راه 1404 از استقراض می‌گذرد؟ (قسمت اول)

حسین میرافضلی

طبق نظر بسیاری از کارشناسان اقتصادی، راه حل مشکل کسری بودجه یاد شده؛ استقراض از مجامع بین‌المللی و خارجی است. حال اگر این نظر اجرایی شود و ما 800 میلیارد یورو از خارج قرض کنیم، باید عواقب آن را نیز پذیرا باشیم یعنی علاوه بر بازپرداخت اصل پول بهره آن را نیز تقبل کرده و در تامین قطعات و تجهیزات مورد نیاز پروژه‌ها نظر طرف خارجی را لحاظ کنیم که تجربه این روند را به صورت شفاف از گذشته به یادگار داریم. طی چند سال گذشته که دولتمردان تمایل زیادی به فاینانس داشته و اعتیاد به جای مانده از آن کماکان عده‌ای را در خماری فرو برده است شاهد کنار گذاشتن یا دور زدن قانون حداکثر استفاده از توان طراحی و مهندسی و ساخت داخل، بوده‌ایم. از جمله در طرح توسعه پالایشگاه اراک، پروژه‌های پالایشگاهی، ساخت انواع کارخانه‌های پتروشیمی، صنایع معدنی، طرح توسعه سنگ آهن سنگان و دیگر طرح‌های سنگ آهن و مس، طرح‌های بالا و پائین دستی توسعه پارس جنوبی، صنایع دریایی، صنایع ریلی و ...

تنگناهای تولیدی

جالب توجه اینکه تجهیزات و قطعات خریداری شده برای اینگونه پروژه‌ها با قیمت نسبتا بالا انجام شده و شرکت‌های خارجی علاوه بر دریافت بهره بانکی سود بیشتری نیز بابت فروش تجهیزات و خدمات کسب کرده‌اند. آیا ما مجبور به ادامه این روند خسارت‌بار هستیم. این روند تولید داخل را در تنگنای شدید قرار می‌دهد و اجازه بلوغ و تکاپو به صنعت‌گران و مخترعین و نخبگان علمی و اجرائی را نمی‌دهد و کشور به توان صدور قابل توجه خدمات فنی و مهندسی دست نخواهد یافت.

بهره بانکی مبلغ یاد شده حدود 50 میلیارد یورو در سال خواهد بود و از مبلغ 800 میلیارد یورو فاینانس حدود 400 میلیارد یورو از آن دوباره به خارج جهت خرید تجهیزات و قطعات بازگشت می‌کند یعنی ما با گرفتن چنین وامی موجب فعال شدن شرکت‌های تولیدی خارج کشور می‌شویم و اشتغال و پویایی و افزایش توان علمی را به آنها هدیه می‌دهیم. آنها از این معامله سود کلانی دشت می‌کنند و ما می‌مانیم و انبوهی از بدهی‌های سر رسید شده؛ اما سوال اساسی اینکه آیا هیچ راهی جز ادامه این مسیر خسارت‌بار و با افق تاریک وجود ندارد با ذکر دلایل محکم و متقن راه‌حل برون رفت از روند موجود و شتاب به سمت شکوفایی و پیشرفت کشور بیان خواهد شد. ابتدا باید مشخص کنیم که ما چقدر سرمایه و در آمد داریم و آنها را چگونه هزینه می‌کنیم، درآمدهای اصلی در سال جاری عبارتند از حدود 60 میلیارد دلار درآمد نفتی، 20 میلیارد دلار درآمد حاصل از صادرات  غیرنفتی، حداکثر 18 هزار میلیارد تومان درآمد مالیاتی و درآمدهای دیگر.

اما هزینه‌ها!

- اولین و بیشترین رقم پرداختی دولتی مربوط به حقوق پرسنل دولتی است که سالانه حدود 30 هزار میلیارد تومان پرداخت می‌شود.

- حدود 5 میلیارد دلار واردات بنزین و گازوئیل (به غیر از 30 هزار میلیارد تومان بنزین و گازوئیل تولید داخل که با قیمت حدود مجانی توزیع می‌شود.)

- 2560 میلیارد تومان یارانه آرد، 450 میلیون دلار یارانه‌دار،‌400 میلیون دلار یارانه کود شیمیایی و حدود 750 میلیون دلار یارانه صنایع پائین دستی پتروشیمی، است که باید به صورت سالانه پرداخت شود.

- و اما آخرین ارقام وجوه پرداختی دولت عبارتند از: ‌5/1 میلیارد دلار واردات روغن‌ نباتی و کنجاله در سال که بخش قابل توجه آن به صورت یارانه‌ای است، 10 هزار میلیارد تومان یارانه گاز و 10 هزار میلیارد تومان یارانه برق و هزینه شرکت‌ها و نهادهای دولتی.

راه‌حل چیست؟

چنانچه ما منابع ملی را به صورت بهینه مورد استفاده قرار ندهیم و یارانه‌ها را هدفمند نکنیم و در مصرف انرژی صرفه‌جویی نکنیم مجبور خواهیم شد؛ اجرای اکثر طرح‌ها و پروژه‌ها را موکول به استقراض از خارج کنیم که در این صورت خسارات  غیرقابل جبرانی به ملت و کشور وارد خواهد شد از بعد اقتصادی وابسته و از بعد فرهنگی و بسط و توسعه فرهنگ ناب اسلامی بی‌اثر و شکست خورده خواهیم بود. ما راهی جز مصرف بهینه و هدفمند کردن یارانه‌ها نداریم. اما راه کار اجرایی چیست؟ چگونه می‌توانیم طی سال‌های آینده شاهد مصرف بهینه منابع توسط مردم باشیم؟‌ جواب مشخص فرهنگ‌سازی همه‌جانبه است. همه ما در این خصوص مسئولیم،‌ صدا و سیما، رسانه‌ها، اساتید دانشگاه، معلمان و فرهیختگان حوزه همه مسئول‌اند. مهمترین مشکل قشر بزرگی از جامعه این است که نحوه مصرف بهینه را نمی‌دادند. پدران ما اکثر بیماری‌های خود را با داروهای گیاهی درمان می‌کردند و کمترین مراجعه به پزشک را داشتند اما اکنون که مردم مسائل بهداشتی را بیشتر رعایت می‌کنند و داروی بیشتر بیماری‌هایی که در قدیم کشنده بودند کشف شده اما مراجعه به پزشک به شدت افزایش یافته و مصرف داروهای شیمیایی از کشورهای صنعتی نیز بسیار زیادتر شده، اکنون مصرف داروهای گیاهی در ایران حدود 5 درصد است. این روند نامیمون علاوه بر هزینه سنگین به دولت و پرداخت بیش از 450 میلیون دلار یارانه موجب تهدید سلامت جامعه شده و واقعا تاسف‌بار است که صدا و سیما و دیگر رسانه‌ها جهت فرهنگ‌سازی و جلوگیری از این روند خسارت‌بار اقدام قابل توجهی انجام نمی‌دهند، 400 میلیون دلار یارانه کود شیمیایی پرداخت می‌شود و این در حالی است که مصرف کود شیمیایی در ایران چندین برابر استاندارهای جهانی است. مصرف ‌بی‌رویه کود شیمیایی در ایران زمین‌های کشاورزی را کم‌بهره می‌کند و انواع بیماری‌ها را در محصولات کشاورزی و باغی ایجاد می‌کند. در صورتی که اگر از کود شیمیایی با پوشش گوگردی استفاده شود مصرف کود به یک پنجم کاهش و بهره‌وری محصول حفظ خواهد شد و این شرایط نیازی به پرداخت یارانه‌های سنگین برای کود شیمیایی نیز وجود ندارد.

مصارف غیراصولی

در مصرف روغن‌ نباتی نیز فرهنگ مصرف ما اصولی نیست. مصرف بی‌رویه و روزافزون روغن نباتی و اختصاص 5/1 میلیارد دلار جهت واردات روغن نباتی و کنجاله هم از نظر سلامت اجتماعی و هم از نظر اقتصادی قابل توجه نیست.

متاسفانه مصرف سرانه روغن‌نباتی در کشور هفده کیلوگرم و بالاتر از استاندارد بهداشتی است که با توجه به جمعیت، مصرف سالانه حدود یک میلیون و 200 هزار تن در سال است. مصرف سرانه روغن از 5/2 کیلومتر در سال 1340 با جمعیت 20 میلیون نفری، به هفده کیلوگرم در سال‌های اخیر رسیده، ایران رتبه‌ اول را از نظر بیماری‌های قلبی و عروقی در جهان دارد و عامل اصلی بیماری استفاده بی‌رویه از روغن نباتی است. بسیاری از کشورها از جمله هند، روسیه، چین و ... استفاده کمی از روغن نباتی دارند و از تنوع غذایی گسترده‌ای نیز برخوردار هستند.

یارانه‌های کهنه

موضوع کهنه یارانه‌های مواد اولیه صنایع پائین دستی نیز موجب اعتراض تولیدکنندگان واقعی شده است چرا که از این یارانه‌ها حدود یک دهم آن به تولید کننده واقعی می‌رسد و بقیه نصیب دلالان می‌شود. با وجود درخواست مکرر و تاکید تولیدکنندگان و انجمن‌ها و تعاونی‌های آنها مبنی بر شناور کردن نرخ مواد اولیه و تصویب مجلس محترم متاسفانه دولت هنوز مصوبه مجلس را اجرایی نکرده انجمن پلاستیک و انجمن PVC و دیگر تشکل‌های مربوطه رسما و کتبا تعهد دادند که در صورت شناور شدن مواد اولیه قیمت محصولات خود را افزایش نخواهند داد. چرا که هم‌اکنون نیز 90 درصد نیاز خود را از بازار آزاد با قیمت بالاتر از قیمت منطقه‌ای خلیج‌فارس تامین می‌کنند. لذا شناور شدن مواد اولیه به نفع تولیدکنندگان واقعی و موجب خسارت حدود 600 میلیارد تومانی برای دلالان خواهد شد.

(مدارک یاد شده و تعهدات عنوان شده مکتوب وجود دارد) حدود 30 درصد نان تولیدی در کشور دور ریخته می‌شود و نان لواش نانوایی‌ها نیز به دلیل عدم انجام تخمیر کامل خمیر و استفاده از جوش شیرین برای سلامتی جامعه زیان بار است.

راه حل نیز مشخص است توسعه تولید نان صنعتی و واگذاری کوپن پول به مردم به جای پرداخت 2560 میلیارد تومان یارانه غیرهدفمند کنونی، کاهش تعداد پرسنل دولت نیز با اجرای دقیق و سریع اصل 44 و واگذاری امور به بخش خصوصی محقق خواهد شد. یارانه‌های ویرانگر سوخت نیز با توسعه شبکه ریلی قابل کنترل است.

لذا هر روز تاخیر در توسعه شبکه ریلی بسیار خسارت بار و غیر قابل بخشش است. خط آهن اصفهان - شیراز، شیراز - بندر عباس، چابهار - زاهدان،‌ بم - زاهدان، اصفهان - لرستان، کرمانشاه - تهران، تهران - انزلی باید با سرعت اجرایی شوند و نمایندگان مجلس و دولت موظف به پیگیری شبانه‌روزی این پروژه‌های مهم و زیربنایی و حل مشکلات آنها هستند.