آشنایی با مجلس شورای اسلامی
تبلور اراده ملت
طرح: آن چه را که نماینده یا نمایندگانی برای وضع یا اصلاح قانون به منظور رفع مشکل یا مشکلاتی یا رونق و تقویت موضوعی در جامعه ضروری تشخیص میدهند به صورت طرح حداقل با 15 امضا برای بحث و بررسی و تصویب در مجلس مطرح مینمایند (هم طرحها و هم لوایح بستگی به ضرورت و نیاز جامعه به سه صورت عادی ـ یک فوریتی ـ دو فوریتی و در حالت خاص و حیاتی آن سه فوریتی مطرح میشود.)
امیرالله حقیقی
مجلس شورای اسلامی (قوه مقننه) که از نمایندگان مردم سراسر ایران با رای مستقیم و مخفی باید تشکیل شود، از نظر قانون اساسی مظهر قدرت و حکومت مردم است. فلسفه و مبنای وجودی مجلس شورای اسلامی تحقق عینی آیه شریفه «و امرهم شوری بینهم» است که مقرر میدارد مومنین امور خود را با مشورت یکدیگر حل میکنند؛ و تحقق عملی اصل 6 قانون اساسی است که اداره امور را بر مبنای آرا عمومی از راه انتخاباتی از جمله انتخابات نمایندگان مجلس شورای اسلامی بر مبنای فلسفه وجودی که متناسب با عنوان آن نیز هست، کار خود را از طریق شورا به صورت جلسات علنی و غیرعلنی و کمیسیونها انجام خواهد داد.
قوه مقننه از آنجا که تبلور اراده ملت است، براساس اصل 76 حق تحقیق و تفحص در تمامی امور کشور را دارد و به تناسب چنین اختیاری هر یک از نمایندگان به موجب اصل 84 در برابر تمامی افراد ملت مسوولند و به لحاظ این که لازمه چنین مسوولیتی آزادی است، هر نمایندهای به علت اظهارنظری که به جهت ایفای وظایف نمایندگی میدهد، بر مبنای اصل 86 از آزادی کامل برخوردار است و هیچ کس نمیتواند او را تعقیب یا توقیف کند. در کنار مجلس شورای اسلامی، شورایی تحت عنوان «شورای نگهبان» قرار داده شده که مطابق اصل 93، مجلس بدون آن اعتبار ندارد و وظیفه این شورا براساس اصل 91 پاسداری از احکام اسلام و قانون اساسی است.
برنامه مجلس شورای اسلامی
نمایندگان مجلس شورای اسلامی در انجام وظایف نمایندگی به دو کار مهم میپردازند، یکی شرکت در جلسات علنی برای بیان نظرات و بررسی نهایی طرحها و لوایح و سرانجام تصویب یا رد آنها، و دیگر شرکت در کمیسیونهای داخلی مجلس به منظور بحث و بررسی پیرامون لوایح و طرحهای پیشنهادی.
تفاوت لایحه و طرح
لایحه: آن چه را که دولت حسب نیاز به قوانین موضوعه به مجلس تقدیم میکند، لایحه میگویند. لایحه ابتدا در کمیسیونها و سپس در صحن علنی مجلس مطرح میشود. به تناسب موضوع، نمایندگان چه در کمیسیون ذی ربط عضو باشند یا نباشند میتوانند پیشنهادات اصلاح بدهند، نقد کنند و سپس مخالفت یا موافقت کنند.
برنامه جلسات علنی مجلس
مطابق آئیننامه داخلی مجلس، نمایندگان باید در روزی که قبلا برای تشکیل جلسه معین میشود، در مجلس حاضر شوند و نهایتا 15 دقیقه پس از تشکیل جلسه در تالار جلسه حضور یابند و در صورت تاخیر یا غایب بودن در رای گیری، مستحق توبیخ خواهند بود.
مذاکرات مجلس، طبق اصل شصت و نهم قانون اساسی علنی است (مگر در شرایط اضطراری) و گزارش کامل آن باید به طور مستقیم از طریق رادیو و روزنامه رسمی کشور برای اطلاع عموم منتشر شود. در جلسات علنی، مردم و خبرنگاران رسانههای گروهی داخلی و خارجی میتوانند شرکت کنند. برنامه جلسات علنی با اعلام رسمیت جلسه توسط رئیس مجلس و قرائت دستور جلسه توسط منشی مجلس و تلاوت آیاتی از کلامالله مجید شروع میشود. بیانات قبل از دستور و «دستور مجلس» (بررسی طرحها و لوایح و سوال نمایندگان از وزرا یا هیات وزیران و در موارد ضروری استیضاح نمایندگان از هیات وزیران یا هر یک از وزرا) قسمت بعدی برنامه جلسات علنی و «ختم جلسه» قسمت نهایی آن را تشکیل میدهد.
نطق قبل از دستور نمایندگان
از آنجا که طبق اصل 84 قانون اساسی «هر نماینده در برابر تمام ملت مسوول است و حق دارد درهمه مسائل داخلی و خارجی کشور اظهار نظر نماید»، در آئین نامه داخلی مجلس پیشبینی گردید که هر یک از نمایندگان که مطلب مهمی برای اطلاع مجلس و ملت داشته باشد، میتواند با رعایت نوبت صحبت کند. وقت هر یک از نمایندگان برای نطق 10 دقیقه است و میتواند تمام یا حداقل 3 دقیقه از حق خود را به یک نفر نماینده دیگر واگذار نماید.
مجموع این نطقها (که باید با حفظ حیثیات مجلس و نمایندگان و رعایت نظم و نوبت و اجرای آئیننامه داخلی ایراد گردد) نباید از نیم ساعت تجاوز نماید. عدم رعایت موارد فوق از طرف نماینده، به ترتیب «تذکر شفاهی»، «اخطار» و یا «توبیخ و احضار متخلف در جلسه هیات رئیسه را به دنبال خواهد داشت. البته باید توجه داشت که موارد توبیخ مربوط به تمام جلسه است و اختصاص به بیانات قبل از دستور را ندارد.
در هر جلسه قبل از ورود در دستور، رئیس مجلس میتواند شخصا تنها در مورد گزارش حوادث و مسائل فوری روز مطالبی را که آگاهی مجلس از آنها ضروری باشد، به اطلاع نمایندگان برساند.
دستور مجلس
دستور مجلس معمولا «بررسی طرحها و لوایح» یا «سوال و در مواردی استیضاح نمایندگان از هیات وزیران یا هر یک از وزرا میباشد. دستور هفتگی مجلس باید به ترتیب وصول لوایح و طرحها از کمیسیونها از طرف هیات رئیسه مجلس تهیه و پس از طبع و توزیع بر لوحه مخصوص نصب شود.
لوایح و طرحهایی که دارای اولویت باشند ممکن است بنا به تقاضای دولت و یا 15 نفر از پیشنهاددهندگان طرح و موافقت هیات رئیسه خارج از ترتیب وصول در دستور هفتگی مجلس قرار گیرد. این دستور قابل تغییر نیست مگر در موردی که از طریق دولت یا 15 نفر از نمایندگان کتبا تقاضای تغییر شود و در این صورت به شرط تصویب مجلس دستور جلسه بعد تغییر خواهد یافت. طرحها و لوایح دو فوریتی از این قاعده مستثنی و تابع ماده مربوطه بوده و در صورتی که مجلس سه فوریتی لوایح یا طرحها را تصویب کند باعث تغییر دستور همان روز خواهد شد.
حال در دو قسمت مجزا به توضیح دستور جلسات میپردازیم:
الف ـ بررسی طرحها و لوایح
ب ـ سوال نمایندگان از وزرا یا هیات وزیران
الف ـ بررسی طرحها و لوایح و تصویب آنها
براساس قانون اساسی، مجلس در عموم مسائل در حدود مقرر در قانون اساسی میتواند قانون وضع کند (اصل 71). طبق اصل 74 قانون اساسی لوایح قانونی پس از تصویب هئیت وزیران به مجلس تقدیم میشود و طرحهای قانونی به پیشنهاد حداقل 15 نفر از نمایندگان در مجلس قابل طرح است و براساس اصل 94 کلیه مصوبات مجلس باید به شورای نگهبان فرستاده شود و در صورت تشخیص عدم مغایرت آن با موازین اسلام و قانون اساسی، مصوبه قابل اجراست و برای اجرا به رئیسجمهوری ابلاغ میشود و رئیسجمهوری موظف است مصوبات مجلس را پس از طی مراحل قانونی و ابلاغ به وی امضا کند و ظرف پنج روز برای اجرا در اختیار مسوولان بگذارد. لوایح و طرحها میتواند عادی، یک فوریتی، دو فوریتی و یا سه فوریتی متناسبا یک شوری و یا دو شوری باشد.
ترتیب شور لوایح وطرحهای قانونی: به طور کلی تمام لوایح و طرحها باستثنای لوایح و طرحهای فوری و مربوط به بودجه وتغییر قوانین عادی و سایر مواردی که در آئین نامه برای شور در آن موارد ترتیب خاص دیگری معین شده است، دو شوری (عادی) خواهد بود. فاصله بین دو شور حداقل باید پنج روز باشد.
شور اول: موقعی که گزارش کمیسیونهای مربوط در خصوص لایحه یا طرح عادی برای شور اول در جلسه علنی مطرح میگردد و درباره نقاط ضعف و قوت و نقائص و امتیازات و لزوم و یا عدم لزوم طرح و لایحه، در کلیات و مواد مذاکره میشود و پس از آن نسبت به اصل لایحه یا طرح رایگیری به عمل میآید. هر گاه رای موافق داده شود، پیشنهادهای کتبی و اصله به هیات رئیسه نسبت به هر یک از مواد و همچنین مواد الحاقیه که هر دو باید کاملا مربوط به موضوع و مواد لایحه یا طرح باشد به کمیسیون ارجاع میشود و با طبع و توزیع در دسترس کلیه نمایندگان قرار میگیرد. پیشنهادهای اصلاحی که در فاصله شور اول و دوم داده میشود، باید به هیات رئیسه کمیسیون تحویل و لااقل 24 ساعت قبل از شروع شور در کمیسیون طبع و بین نمایندگان توزیع شود.کلیه پیشنهاد دهندگان، خواه در شور اول و خواه در فاصله بین شور اول و دوم میتوانند که در کمیسیون مربوط حاضر شوند و توضیحات لازم درباره پیشنهاد خود را بدهند.
کمیسیون موظف است کتبا لااقل 24 ساعت قبل از طرح پیشنهاد، پیشنهاد دهندگان را به جلسات کمیسیون دعوت کند و نیز کمیسیونها موظفند در موقع رسیدگی به لوایح و طرحها از وزرا یا معاونین پارلمانی مربوطه دعوت بعمل آورند. لوایح و طرحهای تقدیمیبه مجلس شورای اسلامی باید گزارش توجیهی داشته باشند تا نمایندگان از «دلیل ضرورت آن» مطلع گردند.
شور دوم: در شور دوم گزارش کمیسیون در خصوص لوایح و طرحهای قانونی در مجلس مطرح میشود و پیشنهاد تازه قبول نمیشود ولی پیشنهادهایی که در شور اول و در مهلت مقرر به کمیسیون داده شده و مورد توجه و تصویب کمیسیون واقع نگردیده پیشنهاددهنده به ترتیب مواد میتواند آن را در مجلس مطرح کند. (جز در مواردی که پیشنهاد دهنده دعوت کمیسیون را برای حضور در کمیسیون نپذیرفته باشد) در این صورت پیشنهاددهنده یا یکی از پیشنهاددهندگان با توافق اکثر آنها (در مورد پیشنهاد جمعی) میتواند برای هر پیشنهاد مدت پنج دقیقه توضیح بدهد و پس از اظهارنظر یک مخالف و یک موافق درباره پیشنهاد و در صورت لزوم توضیحات مخبر یا نماینده دولت نسبت به پیشنهاد مزبور اخذ رای به عمل میآید و پس از رد یا قبول پیشنهاد، نسبت به اصل ماده رایگیری به عمل میآید و چنانچه به تصویب نرسید نسبت به حذف ماده بدون مذاکره رای گیری خواهد شد و در صورتی که حذف ماده به تصویب نرسید، پیشنهادهای اصلاحی تازه در همان جلسه پذیرفته میشود. پس از خاتمه شور دوم در ماده واحده یا مواد در طرحها و لوایح عادی و بعد از شور در لوایح و طرحهای فوری به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان و تصویب مجلس، شور نهایی در مجموع لایحه یا طرح جهت مرتب نمودن فصول و مواد و الفاظ و عبارات بعمل خواهد آمد و حداکثر زمانی که به مجموع نمایندگان موافق و مخالف برای اظهارنظر در مجموع به عنوان آخرین شور داده میشود نیم ساعت است که هر یک از موافقین و مخالفین پنج دقیقه نظرات خود را نسبت به لایحه یا طرح اظهار مینماید و همچنین مجلس میتواند به طریق فوق لوایح یا طرحهای غیر فوری را مجددا به کمیسیون ارجاع نماید تا کمیسیون ظرف پنج روز فصول و مواد آنرا اصلاح و مرتب نموده و برای اخذ رای قطعی به مجلس عودت دهد.
لوایح و طرحهای فوری: لوایح و طرحهای یک فوریتی آن است که پس از تصویب فوریت به کمیسیون ارجاع میشود تا خارج از نوبت مورد بررسی قرار گیرد و لوایح و طرحهای دو فوریتی آن است که پس از تصویب دو فوریت بلافاصله به طبع و توزیع آن اقدام و 24 ساعت پس از توزیع در مجلس مطرح میشود. لایحه و طرح سه فوریتی آن است که وقتی که سه فوریتی طرح یا لایحه به تصویب مجلس رسید در همان جلسه وارد دستور میگردد.
ب ـ سوال نمایندگان از وزراء یا هیات وزیران
اصل 70 قانون اساسی چنین میگوید «رئیسجمهور، و معاونان او، و وزیران به اجتماع یا به انفراد حق شرکت در جلسات علنی مجلس را دارند و میتوانند مشاوران خود را همراه داشته باشند و در صورتی که نمایندگان لازم بدانند، وزرا مکلف به حضورند و هر گاه تقاضا کنند مطالبشان استماع میشود. طبق اصل 88 قانون اساسی، در هر مورد که حداقل یک چهارم کل نمایندگان مجلس شورای اسلامی از رئیسجمهور و یا هر یک از نمایندگان از وزیر مسوول درباره یکی از وظایف آنان سوال کنند، رئیسجمهور یا وزیر موظف است در مجلس حاضر شود و به سوال جواب دهد و این جواب نباید در مورد رئیسجمهور بیش از یک ماه و در مورد وزیر بیش از ده روز به تاخیر افتد مگر با عذر موجه به تشخیص مجلس شورای اسلامی . نماینده سوال خود را صریحا و به طور کتبی به رئیس مجلس مینویسد و در همان جلسه عنوان آن قرائت و فورا برای وزیر مربوط ارسال میگردد. وزیر حداکثر تا 10 روز، برای جواب در مجلس حضور مییابد و پس از توضیحات سوال کننده، موضوع را به کمیسیون رسیدگی به سوالات ارجاع میدهد و پس از رسیدگی «در کمیسیون رسیدگی به سوالات» گزارش آن در دستور مجلس قرار گرفته و مخبر گزارش را قرائت خواهد کرد. در صورتی که سوالکننده با پاسخ وزیر قانع نشود، رئیس مجلس با تقاضای سوالکننده، موضوع را به کمیسیون تفحص ارجاع مینماید.
کمیسیون مزبور مکلف است از تاریخ ارجاع سوال بدون فوت وقت ظرف 15 روز برای روشن شدن مطلب به هر طریق که صلاح بداند اعم از خواستن سوابق امر یا اخذ توضیح کتبی یا شفاهی از شخص وزیر و هر گونه تحقیقات دیگری که لازم بداند به موضوع رسیدگی نموده گزارش خود را تنظیم و به مجلس تقدیم دارد و این گزارش در دستور هفته بعد قرار خواهد گرفت و بدون بحث در مجلس قرائت خواهد شد.
ختم جلسه
طبق آئین نامه داخلی مجلس، مدت هر جلسه حداکثر چهار ساعت است که ممکن است متوالی یا متناوب باشد، مگر در موارد ضروری به تشخیص رئیس و تصویب مجلس و هنگام طرح لایحه بودجه، جلسات باید بلا انقطاع در کلیه ایام هفته غیر از جمعه و تعطیلات رسمی، متوالیا حداقل روزی 4 ساعت منعقد گردد. بر این اساس و پس از انجام دستور جلسه (در حد امکان) اسامیغائبین و دیرآمدگان جلسه گذشته یا کنونی و همچنین برنامه کار کمیسیونها و تذکرات لازم به اطلاع میرسد و پایان جلسه اعلام میگردد. رئیس جلسه قبل از ختم هر جلسه، روز و ساعت تشکیل و دستور جلسه بعد را اعلام مینماید که در صورت مشروح مذاکرات درج شود، مگر در موارد اضطراری (به تشخیص هیات رئیسه) که حداقل 24 ساعت قبل از تشکیل جلسه باید بطور رسمی اعلام شود.
وظایف اصلی نمایندگان
قانون اساسی بیش از یک سوم اصول خود را به مجلس اختصاص داده است و در آنها به تبیین جایگاه و وظایف و چگونگی ارتباط آن با سایر قوا اهتمام نموده است. لذا با توجه به جایگاه رفیع مجلس که مظهر حاکمیت ملت است، طبیعتا انتظارات و توقعات ویژهای از آن میرود. مجلس بسترساز حرکت دولت به شمار میرود و بنابراین ارزیابی عملکرد مجلس، برآیند مجموعه عملکرد نمایندگان است و موکلین حق دارند گزارش مستندی که حاکی از چگونگی عملکرد وکلای آنها باشد در پایان کار داشته باشند. امر قانونگذاری و نظارت دو وظیفه اصلی نمایندگان است که در قانون اساسی به صراحت بیان شده است. وظیفه سومی نیز وجود دارد که به تبع این مسئولیت و واقعیات موجود در جامعه و منبعث از سوگندی است که نماینده در پاسداری از حقوق مردم در مجلس یاد میکند و آن عبارت است از توجه و رسیدگی به نارساییها و مسائل زیربنایی حوزههای انتخابیه. نماینده واقعی کسی است که بدون زد و بندهای سیاسی و با داشتن نگرشی مستقل و فراتر از منافع جناحی و گروهی و بخشی صرفا با اصل قرار دادن مصالح نظام و مردم در تمام مقاطع و ابعاد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی انجام وظیفه نماید و به اعتماد مردم پاسخ دهد و در عین حال در انجام وظایف فوق و در رسیدگی به کمبودها و مسائل زیربنایی حوزه انتخابیه خود موفق باشد، به طوری که عمل به هر یک از این سه وظیفه، وظیفه دیگر را تحتالشعاع قرار نداده یا به بوته فراموشی نسپارد. داشتن استقلال فکری ـ قدرت تخیل، دانش لازم، حریت، آزاد اندیشی، شجاعت، صراحت لهجه و تقوای الهی باید از جمله ویژگیهای یک نماینده شایسته باشد.
جایگاه مجلس در قانون اساسی
قانون اساسی که به عنوان میثاق ملی اداره کشور را با اتکا به آرای عمومی و از راه انتخابات تعریف کرده است از میان چهارده فصل و 177 اصل قانون اساسی در چندین فصل (فصول پنجم، ششم و هفتم) به حاکمیت ملت و اختیارات و صلاحیت مجلس شورای اسلامی پرداخته است. قانون اساسی که به عنوان میثاق ملی «اداره کشور را با اتکا به آرای عمومی» و از «راه انتخابات» تعریف کرده است از میان چهارده فصل و 177 اصل قانون اساسی در چندین فصل (فصول پنجم، ششم و هفتم) به حاکمیت ملت و اختیارات و صلاحیت مجلس شورای اسلامی پرداخته است.
اصول 62 تا 90 به اهم وظایف و اختیارات مجلس اشاره دارد:
1ـ وضع قانون در عموم مسائل در حدود مقرر در قانون اساسی (اصل 71)
2ـ شرح و تفسیر قوانین عادی (اصل 73)
3ـ تصویب لوایح قانونی دولت (اصل 75)
4ـ تحقیق و تفحص در تمام امور کشور (اصل 76)
5ـ تصویب عهدنامهها، مقاوله نامهها، قراردادها و موافقتنامههای بینالمللی (اصل 77)
6ـ تصویب اصلاحات جزئی در تغییر خطوط مرزی (اصل 78)
7ـ تصویب برقراری محدودیتهای ضروری در حالت جنگ و شرایط اضطراری (اصل 79)
8ـ تصویب گرفتن و دادن وام یا کمکهای بدون عوض داخلی و خارجی از طرف دولت (اصل 80)
9ـ تصویب استخدام کارشناسان خارجی در موارد ضرورت از طرف دولت (اصل 82)
10ـ تصویب انتقال بناها و اموال بناها (نفایس ملی) (اصل 83)
11ـ حق اظهارنظر در همه مسائل داخلی و خارجی (اصل 84)
12ـ رای اعتماد به وزیران و نیز حق سوال و استیضاح آنها (اصول 87 و (89 ـ 13رسیدگی به شکایات از طرز کار مجلس، قوه مجریه یا قضائیه (اصل 90) بنابراین مجلس بزرگترین نماد و جلوه مردمسالاری در جمهوری اسلامی محسوب میگردد و در اهمیت آن همین بس که حضرت امام خمینی(ره) مجلس را «عصاره فضایل ملت» و «فراهم آمده از اللهاکبرهای مردم» میدانستند و برابر آموزه امام مجلس در «راس امور» میباشد.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
