تحولات اخیر رابطه ترکیه و اروپا

دانیال بهنیا

به نظر می‌رسد با راهیابی نیکلاس سارکوزی به کاخ الیزه، ترکیه اینک در جمع سیاستمداران تاثیرگذار اتحادیه اروپا، حامی جدیدی یافته است. سارکوزی در نخستین سفر خود به بروکسل پس از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری فرانسه، نخستین سیگنال‌های حمایت از راهیابی ترکیه به اتحادیه اروپا از خود ساطع کرد. به فاصله یک روز پس از اعلام این موضع، رجب طیب اردوغان گوشی تلفن را به دست گرفت و پیروزی سارکوزی را در انتخابات ششم مه، به او تبریک گفت تا رسم قدرشناسی را به جای آورده باشد. به گزارش آژانس‌های خبری ترکیه، سارکوزی نیز از جانب خود و ملت فرانسه مراتب تاسف خود را از انفجار روز سه‌شنبه آنکارا به نخست‌وزیر ترکیه ابراز داشت و اظهار امیدواری کرد که دو کشور بتوانند با همکاری و تشریک مساعی بر چالش‌های مشترک فائق آیند.

فضای پیرامون این کنش و واکنش، البته یکسره متفاوت با آنی است که تا همین یکی، دو هفته پیش بر ترکیه فرانسه حاکم بود. سارکوزی در جریان مبارزات انتخاباتی‌اش موضعی متفاوت را ابراز داشته و گفته بود ترکیه کشوری اروپایی نیست و عضویت آن در اتحادیه اروپا، تبعات منفی فراوانی را برای اروپا، به ویژه در بحث امنیت مرزها، در پی خواهد داشت. اظهارات سارکوزی، همان موقع اعتراض ترک‌ها را برانگیخت و وزارت امور خارجه ترکیه را به صدور بیانیه‌ای واداشت که می‌گفت: «اهداف ترکیه کاملا روشن است. ما می‌خواهیم از عضویت کامل در اتحادیه اروپا برخوردار باشیم. در این بیانیه که توسط سخنگوی وزارت امور خارجه ترکیه، لونت بیلمان، ایراد شد، همچنین آمده بود: اظهارات سارکوزی، سازنده نیست و کمکی به مناسبات بین ترکیه و اتحادیه اروپا نمی‌کند. همزمان، اردوغان نیز سارکوزی را به تجدیدنظر فراخواند و گفت این‌گونه اظهارات به ارتباط دو سویه ترکیه و اتحادیه اروپا آسیب می‌رساند. او تصریح کرد، در پی پیوند تمدن ترکیه و اروپا هستیم و معتقدیم که اتحادیه اروپا نباید به یک کلوب مسیحی تبدیل شود. اما اکنون تغییر موضع سارکوزی یک باره معادلات و البته نگرانی‌های ترک‌ها را دگرگون کرده است. تحولات اخیر، صرفنظر از زاویه خارجی، در داخل ترکیه هم بار دیگر صف‌آرایی موافقان و مخالفان عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا را برجسته کرد و شرح کیفیت مصاف دو جبهه را به رسانه‌های خبری کشور منتقل ساخته است. مدتهاست که برجسته‌ترین جبهه مخالف اروپایی شدن ترکیه در این کشور را حزب مردمی جمهوریخواهان (CHP) می‌دانند. این حزب، به رهبری بایکال، جریان اصلی اپوزیسیون، جناح حاکم نیز هست و همواره سعی داشته تا تلاش‌های دولت در عضویت در اتحادیه اروپا را زیر بوته نقد قرار دهد. روزنامه «ترکیش دیلی نیوز» که نخستین و بزرگ‌ترین روزنامه انگلیسی زبان ترکیه به شمار می‌رود، دیروز در یادداشتی به قلم «سمیح آیدیز» اظهارات جدید بایکل در رابطه با ترکیه و اروپا را منعکس کرده و نوشت «هیچ‌کس نمی‌داند که موضع حزب  CHP در قبال عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا بر چه اساس و دلیلی اتخاذ شده است و ابهام آن هنگام افزایش می‌یابد که رهبر این حزب، خود تاکید می‌کند که هیچ مخالفتی با عضویت کشور در اتحادیه اروپا ندارد.

در ادامه این گزارش آمده است: بایکال در دیداری مطبوعاتی با شماری از روزنامه‌نگاران برجسته کشور که هفته گذشته صورت گرفت، در عین‌حال یادآوری کرد:‌ «ترکیه از نظام و ارزش‌های اروپایی اقتباس می‌کند، در حالی که همین اروپا بود که سعی بر محو کردن و برچیدن ترکیه پس از جنگ جهانی اول داشت. بنابراین، مواضع اصلی حزب ما در این رابطه، تغییر نکرده است.»

به زعم نویسنده یادداشت، اظهارات رهبر حزب CHP حاوی زوایای جدیدی نیز بود. وی پیشتر به صراحت گفته بود که در رابطه بین ترکیه و اتحادیه اروپا، آن که بیشتر سود می‌برد، اروپا است، نه ترکیه. اما در نشست مطبوعاتی اخیر، بایکال از واژه تانگوی دو نفره استفاده کرد و گفت: دو طرف می‌بایست به طور متوازن و هماهنگ، با یکدیگر تعامل داشته باشند.

به گزارش ترکیش دیلی نیوز، بایکال نقد اصلی حزب متبوع خود را نه متوجه صرف داشتی رابطه با اروپا، که در ماهیت رفتار شماری از رهبران اروپایی دانسته و گفته است: بعضی از آنها، همواره جغرافیا، تاریخ، فرهنگ و مذهب ترکیه را زیر سوال برده‌اند. حال آن‌که خود اروپا با چالشی چون بحران هویت دست به گریبان است. قوانین اساسی اروپا این روزها به چالش کشیده شده و به نظر هم می‌رسد که به این زودی‌ها حل‌شدنی نیست.

بایکال در بخش دیگری از سخنانش گفته است: ما توقع داریم که اتحادیه اروپا برای کمک به روند توسعه و تحول ترکیه، همان حمایتی را از ما داشته باشد که پیشتر از یونان، پرتغال، اسپانیا و ایرلند داشته. اما چنین حمایتی تاکنون هرگز صورت نگرفته است. این مواضع حزب CHP را نباید به حساب مخالفت ما با دموکراسی، اصلاح حقوق‌بشر و حکومت قانون گذاشت. برعکس، ما به عنوان یک حزب، تنها برای دستیابی به تمام این اهداف فعالیت می‌کنیم.

در میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا اما آلمان بیشترین سازگاری با خواسته‌های ترکیه برای پذیرفته شدن عضویت آن کشور را دارد. برخی از کشورهای کوچکتر اتحادیه اروپا مثل اتریش و هلند نیز درباره عضویت این کشور در اتحادیه سخت‌گیری دارند. در داخل ترکیه نیز البته مردم این کشور در انتخاب میان پیوستن به ترکیه که لازمه آن پذیرش سکولاریسم است و اعتقاد و التزام به دین تردید دارند. ترکیه چگونه می‌تواند میان این دو عنصر سازگاری برقرار کند؟