کسینجر ایرانی

مهران کرمی

ولی‌رضا نصر کیست؟ اطلاعات شناسنامه‌ای‌اش می‌گوید که 47ساله و متولد تهران است. پدرش پروفسور سیدحسین نصر است که از مشاهیر فیلسوفان متأخر اسلامی و تقدیس‌گر سنت‌گرایی است. کسی که از کودکی در مدرن‌ترین کشور دنیا، آمریکا پرورش یافت و در دانشگاه‌های MIT و هاروارد تحصیل کرد اما به غایت ضدمدرنیته یا به تعبیر خودش مدرنیسم است. تناقض‌های زندگی پدر به همینجا ختم نمی‌شود. او در یکی از رژیم‌های به شدت سکولار منطقه و در دفتر همسر پادشاه مصدر امور بوده و در آخرین روزهای سلطنت، کشورش را برای همیشه ترک می‌کند ولی بسیاری از شاگردانش به رده‌های بالایی در حکومت جانشین سلطنت ارتقا مقام می‌یابند و یکی از آنها امروز رئیس یکی از قوای سه‌گانه جمهوری اسلامی است. در مطبوعات ایران کمتر هفته‌ای است که مطلب، مقاله یا گفت‌وگویی از نصر یا درباره نصر منتشر نشود. ولی همزمان آماج شدیدترین حملات منتقدانش در تعدادی دیگر از همین مطبوعات قرار می‌گیرد.

برخی او را تا حد تئوریسین محافظه‌کاری اسلامی بالا می‌برند و برخی تا حد مشروعیت‌بخش رژیم سلطنتی و عمال ساواک پایین می‌کشند. همین قضاوت‌ها کم و بیش و البته به صورتی دیگر در مورد پسر رواج دارد. او البته به مانند پدر سنت‌گرا نیست، ولی همچون پدر مدتی از عمرش را در ایران و البته بیشتر آن را در آمریکا سپری کرده است و البته با آشنایی عمیقی که در سنت خانوادگی از سنت اسلامی و به خصوص شیعی پیدا کرده، توانسته است به سرعت به یکی از چهره‌های مورد توجه در محافل علمی و سیاسی آمریکا تبدیل شود و دیدگاهش در مورد ایران، خاورمیانه، تشیع و احیای تفکر شیعی که در قالب کتاب‌های متعددی منتشر شده، به صورت مرجع درآمده است. موافقان و منتقدانش او را هنری کیسینجر دیگر در سیاست خارجی آمریکا می‌دانند و معتقددند پایه‌های فکری او به حدی است که تأثیری انکارناپذیر بر سیاست خارجی آمریکا در خاورمیانه و در رویکرد کاخ سفید به موضوع اسلام‌گرایی شیعی به عنوان یکی از ارکان تأثیرگذار بر آینده خاورمیانه به جا گذاشته است. ولی‌رضا نصر که بخشی از نامش را از پدربزرگ به ارث برده ابتدا مطالعات خود را بر روی احیای جنبشی اسلامی در شبه‌قاره هند و پاکستان متمرکز کرده بود، که حاصل آن چندین کتاب درباره ابوالعلا مودووی و جماعت اسلامی پاکستان است، اما بعداً تغییر گرایش داده و بر موضوع برآمدن و احیای تفکر شیعی و قدرت یافتن آن در منطقه خاورمیانه از پاکستان و افغانستان تا لبنان متمرکز می‌شود. حاصل مطالعات جدید او آثار و مقالاتی است که به ویژه در مجله فارین‌افرز به چاپ می‌رسد و به سرعت به زبان‌های دیگر ترجمه می‌شود. فارین‌افرز فصلنامه تأثیرگذار شورای روابط خارجی آمریکاست که نصر در بخش خاورمیانه این شورا عضویت دارد ولی کار اصلی او در دپارتمان امور امنیت ملی مدرسه تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی آمریکاست. ولی‌ نصر در آگوست سال گذشته دیداری با جورج بوش داشت که موضوع آن ارائه گزارشی به رئیس‌جمهور آمریکا درباره ریشه‌های فرقه‌ای خشونت در عراق بود. برخی از محافل و منتقدان سیاسی ولی نصر او را وابسته به نومحافظه‌کاران آمریکا می‌دانند و معتقدند دیدگاه‌های جورج بوش درباره تهدید ایران و شکل‌گیری هلال شیعی متاثر از آرا و اندیشه‌های نصر است. اما ولی نصر در آخرین مقالات و گفت‌وگوهای خود به ویژه در فصلنامه فارین‌افرز بر گسترش نقش و اهمیت ایران و تشیع در خاورمیانه تأکید دارد و معتقد است که آمریکا باید به تعامل و گفت‌وگو با ایران بپردازد و نمی‌تواند نقش ایران و تشیع را در آینده خاورمیانه نادیده بگیرد. به اعتقاد نصر خیزش شیعه در خاورمیانه و عراق یکی از عوامل افزایش نگرانی گروه‌ها و کشورهای عرب اهل سنت و تشدید خشونت در این منطقه است ولی به آمریکا فرصت می‌دهد تا با پذیرش موازنه جدید و نقش انکارناپذیر شیعیان در منطقه خاورمیانه از این فرصت برای ساختن پل‌های جدیدی در روابط با شیعیان و به ویژه ایران استفاده کند.

نصر همچنین معتقد است که در شش دهه گذشته موضوع فلسطین و مناقشه اعراب و اسرائیل مهم‌ترین عامل شکل‌دهی به تحولات خاورمیانه بوده اما هم‌اکنون با احیای تفکر سیاسی شیعی، قدرت یافتن شیعیان در عراق و افزایش نفوذ ایران، عامل جدیدی در منطقه پیدا شده که موضوع فلسطین را به حاشیه رانده است و یکی از دلایل عدم حمایت رهبران عرب از مقاومت سال گذشته حزب‌الله در برابر اسرائیل به پیدایش همین عامل جدید برمی‌گردد. به هر رو قضاوت در مورد پسر، همچون پدر به غایت متناقض است. یکی سلطنت‌طلب بنیادگرا و دیگری نومحافظه‌کاری که طرفدار برخورد قهری دولت بوش است یا نظریه‌پرداز واقع‌گرایی که جورج بوش را به در پیش گرفتن رویکردی متعادل در برابر ایران ترغیب می‌کند. هرچه باشد، نشان از تأثیرگذاری هر یک از این دو در ساحاتی از اندیشه دینی و سیاسی معاصر دارند. یکی به ریشه‌های گذشته و بازگشت به قدسیت سنت می‌اندیشد و دیگری با بهره‌گیری از همین سنت دنیایی را ترسیم می‌کند که کاملاً مدرن است و رو به آینده دارد.