اینجا تهران است صداى ایران
محمد مهاجر محقق و نویسنده: تهیه کننده ارشد رادیو
«اینجا تهران است صداى ایران» این اولین جملهاى بود که 66سال پیش از رادیو پخش شد.
در جاده قدیم شمیران (خیابان شریعتى)، نرسیده به پل سیدخندان سمت راست خیابان، عمارت کلاه فرنگى قدیمى را مى شود دید که قدمتى هفتاد ساله دارد. هشتاد سال پیش این عمارت را دویست هزار مترمربع زمین و باغ دربرگرفته بود. به آنجا قصر قاجار مى گفتند. نخستین دکل موج بلند به ارتفاع 120متر که هنوز پایه آن موجود است در سال 1303 در این محوطه به وسیله وزارت جنگ نصب شد. فرستنده 20 کیلوواتى موج بلند هم در بیست و چهارم اردیبهشت 1304 نصب و در ششم اردیبهشت 1305 کار بى سیم با پخش تلگرامى براى جلب همکارى بین المللى آغاز شد. از آن زمان تاسیسات مذکور به بى سیم قصر معروف شد. تلگراف بى سیم و تاسیسات مربوطه مبناى تاسیس رادیو بود. همان طور که مى دانیم پخش رادیویى پیام همان پخش پیام به طریق بى سیم است و ارتباط رادیویى، ارتباطى است بى سیم.
چون طبق قانون، ورود دستگاههاى مخابراتى و استفاده از آنها تنها در حیطه مسئولیت وزارت پست و تلگراف و تلفن بود، اشخاص حقیقى و حقوقى به رغم داشتن علاقه و سرمایه مادى لازم، اجازه تاسیس رادیو در ایران را نداشتند. در همان سالها بین شخصى به نام داود موشه لازار و دایره تجارت داخلى وزارت فلاحت و تجارت مکاتباتى انجام گرفته و این اداره در پاسخ موشه لازار چنین نامهاى را نوشته: «وزارت فلاحت و تجارت و فواید عامه در جواب مراسله مورخ 14 ژوئن 1929 راجع به تاسیس دستگاه رادیو در ایران اشعار مى دارد که ورود دستگاه تلگراف و تلفون بى سیم گیرنده و یا مخابره کننده مطالب و آلات و اسباب آن جز براى اداره تلگراف بى سیم دولت شاهنشاهى به طور کلى ممنوع است لکن وارد کردن و استفاده از دستگاههاى رادیو کنسر که فقط براى شنیدن نغمات به کار رود و همچنین تاسیس سینماى ناطق در ایران با رعایت مقررات مربوطه مانعى ندارد. مواد مطابق اصل است. به امضا غلامرضا معفول»
در ماههاى آخر سال 1318 رضاشاه (پهلوى اول) پس از بازگشت از ترکیه و به تقلید از مصطفى کمال پاشا، دستور داد تا مقدمات تاسیس رادیو در ایران فراهم شود و این مهم را به عهده سازمان پرورش افکار گذارد. رئیس کمیسیون رادیو، وزیر دارایى محمود بدر، معاون او سعید نفیسى و رئیس دبیرخانه ابراهیم خلیل سپهرى کارمند عالى رتبه وزارت پست و تلگراف و تلفن بودند.
ابراهیم سپهرى در این باره مى نویسد: «زمستان سال 1318 بود، من مدیر و سردبیر روزنامه فرانسوى زبان «ژورنال دوتهران» بودم. روزى نامهاى به امضاى وزیر دارایى محمود بدر به دستم رسید که مرا دعوت به شرکت در کمیسیون عالى پرورش افکار نمود. کمیسیون عالى در یکى از سالنهاى وزارت دارایى موسوم به عمارت خوابگاه (خوابگاه ناصرالدین شاه که در آن زمان متعلق به وزارت دارایى در شمال کاخ گلستان بود) تشکیل مى شد. سازمان پرورش افکار، سازمانى مستقل بود که زیر نظر نخست وزیر (احمد متین دفترى) اداره مى شد. بعد از صدور فرمان تاسیس رادیو، قرار شد از دو فرستنده موج کوتاه بیست کیلوواتى و موج متوسط دوکیلوواتى وزارت پست و تلگراف و تلفن که براى ارسال تلگراف بى سیم توسط کارخانه آلمانى تلفونکن Telefunken، در بى سیم قصر نصب شده بود، استفاده شود.
در ضلع غربى میدان توپخانه (میدان امام خمینى) در جوار اداره راهنمایى و رانندگى (ساختمان مترو امروز) طبقه دوم و سوم عمارت متعلق به لیستر که جمعاً شش اتاق داشت به دبیرخانه سازمان پرورش افکار اختصاص یافت. براى آمادگى پخش برنامه، پس از افتتاح رادیو، جمعى از استادان و نویسندگان عالیقدر از جمله استاد نفیسى و دکتر ذبیح الله صفا و عدهاى از بانوان روشنفکر، یک سلسله گفتارهاى ادبى، تاریخى، جغرافیایى، اجتماعى و خانه دارى را قبلاً تهیه کرده بودند به طورى که احتیاجات رادیو را براى مدت سه ماه تامین مى کرد، عدهاى مترجم و ماشین نویس را هم استخدام کردیم و براى انتخاب گوینده، در باشگاه افسران و با حضور عدهاى از دانشمندان و ادبا و متخصصان صوت (از جمله عدهاى آلمانى) جلسات تشکیل شد و امتحانات دقیقى به عمل آمد. کارهاى فنى رادیو با وزارت پست و تلگراف و تلفن (ابراهیم علم و شوکت الملک وزراى وزارت پست و تلگراف و تلفن بودند) بود و امور مربوط به دستگاههاى فرستنده و استودیو زیر نظر دکتر داریوش رئیس کل بى سیم اداره مى شد. موسیقى زیر نظر سرگرد غلامحسین مین باشیان رئیس مدرسه عالى موسیقى بود و اخبار و مطالب مربوط به آن را هم من فراهم مى کردم. بودجه رادیو که فقط هشتاد هزار تومان بود، توسط سازمان پرورش افکار تامین مى شد.»
بعد از فراهم شدن مقدمات، رادیو در ساعت ده بامداد روز چهارم اردیبهشت 1319 به وسیله ولیعهد (محمدرضا شاه، پهلوى دوم) و با حضور احمد متین دفترى نخست وزیر افتتاح شد. پخش برنامهها رسماً از ساعت6بعدازظهر با پخش مستقیم مراسم افتتاحیه از مدرسه دارالفنون آغاز شد. برنامهها تا سال1336 که فرستنده صد کیلوواتى نصب و راه اندازى شد، براى تهران و با نام رادیو تهران پخش مى شد و از این سال که صداى رادیو تقریباً به سراسر ایران مى رسید با نام رادیو ایران پخش شد. رادیو تهران در دو بخش صبحها به مدت دو ساعت و نیم و عصرها شش ساعت، جمعاً هشت ساعت و نیم، برنامه پخش مى کرد.
عمارت کلاه فرنگى در بى سیم قصر، اولین محل رادیو، از دو طبقه تشکیل مى شد، طبقه اول شامل یک اتاق انتظار و دستگاههاى فرستنده و تقویت کننده بود و طبقه دوم از یک اتاق تشکیل مى شد که با نصب پرده در سقف و دوبل کردن در ورودى و خروجى و سیمان کارى دیوارهاى داخلى، به صورت استودیو درآمده بود و همه برنامهها اعم از گفتار یا موسیقى در همین استودیو اجرا و به صورت زنده و مستقیم پخش مى شد.
تا سال1327 وضع چنین بود ولى فاصله ۹کیلومترى فرستنده بى سیم قصر از شهر (آن زمان محله سیدخندان و بى سیم قصر خارج از شهر بود) و وجود تنها یک اتومبیل براى بردن و آوردن اعضاى ارکستر و گویندگان باعث شد تا در میدان ارک دو استودیوى کوچک ساختند و اخبار از آنجا پخش مى شد.
از پاییز1319براى اداره بهتر رادیو، اداره با نام اداره کل انتشارات و تبلیغات به وجود آمد. دکتر عیسى صدیق (صدیق اعلم) در این باره مى نویسد: «در شهریور ،1319 که اداره دانشسراى عالى و دانشکدههاى ادبیات و علوم برعهده من بود، دولت مرا مامور تاسیس اداره کل انتشارات و تبلیغات نمود. من ابتدا از قبول این ماموریت استنکاف کردم و سعى نمودم آقاى نخست وزیر را منصرف کنم و چند روز هم در خانه نشستم لیکن معلوم شد که تصمیم مذکور از طرف شاه اتخاذ شده و تغییرپذیر نیست. والا حضرت ولایتعهد نیز مرا به قبول آن ترغیب نمودند. این بود که از اواسط مهرماه با اختیارات تام به کار مشغول شدم. پس از فراهم کردن محل مناسب براى اداره، خیابان سوم اسفند (سرهنگ سخایى فعلى)، کوچه تدارکات، خانه سیدالعراقین مغرب ساختمان اپرا و تهیه اثاثیه و استخدام اعضاى لازم براى امور دفترى و ادارى و انتقال اداره نامه نگارى از وزارت کشور و خبرگزارى پارس از وزارت امور خارجه و رادیو از وزارت پست و تلگراف و تلفن، درصدد برآمدم هدف اساسى و خط مشى و برنامه کار اداره کل انتشارات و تبلیغات را معین کنم. براى استفاده از نظرات دانشمندان کشور، بر حسب پیشنهاد من و تصویب دولت، اعلیحضرت رضاشاه اجازه فرمودند که شوراى عالى انتشارات از این اشخاص تشکیل شود: ذکاءالملک فروغى، محمد قزوینى، دکتر غنى، دکتر محمود سیاسى، دکتر محمود افشار، دکتر رضازاده شفق و کلنل على نقى وزیرى. پس از چند جلسه بحث و گفت وگو، برنامه مفصلى براى چند سال تهیه و بودجه هم براساس آن برنامه نوشته شد که در حدود ده میلیون ریال بود. در آن موقع که در اثر جنگ جهانى دوم، وسایل فنى ما بسیار کم و ناقص بود سه موضوع اصلى موردنظر بود. نخست رعایت بى طرفى در جنگ. براى این کار من ناگزیر بودم روزى پانزده ساعت کار کنم و تمام خبرها و گفتارها و تفسیرهاى رادیو را شخصاً بخوانم و هرجا تردیدى داشتم از نخست وزیر بپرسم. موضوع دوم آگاه شدن از اخبار جنگ و دنیا بود. در آن موقع اشخاصى که به زبانهاى بیگانه کاملاً آشنا باشند نادر بودند در نتیجه زحمات زیاد، دوازده نفر براى گوش کردن به ایستگاههاى مهم و گزارش مهمترین اخبار پیدا و مامور این کار شدند. در آن موقع همه جا و همیشه، برق وجود نداشت. در خانه من نیز برق دائمى از ترانسفورماتور برقرار شده بود و شبها شخصاً به رادیوها گوش مى دادم. موضوع سوم بیان و تشریح مقاصد و منویات دولت ایران بود که به زبانهاى انگلیسى، فرانسوى، آلمانى، روسى، عربى و ترکى هر روز پخش مى شد و علاوه بر وزراى مسئول، عدهاى از نویسندگان مبرز در تهیه گفتارها همکارى مى کردند. در قسمت موسیقى، چون اکثریت مردم ایران همیشه از این نعمت محروم و نخستین بار در تاریخ، افراد ملت قادر به استفاده از ساز و آواز شده بودند، و نهایت علاقه را به آن ابراز مى داشتند، حداکثر مجاهدت به عمل آمد که بهترین هنرمندان در موسیقى رادیو شرکت جویند. به این ترتیب خواندن مثنوى و شاهنامه و زدن نى و سنتور و کمانچه و مانند آن در رادیو معمول شد و ارکسترهاى خوب به وجود آمد.»
دکتر صدیق تا شهریور 1320 عهده دار این مقام بود و سپس وزیر فرهنگ شد. تا تثبیت و تکمیل شدن سازمان رادیو، اختلافات متعددى بین ادارات و سازمانهاى متعدد براى اداره رادیو بروز مى کرد و بارها و بارها اداره رادیو دست به دست شد و نامهاى متعددى به خود گرفت تا سال 1342 که کل تشکیلات رادیو به وزارت اطلاعات (وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى فعلى) منتقل شد و در سال 1350 به همراه تلویزیون سازمان رادیو تلویزیون ملى ایران را به وجود آورد.
رادیو طى آن سالها به این نامها خوانده مى شد: انتشارات و تبلیغات، اداره تبلیغات، رادیو و خبرگزارى، انتشارات و رادیو، انتشارات و اطلاعات و اداره کل انتشارات و رادیو.
برخى از مدیران و سرپرستان این ادارات عبارت بودند از: دکتر عیسى صدیق، دکتر قدیمى، ذکاءالملک غفارى، طباطبایى، دکتر شادمان، مطیع الدوله حجازى، زین العابدین رهنما، دکتر حسن صفوى، ابراهیم سپهرى، باخدا، دکتر مصباح زاده، ادیب السلطنه سمیعى، عبدالله الفت، دکتر بیانى، دکتر هومن، معدل شیرازى، بهرام شاهرخ، شیروانى، کمال زاده، طایر، دکتر نخعى، ابوالقاسم پاینده، سرهنگ مهتدى، شریفى، صفایى، بشیر فرهمند، بزرگمهر، دکتر رهنما، دکتر عدل، ذوالفقارى، آموزگار، آزمون، نصرت الله معینیان، جهانگیر تفضلى، محمود رجا، بهرام بوشهرى، اسماعیل پوروالى و مهندس عاطفى. تا شهریور 1320اداره رادیو (تشکیلات ادارى آن) در خیابان سوم اسفند قرار داشت ولى چون محل کافى براى همه بخشهاى مختلف را نداشت، محل جدیدى در خیابان لاله زار، متعلق به اتحادیه، تاجر معروف اجاره شد که شامل چندین حیاط و باغ و حوضخانه بود و در گذشته به اتابک صدراعظم عهد قاجار تعلق داشت و از سمت غرب به کوچه سیرک در خیابان فردوسى مى خورد. تا سال 1323 اداره رادیو در همین محل بود و بعد به میدان ارک (رادیو تهران فعلى) منتقل شد. و هم اکنون جز رادیو تهران و اداره کل نمایش، بقیه شبکههاى رادیویى در محل جام جم، ساختمان شهدا مستقر هستند و پخش رادیو هم در جام جام قرار دارد.
از اولین گویندگان رادیو باید از رضا سجادى، ابوالقاسم طاهرى، تقى روحانى، موثقى و خانمها قدسى رهبرى، دکتر طوسى حائرى، کوکب پرنیان و مولود عاطفى نام برد.
از اولین تهیه کنندگان هم مى توان از پاشا سمیعى، فریبرز امیرابراهیمى، کریمان و مهندس هوشنگ بروشکى نام برد.
اولین نوازندگان و موسیقیدانان را هم اینها تشکیل مى دادند: مشیر همایون شهردار، طاطایى، عبدالحسین شهنازى، حبیب الله سماعى، ابوالحسن صبا، کلنل وزیرى، روح الله خالقى، ابراهیم منصورى، مهدى خالدى، مرتضى نى داوود، موسى معروفى، مرتضى محجوبى، جواد معروفى، حسین تهرانى و حسین طاهرزاده.
از اولین خوانندگان هم مى توان از این افراد نام برد: تاج اصفهانى، ادیب خوانسارى، جواد بدیع زاده، قمرالملوک وزیرى، روح انگیز، روح بخش و غلامحسین بنان.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
