقش این سازمان از آن زمان در منطقه افزایش یافته است. در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، کشورهای چین روسیه، قزاقستان، تاجیکستان، قرقیزستان، ازبکستان به عنوان عضو کامل و سران کشورهای ایران و مغولستان به عنوان ناظر سازمان شانگهای شرکت کردند. وزرای امور خارجه هند و پاکستان به عنوان ناظر و همچنین معاون دبیر کل سازمان ملل متحد و سران کشورهای افغانستان و ترکمنستان به عنوان میهمانان این اجلاس حضور داشتند.

روسا و مقامات شرکت‌کننده در اجلاس بیشکک، قبل از آغاز رسمی ‌جلسه با یکدیگر عکس دسته‌جمعی گرفتند و سپس جلسه عمومی‌ اجلاس با سخنان رییس‌جمهوری چین به عنوان رییس قبلی آغاز شد و ریاست سازمان شانگهای به قزاقستان واگذار شد. در ادامه جلسه روسای کشورهای عضو دائم و ناظر، سخنرانی کردند و محمود احمدی‌نژاد، رییس‌جمهوری ‌اسلامی‌ ایران نیز در این نشست سخنرانی کرد. سران کشورهای سازمان همکاری شانگهای در نشست خود در بیشکک، بر مخالفت با تلاشهای یک‌جانبه برای حل مسائل جهانی و ضرورت توسعه روابط این سازمان با نهادهای دیگر منطقه‌ای و جهانی تاکید کردند. شرکت‌کنندگان در نشست بیشکک درباره راه‌کارهای تامین امنیت منطقه‌ای، و گسترش همکاری در بخش انرژی نیز تبادل نظر کردند. جلسه دوم سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای در بیشکک با حضور مقام‌های کشورهای ناظر ایران، هند، پاکستان و مغولستان و همچنین کشورهای میهمان افغانستان و ترکمنستان برگزار شد.

در نشست سران سازمان همکاری شانگهای، روسا و مقامات شرکت‌کننده در این نشست در سخنانی اهداف و برنامه‌های خود را برای پیشرفت و موفقیت کشورهای عضو این سازمان بیان کردند. روسای‌ جمهوری شش کشور عضو دائم همچنین بیانیه پایانی اجلاس بیشکک را امضا کردند. در پایان این نشست روسای‌ جمهوری شش کشور عضو دائم در یک مصاحبه مشترک مطبوعاتی با خبرنگاران دستاوردهای نشست بیشکک را تشریح کردند. در این مصاحبه مطبوعاتی احمدی‌نژاد و دیگر مقامات شرکت‌کننده در این نشست نیز حضور یافتند. رییس جمهوری‌ اسلامی‌ ایران نیز در سخنانی در این اجلاس دیدگاه‌ها و سیاست‌های تهران در خصوص سازمان همکاری شانگهای و مسائل منطقه‌ای و جهانی را بیان کرد. رییس جمهوری ‌اسلامی‌ ایران گفت: اجلاس سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای همکاری‌های منطقه‌ای را تحکیم می‌بخشد. اجلاس شانگهای نقش اقتصادی خوبی در منطقه ‌ایفا می‌کند و اخیرا نیز وارد نقش امنیتی شده است. حضور ایران در این اجلاس نفع متقابل برای ایران و کشورهای عضو دارد.

رزمایش نظامی ‌هفته گذشته که در چین آغاز شد و هفته جاری نیز در کوه‌های اورال روسیه با حضور سران سازمان همکاری شانگهای در آخرین روز برگزاری آن در روز جمعه ادامه می‌یابد، نشانگر جدیت اهداف این سازمان است. بسیاری از صاحبنظران معتقدند اصل مورد نظر سازمان همکاری شانگهای، همگرایی در برابر اعمال نفوذ آمریکا در سراسر آسیای مرکزی است که به دنبال حملات 11سپتامبر 2001 در نیویورک و واشینگتن آغاز شد. برخی تحلیل‌گران از سازمان همکاری شانگهای به خاطر حفظ ثبات در منطقه‌ای راهبردی و دارای وضعیت دشوار، ستایش می‌کنند. با این حال، بسیاری از تحلیلگران سازمان همکاری شانگهای را پایگاهی بر ضدتوسعه‌طلبی و دخالت‌های آمریکا در آسیای مرکزی می‌دانند. با تشدید رقابتها بین ایالات‌متحده آمریکا از یک سو و چین و روسیه از سوی دیگر، سازمان همکاری شانگهای، نخستین ابتکار بین‌المللی چین و روسیه برای مقابله  با نفوذ رو به رشد آمریکا در منطقه آسیای مرکزی به حساب می‌آید، به یکی از عوامل تعیین‌کننده در منطقه تبدیل شده است.

این سازمان توانسته است پیش از همه به مثابه مظهر وحدت چین و روسیه، دو ابرقدرت در حال ظهور، پدیدار شود. اهمیت تازه سازمان همکاری شانگهای زمانی مورد توجه بین‌المللی قرار گرفت که این سازمان سال گذشته تقاضا کرد تا آمریکا جدول زمانی را برای برچیدن پایگاه‌ها و تسهیلات خود از جمهوریهای آسیای مرکزی ارائه کند. سازمان همکاری شانگهای اگرچه در ابتدا با هدف حل‌وفصل اختلافات مرزی بین چین و چهار همسایه آن در مجموعه کشور‌های مشترک‌المنافع ایجاد شد، اما در ادامه این‌گونه به نظر می‌رسد که در جهت تبدیل شدن به یک اتحاد منطقه‌ای با اهداف نظامی ‌و امنیتی پیش می‌رود. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، کشورهای آسیای مرکزی با مشکلات عدیده‌‌ای در تمام زمینه‌ها ازجمله مسائل امنیتی روبه‌رو گردیدند که این مشکلات تاثیر بسیاری بر دو کشور روسیه و چین می‌‌گذاشت. در این راستا، کشورهای آسیای مرکزی به  علاوه روسیه و چین در سال 1996 میلادی سازمان همکاری شانگهای را بنیان نهادند.