سیاست دفاعی ترکیه پس از جنگ سرد (بخش دوم)‌

ترکیه تا سال 2007 حدود 340 میلیون دلار به زیرساخت‌های ناتو کمک کرده و از زمان عضویت در ناتو در 18 فوریه 1952 حدود 2/5 میلیارد دلار کمک نظامی ‌از این سازمان دریافت کرده است.(15) ‌
سیاست خرید تسلیحاتی ترکیه همواره یکی از موارد اختلاف برانگیز میان ترکیه و آمریکا و حتی برخی کشورهای اروپایی نظیر آلمان بوده است. ترکیه شرط حضور در مناقصات دفاعی را گرفتن مجوز دولتی از سوی شرکت‌های حاضر در مناقصه اعلام کرده و چون این امر مخالف قوانین داخلی آمریکاست، لذا در موارد متعدد شرکت‌های آمریکایی قادر به رقابت در مناقصه‌های خرید تسلیحاتی در ترکیه نبوده‌اند. هرچند در سال 2000 و در مناقصه مربوط به خرید هلی‌کوپترهای رزمی ‌و تانک‌های زرهی ام.بی‌.تی، ترکیه اعلام کرد شرکت‌های دفاعی در صورت دادن تعهد نسبت به اخذ مجوز صادراتی از دولت متبوعشان در صورت برنده شدن در مناقصه می‌توانند در مناقصه شرکت کنند، اما ترکیه نگران آن است که ملاحظات مربوط به حقوق‌بشر مانع صدور تسلیحات به این کشور شود(16) و لذا این شرط خود را هنوز به طور کامل کنار نگذاشته است. ‌
ترکیه اعلام کرده است درصدد افزایش سهم خرید تسلیحات از شرکت‌های داخلی از 25 درصد فعلی به 50 درصد در آینده است. در همین راستا وزارت دفاع ترکیه در 30 مارس 2007 قرارداد خرید 16 قایق گشتی جدید برای نیروی دریایی ترکیه را با یک شرکت داخلی امضاء کرد و با شرکت دنیزچیلیک استانبول هم قراردادی بری نوسازی سیستم‌های راه‌انداز قایق‌های‌‌53ـSAR فرماندهی گاردساحلی ترکیه امضا نمود. در مراسم مربوطه، وزیر دفاع ترکیه اعلام کرد طی 10 سال آینده خریدهای متعدد نظامی ‌با اولویت دادن به شرکت‌های داخلی صورت خواهد گرفت. وی در این مراسم گفت کشور متبوعش تصمیمی ‌تاریخی برای خرید سه سیستم عمده یعنی هلی‌کوپترهای تهاجمی، تانک‌های ام.بی‌.تی زرهی و قایق‌های گشتی از شرکت‌های داخلی ترک گرفته است. او خاطرنشان کرد دلیل انتخاب شرکت آگوستا وستلند به جای شرکت فرانسوی دنل به عنوان شریک شرکت تُرک در ساخت هلی‌کوپترهای تهاجمی، به رسمیت شناختن قتل‌عام ارامنه از سوی فرانسه نیز بوده است. هلی‌کوپترهای تهاجمی ATAKII ایتالیایی ـ ترکی بوده و در خاک ترکیه تولید خواهند شد. ارزش قرارداد فوق 7/2 میلیارد دلار است.(17) هدف بلندمدت ترکیه انتقال دانش و فناوری مربوط به ساخت سلاح‌های پیشرفته تهاجمی‌و دفاعی به ترکیه از طریق همکاری در تولید مشترک با سایر کشورها و شرکت‌ها می‌باشد تا بتواند میزان وابستگی خود به شرکت‌های تسلیحاتی خارجی را کاهش دهد. بخشی از برنامه‌ کلی نوسازی نظامی ‌در ترکیه که در سال 1996 به صورت رسمی‌ اعلام شد مربوط به خرید تسلیحات است. در آن زمان اعلام شد دولت برای هشت الی ده سال اول حدود 30 ـ 25 میلیارد دلار به نوسازی نظامی ‌اختصاص داده و ممکن است این رقم در 30 سال آینده به 150 میلیارد دلار برسد.(18) طبعاً جذب بخشی از این پول برای شرکت‌های فعال در صنایع دفاعی ـ نظامی ‌اهمیت ویژه‌ای دارد و ترکیه نیز با آگاهی از این امر می‌کوشد از سیاست خرید تسلیحاتی به مثابه یک ابزار مؤثر در دیپلماسی دفاعی خود استفاده کند. ‌
‌1ـ2) نیروی زمینی
نیروی زمینی ترکیه حدود 402 هزار نفر پرسنل داشته و دو مأموریت عمده را در دستور کار دارد: مأموریت‌های ملی و مأموریت‌های محول شده از سوی ناتو. ژاندارمری که مسئولیت تأمین امنیت داخلی را برعهده دارد زیرنظر نیروی زمینی و به تبع آن ستادکل نیروهای مسلح فعالیت می‌کند. وزارت کشور ترکیه طرح جدید امنیت داخلی را ارائه کرده و حدود 5/3 میلیارد دلار بودجه برای آن پیشنهاد کرده است. این طرح با افزایش نقش کابینه و غیرنظامی ان در امنیت داخلی، از نقش نیروی زمینی در ژاندارمری می‌کاهد و به همین خاطر ستادکل نیروهای مسلح مخالف آن می‌باشد.(19) نیروی زمینی ترکیه چهار مقر فرماندهی اصلی در مناطق «مرمره»؛ «جنوب‌شرق»؛ «شمال شرق» و «اژه» دارد. حساس‌ترین منطقه برای نیروی زمینی، استان‌های جنوب‌شرقی است که محل استقرار گروه شورشی پ.ک.ک است و نیروی زمینی ترکیه از حدود یک دهه پیش همواره درگیر مبارزه با مبارزان کرد پ.ک.ک بوده است. ارتش منطقه‌ اژه در دهه‌ 1970 و در پی افزایش تنش میان ترکیه و یونان ایجاد شد و نیروهای نظامی ‌ترکیه در قبرس‌شمالی تحت فرماندهی ارتش اژه قرار دارند. وظیه این ارتش دفاع از ساحل اژه و باز نگهداشتن راه‌های مواصلاتی و ارتباطی آن است.
با توجه به ظهور شرایط و تهدیدات جدید، نیروی زمینی ترکیه برای انجام مأموریت‌های ملی و نیز مأموریت‌های محول شده از سوی ناتو، برنامه‌ ‌‌«نیروی 2014» را به اجرا گذاشته است که هدف از آن ایجاد یک نیروی زمینی کوچک‌تر برای مأموریت‌های متعدد است که بتواند با استقرار سریع در محل منازعات خفیف و شدید، ضمن حفظ بقای خود، عملیات مشترکی با سایر نیروها (زمینی و دریایی و نیروهای چندملیتی) انجام دهد. براساس این برنامه قرار است در چند سال آینده حدود 30 ـ 20 درصد از پرسنل و واحدهای نیروی زمینی کاهش پیدا کند. هدف اعلام شده برای این برنامه دستیابی به یک نیروی زمینی است که توانایی مقابله با تهدیدات متعارف و نامتعارف را داشته، قادر به نبرد در روز و شب و تصمیم‌گیری سریع باشد. در همین چارچوب سیستم‌های دفاعی، فرماندهی و کنترل متعددی در حال اجرا است، که ساخت تانک‌های ام‌.بی‌.تی از جمله آنها می‌باشد. معاونت صنایع دفاعی ترکیه قراردادی به مبلغ 500 میلیون دلار با شرکت ترک‌ Otokar برای تولید چهار پیش نمونه از تانک‌های ام.بی‌.تی تا سال 2012 امضاء کرده و قرار است بعد از تولید این نمونه‌ها حدود 250 تانک از این نوع تولید و تحویل نیروی زمینی شود. آلمان و کر‌ه‌‌جنوبی هم از این برنامه‌ها حمایت می‌کنند. شرکت‌های آمریکایی و اسراییلی هم در حال نوسازی بخشی از تجهیزات نیروی زمینی‌اند.(20) ‌
با توجه به تحولات چند سال گذشته یعنی کاهش تنش در روابط ترکیه با یونان و سوریه و افزایش تحرکات پ.ک.ک به واسطه‌ حمله‌ آمریکا به عراق، در حال حاضر توجه نیروی زمینی ترکیه عمدتاً معطوف به مبارزه با کردهای پ.ک.ک در استان‌های جنوب‌شرقی می‌باشد. البته در صورت برقراری صلح میان سوریه و رژیم صهیونیستی، موازنه‌ قوای نظامی ‌میان ترکیه و سوریه متحول خواهد شود و سوریه نیز نیروهای بیشتری در مرز خود با ترکیه مستقر خواهد کرد که مطلوب ترکیه نیست. همین‌طور تحرکات احتمالی یونان در قبرس جنوبی توجه ترکیه را به تقویت نیروی زمینی در اژه معطوف خواهد کرد. در نبود این دو تهدید سنتی، اکنون نیروی زمینی و هوایی ترکیه در مرز این کشور با عراق مستقر شده‌اند و اردوغان تهدید کرده در صورت شکست مذاکرات با آمریکا، ارتش ترکیه برای تعقیب کردهای پ.ک.ک وارد عمل خواهد شد.(21)‌
2ـ2) نیروی دریایی
دریا و نیروی دریایی در امنیت ترکیه اهمیت روزافزونی یافته‌اند. رفاه و امنیت ترکیه به خاطر جزیره‌ای بودن بخشی از آن، وابسته دریاست. ترکیه حدود 8333 کیلومتر مرز دریایی دارد که سه برابر مرزهای زمینی آن است و 90 درصد تجارت ترکیه از راه دریا صورت می‌گیرد. تنگه‌ استانبول و چاناک قلعه در اقتصاد ترکیه نقش کلیدی ایفا می‌کنند. همچنین احداث کریدور شمال ـ جنوب اهمیت راه‌های دریایی را دوچندان کرده است و نیروی دریایی می‌کوشد مطابق با نیازهای امنیتی جدید ترکیه خود را متحول کند. در مرکز ثقل تحولات جدید، تأمین امنیت انتقال انرژی قرار دارد.(22) با توجه به آسیب‌پذیری راهبردی ترکیه از جانب انرژی، این کشور می‌کوشد با تبدیل شدن به پایانه اصلی انتقال انرژی از حوزه خزر و خاورمیانه به اروپا، بخشی از این آسیب‌پذیری خود را کاهش دهد. این سیاست مستلزم پشتیبانی از سوی نیروی دریایی می‌باشد. افزون بر این، استفاده از راه‌های دریایی برای قاچاق مواد هسته‌ای نیز از جمله تهدیدات جدید است که ترکیه باید بتواند با آن مقابله کند. افزایش تعداد قایق‌های تهاجمی‌نیروی دریایی ترکیه را باید در این راستا درک کرد.‌
نیروی دریایی و گارد ساحلی تحت نظر آن، مسئولیت تامین امنیت در دریای سیاه و اژه را برعهده دارند. با توجه به افزایش اهمیت دریای سیاه در دوران پس از جنگ سرد، ترکیه نیز در سیاست‌های دفاعی خود در حال توجه روزافزون به امنیت دریای سیاه است، چون بخش عمده تجارت کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز از طریق دریای سیاه صورت می‌گیرد و خط انتقال جریان آبی هم از زیر دریای سیاه، گاز روسیه را به ترکیه منتقل می‌کند، لذا امنیت آن برای ترکیه اهمیت خاص دارد.(23)
ترکیه و روسیه نگران افزایش حضور آمریکا در دریای سیاه به بهانه مبارزه با تروریسم می‌باشند و از این‌رو ترکیه در ماه مارس سال 2006 با پیشنهاد گسترش عملیات ضدتروریستی دریایی تحت رهبری ناتو در دریای سیاه مخالفت کرد. امری که با نارضایتی شدید ایالات متحده همراه شد. ترکیه در اصل، نگران از بین رفتن کنترل خود بر تنگه بسفر و داردانل بر اثر افزایش حضور آمریکا در دریای سیاه می‌باشد.(24)
روسیه و ترکیه، دریای سیاه را دریای خودشان دانسته و در این راستا همکاری‌های اقتصادی و نظامی ‌خود را مخصوصاً بعد از سال 2003 و تصمیم تاکتیکی وزیر خارجه ترکیه برای نزدیکی به روسیه افزایش داده‌اند . در پی دیدار فرمانده نیروی دریایی روسیه از ترکیه، دو کشوردر ماه مارس 2006 عملیات مشترک نظامی ‌در دریای سیاه انجام دادند. بسیاری از ترک‌ها حضور آمریکا در دریای سیاه را به حضور آن کشور در عراق نسبت می‌دهند.(25) با توجه به تحولات صورت گرفته در کشورهای ساحلی دریای سیاه در چند سال گذشته، اهمیت این دریا همچنان حفظ خواهد شد.‌
دریای اژه تا چند سال گذشته اصلی‌ترین دغدغه امنیت ملی ترکیه بود و لذا این کشور بیشترین انرژی دفاعی خود را معطوف به حفظ امنیت و منافع ترکیه در دریای اژه کرده بود. ترکیه با یونان بر سر جزایر مختلف و محدوده پرواز اختلاف دارد. هر چند در حالت کلی ترکیه از نظر نظامی ‌بر یونان برتری دارد، ولی به دلیل بحری بودن یونان از دوران باستان، نیروی دریایی آن همواره قوی‌تر از نیروی دریایی ترکیه بوده است. افزون بر این، جزیره قبرس نقشی کلیدی در کنترل راههای تجاری و دریای جنوب مدیترانه دارد و از نظر راهبردی بهترین مکان برای محاصره دریایی ترکیه و مسدود کردن سواحل آن است. آتاتورک هم با وقوف به این امر اهمیت خاصی برای قبرس قایل بود. یکی از اصلی‌ترین دلایل تداوم حضور نظامی ‌ترکیه در قبرس شمالی، استفاده از آن به عنوان یک عامل بازدارنده در برابر یونان است.(26)
آینده قبرس و دریای سیاه از مهم‌ترین چالش‌های فراروی نیروی دریایی ترکیه است، ضمن اینکه بروز تهدیدات جدید نامتقارن در دوران پس از یازدهم سپتامبر نیز ماموریت‌های جدیدی را به نیروی دریایی ترکیه تحمیل می‌کند. می‌توان ماموریت‌های نیروی دریایی را در سال‌های پیش رو در موارد زیر خلاصه کرد:
یک . تامین امنیت دریای سیاه،
دو. تامین امنیت خطوط ارتباطی و مواصلاتی در جنوب مدیترانه،
سه. مبارزه با قاچاق هسته‌ای و تروریسم در مدیترانه جنوبی،
چهار. تامین امنیت خطوط انتقال انرژی در دریای سیاه و مدیترانه جنوبی،
پنج. تلاش برای ایجاد موازنه با نیروی دریایی یونان در اژه.
تحولات صورت گرفته در نیروی دریایی ترکیه و از جمله جایگزین کردن کشتی‌های جدید آلمانی با کشتی‌های قدیمی‌آمریکایی برای تحقق اهداف فوق درسیاست دفاعی ترکیه است که می‌خواهد در آینده یک قدرت منطقه‌ای و تاثیرگذار باشد.‌
‌3ـ2. نیروی هوایی‌
در مقام مقایسه، در نیروی هوایی ترکیه تا این اواخر سرمایه‌گذاری کمتری نسبت به نیروی زمینی و دریایی صورت گرفته بود. دلیل این امر را شاید بتوان نبود تهدیدات جدی در این حوزه دانست. تهدید یونان بیشتر دریایی و تهدید پ.ک.ک و سوریه بیش از آنکه هوایی باشد، زمینی است. اما توسعه موشک‌های بالستیک از یک سو و افزایش اهمیت نیروی هوایی در دوران پس از جنگ سرد از سوی دیگر، ترکیه را به سرمایه‌گذاری بیشتر در نیروی هوایی متقاعد کرده است. نیروی هوایی ترکیه سال‌ها به دنبال داشتن سیستم‌های موشکی و ماهواره‌های نظامی ‌بوده و اکنون درصدد دستیابی به آنهاست. در سال 2002 نیروی هوایی مفهوم «دفاع موشکی و هوافضایی» را جایگزین مفهوم دفاع هوایی کرد. ترکیه فاقد توانایی دفاع هوایی موثر است، اما موشک‌های رپیر قادر به دفاع هوایی در ارتفاع کم و محافظت از پایگاه‌های هوایی این کشور می‌باشند. سیستم دفاع موشکی جدید ترکیه سه پایه دارد:
ـ پروژه دفاع هوایی در ارتفاع کم برای دفاع نقطه‌ای،
ـ پروژه دفاع هوایی در ارتفاع متوسط برای پوشش دادن تهدیدات دشمن در یک حوزه وسیع،
ـ پروژه موشک‌های دوربرد برای مقابله با موشک‌های بالستیک و هواپیماهای جنگنده. (27)             ادامه دارد...