جانشین احتمالی رایس در فکر تقسیم نرم عراق

هلن کویر / ترجمه: کاوه شجاعی

آیا سناتور جو بایدن وزیر امور خارجه بعدی آمریکاست؟ اگر به روزنامه‌ها و مجله‌ها نگاهی بیاندازیم متوجه می‌شویم که پاسخ او شدیدا منفی است. در واقع او همین هفته پیش در جریان یک مصاحبه گفت: «نه! اصلا نه! خیال ندارم وزیر امور خارجه شوم.» اما به نظر می‌رسد بایدن در فکر وزارت است، حتی اگر در آخرین نظرسنجی‌ها میان نامزدهای حزب دموکرات برای ریاست جمهوری اصلا وضع خوبی نداشته باشد.

با این حال او چیزی دارد که دیگر دموکرات‌ها از آن بی‌بهره‌اند: یک طرح منسجم برای رهایی از افتضاح عراق. همچنان که اوضاع در عراق روزبه‌روز بدتر می‌شود، نگاه تحلیلگران امور سیاست خارجی، سیاستمداران در کنگره و حتی مقامات رسمی دولت بوش نیز به طرح بایدن روز‌به‌روز مثبت‌تر می‌شود.

یک مقام بلندپایه دولتی به شرط ناشناس ماندن می‌گوید: واقعیت این است که کاخ سفید کم‌کم دارد با جدیت به طرح بایدن ـ گلب فکر می‌کند. منظور او مقاله‌ای مشترک سال گذشته بایدن و لزلی گلب رئیس اسبق شورای روابط خارجی آمریکا است که در نیویورک تایمز منتشر شد.

وقتی از این مقام بلندپایه می‌پرسم «آیا کاخ سفید در حال حاضر پیشنهادات آن مقاله را پذیرفته است؟» پاسخ می‌دهد «نه!» و نمی‌گوید «نه! اصلا نه!»

اما مقاله کذایی بایدن ـ گلب درباره چه بوده است؟ بایدن در این یادداشت پیشنهاد می‌دهد که عراق به سه منطقه نیمه خودمختار تقسیم شود که تحت یک حکومت مرکزی به یکدیگر وصل شده‌اند. این سه منطقه کردستان، شیعستان و سنیستان خواهند بود؛ همه اینها زیر چتر عراقی بزرگ و البته ضعیف. چیزی شبیه طرح تقسیم بوسنی در سال 1995.

بایدن و گلب روز اول می 2006 در نیویورک تایمز نوشته بودند: هدف این ایده حفظ عراق به کمک نامتمرکز کردن آن و دادن فضای مانور به سه گروه قومی ـ مذهبی کردها، اعراب سنی و اعراب شیعه است تا خود به امور خودشان سر و سامان بدهند، البته در این میان یک دولت مرکزی هم وجود دارد که مسوول منافع مشترک این سه منطقه است.

بایدن و گلب در این مقاله تاکید کرده بودند: «این طرح قابل اجراست، چون سنی‌ها به شدت با آن موافقند. به علاوه در این صورت شمار زیادی از سربازان آمریکایی از عراق خارج می‌شوند. البته هر سه منطقه باید پیمان عدم تجاوز امضا کنند.»

در آن زمان شمار زیادی از متخصصان غربی امور خاورمیانه به سرعت با این طرح همدلی نشان دادند، چون به ادعای آنها «شیعیان و سنی‌های عراق نمی‌توانند به سمت آشتی ملی حرکت کنند. آنها هنوز بر سر قانونی برای تقسیم درآمدهای نفتی به تفاهم نرسیده‌اند. پاکسازی قومی غیررسمی همچنان ادامه دارد و شیعیان و سنی‌ها در عراق همچنان از هم می‌گریزند.»

البته طرح بایدن از همان ابتدا هم مخالفینی جدی داشت. جورج هیشمه یک مقام سابق در آژانس اطلاعات آمریکا (United States Information Agency) با چاپ یادداشتی با عنوان «تقسیم عراق: بدون آغازکننده» در روزنامه گلف نیوز به نکته مهمی اشاره کرد و نوشت: کلمه «تقسیم» در گوش اعراب کلمه خوش آهنگی نیست. آنها یاد آن طرح سازمان ملل می‌افتند که راه را برای تشکیل اسرائیل باز کرد.

به علاوه متخصصین امور سیاست خارجی در آن زمان اعلام کردند که تقسیم عراق باعث درگیری بر سر شهرهای بزرگ می‌شود. چون سنی‌ها اکثرا در غرب کشور حضور دارند، کردها در شمال و شیعیان در جنوب؛ اما شهرهای بزرگ عراق این چنین همگن نیستند. در بغداد، کرکوک و موصل خطوط جغرافیایی مشخصی برای تفکیک گروه‌های سه‌گانه وجود ندارد.

البته به نظر می‌رسد این بخش از انتقادات کمی کهنه شده و نیاز به بازنگری دارد. واقعیت این است که مناطق بزرگی در شهرهای عمده عراق این روزها بیشتر و بیشتر مطلقا شیعه یا مطلقا سنی شده‌اند، چون در طول ماه‌های اخیر ساکنان هراسناک از مناطقی که گروه قومی‌شان بر آنجا مسلط نبوده گریخته‌اند. حالا می‌توان گفت محله‌های حومه بغداد عملا به نوعی پاکسازی قومی شده‌اند.

در حال حاضر مقامات کاخ سفید «رسما» تاکید می‌کنند که همچنان مانند بوش امیدوارند که افزایش شمار نیروهای آمریکایی در بغداد باعث کاهش خشونت‌ها شده و به شیعیان، سنی‌ها و کردها برای رسیدن به راه‌حلی سیاسی فرصت دهد. اما شهادت‌های اخیر مقامات مسوول در برابر کنگره و مصاحبه‌های تحلیلگران پرنفوذ در مورد عراق نشان می‌دهد که کاخ سفید حرکتی غیررسمی به سمت تقسیم را آغاز کرده است.

در این میان وزارت امور خارجه به خصوص بر طرحی تاکید می‌کند که براساس آن تیم‌هایی با هدف قدرتمند کردن رهبران قبیله‌ای به استان‌های عراق سفر خواهند کرد. این به معنای چراغ سبز کاخ سفید به ایده نامتمرکز کردن عراق است.

اما تمامی تحلیلگران معتقدند که یک تقسیم موفقیت‌آمیز در عراق به شدت دشوار است و هر آن احتمال شکست این طرح بلندپروازانه وجود دارد. به علاوه موافقت کشورهای قدرتمندی چون ایران، عربستان سعودی و ترکیه با این طرح بسیار حیاتی به نظر می‌رسد.

بایدن پیشتر گفته بود چند وقت دیگر آمریکا چاره‌ای جز میانجیگری برای «تقسیم نرم» عراق ندارد. او اخیرا به مقر سازمان ملل در نیویورک رفت تا با اعضای دائمی شورای امنیت درباره این مساله صحبت کند و موافقت آنها را جلب کند. او گفته که با واکنش مثبت سازمان ملل مواجه شده است.

بایدن در یک مصاحبه اعلام کرد: در سازمان ملل کسی از من پرسید طرح شما از کی آغاز می‌شود؟ و من به او پاسخ دادم «ما بالاخره به این مرحله می‌رسیم، چه خودمان تصمیم بگیریم و چه دست روی دست بگذاریم. پس بهتر این است که خودمان این مرحله گذار را مدیریت کنیم.»

بایدن طرحی برای سیاست خارجی ایالات متحده تهیه می‌کند، برای عرضه آن به سازمان ملل می‌رود و برای جلب نظر متحدان آمریکا تلاش می‌کند. ماجرای نامزدی بایدن برای ریاست جمهوری با موفقیت روبه‌رو نشده و به نظر می‌رسد او در فکرهای دیگری است. آیا وزیر امور خارجه بعدی آمریکا جو بایدن است؟‌