در یک رودخانه دوبار نمی‌توان داخل شد

پروین بختیارنژاد

 مداخلات آمریکا و انگلیس و نهایتاً انجام کودتای 28 مرداد این سال بیشتر از سال‌های گذشته مورد توجه قرار گرفت. از آن روی که این روزها دولت‌های لندن و واشنگتن مواضع تندی را علیه ایران اتخاذ کرده‌اند. این مساله را با «دکتر داوود هرمیداس باوند» استاد امور بین‌الملل به بحث گذاشتیم که او نیز در پاسخ تنها سوال ما، مبنی بر بخشش یا فراموشی مداخلات آمریکا و انگلیس که مسبب وقایع تلخ آن روزها بودند، با توجه به وضعیت امروز ایران چنین گفت: برای شروع پاسخ به سوال شما می‌خواهم جمله‌یی از یک فیلسوف یونانی بگویم. آن جمله این است «در یک رودخانه دو بار نمی‌توان داخل شد.» یعنی رودخانه هر لحظه‌اش با لحظات قبل آن متفاوت است. از این جمله می‌خواهم این استفاده را ببرم که روابط بین‌الملل دائماً دستخوش تغییرات و تحولات پی‌درپی است.

کودتای 28 مرداد یک رویداد سیاسی ویژه بود و پیامدهای منفی برای ملت ایران به همراه داشت.

از آنجایی که روند دموکراسی در ایران پس از انقلاب مشروطیت بار دیگر از سرگرفته شده بود، پس از کودتای 28 مرداد متوقف شد. در حال حاضر قطب‌های اقتصادی جهان متنوع و متکثر شده‌اند، آلمان و ژاپن امروز دو قطب بزرگ اقتصادی جهان هستند و فراتر از همه، مساله استعمار پایان یافته و یک نوع جامعیت در روابط بین‌المللی حاکم شده و فراتر از همه، کشورهای اروپای شرقی که تحت سلطه شوروی بودند، امروز آزادی خود را به دست آورده‌اند. اروپای متشتت 1950 در جهت همگرایی منطقه‌یی و اتحاد و یگانگی گام برداشته. چین و هند در کشاکش و تلاش برای نیل به استقلال واقعی خود بودند و امروز به عنوان دو قدرت بزرگ در صحنه جهانی فعال هستند، بنابراین مردم ایران همانند بسیاری از کشورهای دیگر می‌بایست بر آن باشند ضمن آنکه از گذشته آموختگی و تجربه فراگیرند ولی معتکف به رویدادهای گذشته نشوند و براساس واقعیات و مقتضیات روز خط مشی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خود را در پیش گیرند.

چه بسا دولت‌هایی که در آن تاریخ نقش یا موضع غیردوستانه نسبت به ایران داشتند امروز مصالح و منافع آنها اقتضا می‌کند که راه همکاری با ایران را در پیش گیرند.

ویتنام که در مقاومت حماسه‌ساز بیش از ده سال مبارزه با آمریکا را پذیرا شده، اینک مصالح و منافع خود را تنها در همزیستی و همکاری با آمریکا تشخیص داده است. از طرف دیگر مجموعه حوادث و رویدادهایی که در دهه اخیر در منطقه ما به ویژه ایران به وجود آمده است، اقتضا می‌کند که ایران مسائل و مشکلات خود را به آمریکا بر اساس منافع متقابل حل و فصل کند زیرا مادامی که موفق به حل و فصل مسائل خود نشویم همچنان با مشکلات گوناگون مواجه خواهیم بود زیرا آمریکا توان بازدارندگی در قبال تحقق منافع حیاتی ایران در مناطقی چون آسیای مرکزی، قفقاز و غیره را دارد و چه بسا در مقاطعی اقدامات آمریکا در جهت منافع استراتژیک آن کشور، به ویژه در منطقه ما انجام گرفته، تصادفاً همسویی با منافع ملی ایران نیز اتفاق افتاده، چنان که رویدادهای بعد از 11 سپتامبر در رابطه با سرکوبی طالبان و طالبانیسم از یک سو و بر کناری رژیم بعثی عراق از سوی دیگر، فرصت‌های جدیدی را به نفع ایران به وجود آورده، و چنان که باید و شاید ما موفق به بهره‌برداری بهینه از آن شرایط نشویم، در واقع فرصت بزرگی را از دست داده‌ایم. اینک که آمریکا در عراق و افغانستان با مشکلات روبه‌رو شده است و برای حل بحران پیچیده عراق نیاز به مساعدت ایران دارد،‌ ایران باید بر آن شود تا از فرصت هم برای برقراری آرامش در عراق و هم از جهت حل مناقشات بین ایران و آمریکا استفاده کند. ایران در این شرایط می‌تواند استفاده بهینه را برای حل و فصل مسائل خود و آمریکا بکند، چون فرصت‌های پیش آمده پایدار نخواهد بود، اگر به فکر استفاده خردمندانه نباشیم در آینده نزدیک با مسائل و مشکلات دو چندان بیشتر مواجه خواهیم شد. به دیگر سخن در شرایط موجود ایران نباید نسبت به دستاوردهای نسبی و امکاناتی که به نفع ما پدیدار شده، راه مبالغه را در پیش گیرد و ضعف مقطعی طرف مقابل را نیز با برداشت‌های مبالغه‌آمیز تفسیر کند، که در واقع به ضرر خود قدم برداشته است زیرا خرد سیاسی اقتضا می‌کند که از فرصت‌های پیش آمده در جهت مثبت بهره‌برداری کند. ما باید در شرایطی بدون پیش شرط و بر اساس ارزیابی منافع ملی و بین‌المللی، منطقه‌یی تصمیم‌گیری کنیم. در اینجا لازم به ذکر است که تاکنون در برخی مسائل خاورمیانه، ‌به خاطر موضع‌گیری‌هایی که تا به حال داشتیم در برخی موارد منافع حیاتی خود را در نظر نگرفته‌ایم و به خاطر آن هزینه‌های سنگینی را پرداخت کرده‌ایم. اگر سوریه بخواهد با طرف مقابل صلح کند، از ما کسب اجازه نخواهد کرد، در حالی که اتحادیه عرب ما را متهم به اخلال در روند صلح خاورمیانه می‌کند. اگر اعراب بخواهند روند صلح را از سر گیرند ما نمی‌توانیم مانع آنها شویم و از یاد نبریم که هرگز جهان عرب به خاطر موضع‌گیری‌‌های ما، سپاسگزار نبوده‌اند. پس بهتر است منافع ملی را سرلوحه موضع‌گیر‌های خود قرار دهیم.