ناگفته‌های سیزده آبان

*پیامدهای سیاسی 13 آبان و تسخیر سفارت آمریکا از مباحثی است که همیشه در سایه آثار و تبعات بین‌المللی آن حادثه قرار گرفته است. با توجه به اینکه در زمان اشغال سفارت دولت موقت روی کار بود و این دولت هم یک دولت ملی - مذهبی بود، سقوط دولت بازرگان تا چه اندازه در تحلیل‌های دانشجویان جای داشت؟

**دانشجویان تحلیل سیاسی داشتند هم نسبت به شرایط داخلی و هم نسبت به شرایط بین‌المللی.

*مبنای تحلیل‌ها چه بود؟

**براساس اطلاعاتی که به آنها می‌رسید و براساس نشست‌هایی که به طور مرتب بین خودشان داشتند. چون همانطور که می‌دانید فضای دانشجویی آن زمان فضای بسیار بازی بود و می‌توان گفت روز 13 آبان از فضای باز و آزاد دانشگاه و دانشجویی بیرون آمد. دانشجویان آزاد پیرو خط امام در شرایط بسته و فضای محدود دانشگاه‌ها رشد نکردند. در فضایی که به طور مرتب مباحث انقلاب از طرف طیف‌هایی مثل دانشجویان چپ و گروه‌های مخالف به چالش کشیده می‌شد.

*در تحلیل‌هایی که می‌کردید نسبت به این آزادی موضع منفی داشتید؟

**به هر حال دانشجویان نگران بودند.

*چرا نگران بودند؟

**چون بعضی وقت‌ها مسائل خیلی تشدید می‌شد.

*اینها نگران‌زا بود؟

**به هر حال باید تعادل بین فعالیت‌های سیاسی و فعالیت علمی ‌را حفظ کنیم و اگر یکی بخواهد بر دیگری غلبه پیدا کند می‌تواند جای نگرانی زیادی داشته باشد.

*شما گفتید دانشجویان نسبت به مسائل داخلی تحلیل داشتند. تحلیل‌شان چه بود؟

**نگران بودند. چون دانشجویان فکر می‌کردند در آن شرایط ما مشکلات حاد داخلی داریم که بخشی از آن ناشی از ضعف مدیریت و ضعف ساختارهای داخلی بود. به هر حال انقلاب تازه شکل گرفته بود و هنوز چند ماهی نگذشته بود. علاوه بر این دولت هم ساختارهای ضعیفی داشت. ساختارهای امنیتی، اطلاعاتی، نظامی ‌ و انتظامی ‌خیلی متزلزل بود.

*با این شرایط دانشجویان دنبال چه بودند؟

**تحلیل دانشجویان این بود که در این شرایط می‌شود اوضاع از دست برود، یعنی به راحتی ممکن است اتفاقاتی در یک جای دیگر یا در خارج از کشور شکل بگیرد و فضای داخلی را تحت تاثیر قرار دهد. الگوی این تحلیل دانشجویان بر کودتای 28 مرداد و اتفاقاتی که متاثر از این واقعه افتاده بود، استوار بود. این مساله بحث روز بود که مبادا چنین اتفاقی رخ بدهد یا مبادا چنین واقعه‌یی در شرف شکل‌گیری باشد و ما هم غافل باشیم.

13 آبان ماه سالروز تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در تهران است. اکنون قریب به سه دهه از آن ماجرا می‌گذرد. نقش‌آفرینان آن حادثه نیز در گذر زمان راه‌های متفاوت و متنوعی را پیش گرفته‌اند. حادثه‌یی که روزگاری، طرفداری از آن نماد مبارزه با امپریالیسم بود اکنون صرفاً موضوعی تاریخی است که عمدتاً در چالش‌های هویتی جریان‌های مختلف کارکرد یافته است. اکنون جریان‌های درگیر خود نیز می‌دانند که این چالش تا آنجا که به نفس آن حادثه و چند و چون آن مربوط می‌شود، موضوعی تاریخی است و نمی‌تواند جای چالش‌های اصولی که مضمون موضوعات جاری را مشخص خواهد ساخت، بگیرد. تسخیر لانه جاسوسی در شرایطی صورت پذیرفت که کشور دچار هرج و مرج بود و شیرازه کارها از هم گسیخته بود و دولت و دستگاه اجرایی کشور توان کنترل امور را نداشت.

حرکت تصرف لانه جاسوسی اوضاع را کاملاً دگرگون ساخت. تمامی‌ گروه‌های مدعی مبارزه ضدامپریالیستی را خلع سلاح کرد و همه نیروها و احزاب ناگزیر از تایید این حرکت شدند و وحدت و انسجامی‌فراگیر در میان اقشار مردم پدید آمد. مبارزه ضداستعماری وجه لاینفک مبارزه ضداستبدادی ملت ایران در مقطع پایانی دهه 50 بود. موج مطالبات مردمی ‌در میان لایه‌های آگاه‌تر، آن گاه فزونی گرفت که آمریکا با پذیرش شاه ستیزه خود با نظام تازه تاسیس را آشکارتر کرد.  

امام خمینی در پیام مورخ دهم آبان ماه خطاب به دانش‌آموزان، دانشگاهیان و طلاب خواستند که بر حملات خود علیه آمریکا بیفزایند تا این رژیم را ناگزیر از استرداد شاه مخلوع به ایران کنند. امام در همان پیام یادشده فرمودند: «بر دانش آموزان، دانشگاهیان و محصلین علوم دینی است که با قدرت تمام حملات خود را علیه آمریکا و اسرائیل گسترش داده و آمریکا را وادار به استرداد این شاه مخلوع جنایتکار نمایند و این توطئه بزرگ را بار دیگر شدیداً محکوم کنند. بر دانش‌آموزان، دانشگاهیان و محصلین علوم دینی است که با تمام نیرو وحدت خویش را حفظ و از انقلاب اسلامی ‌خود طرفداری نمایند و بر ملت است که از این دو جناح عزیز با تمام قدرت پشتیبانی کنند.» (صحیفه نور، ج 10، ص 97)

در این بین طرحی مبنی بر تسخیر سفارت آمریکا نیز در جلسات درونی نمایندگان انجمن‌های اسلامی ‌برخی از دانشگاه‌های تهران موضوع بحث بود. طراحان و حامیان این طرح آن‌چنان که خود بعدها گفته‌اند وضعیت آن روز میهن‌مان را وضعیتی همچون ایام بلافاصله پیش از کودتای 28 مرداد می‌دیدند و معتقد بودند که کانون توطئه در این میان، سفارت آمریکا است.

ایده تسخیر سفارت آمریکا با پیام امام به مناسبت روز دانش‌آموز همراه شد و دانشجویان که البته تصمیم خود را به اطلاع امام نرسانده بودند با مطالعه پیام امام که البته بدون ارائه راهکاری مشخص، صرفاً جوانان را به گسترش حملات خود نسبت به آمریکا و مطالبه استرداد شاه دعوت کرده بود، در عزم خود راسخ شدند و سرانجام روز 13 آبان 58، سفارت آمریکا در تهران از سوی جمعی از دانشجویان اشغال شد. این حرکت با موج حمایت‌های مردمی ‌مواجه شد که پیش از این در فضای گفتاری آن روز، آمریکا را موید استبداد و خفقان پهلوی می‌دیدند و آن را توطئه علیه انقلابشان می‌شمردند. این موج از آن رو قوت بیشتری یافت که با رهنمودهای کلی امام و به خصوص پیام روز دانش‌آموز نیز همراه شد و گمان برده می‌شد که حرکت دانشجویان تحقق عینی خواست امام در پیام مزبور است. در این چنین وضعیتی امام با تایید این حرکت و جهت‌دهی آن، آن را به نحوی صورت‌بندی کرد که نقطه عزیمت و نمادی برای تغلیظ جهت‌گیری ضداستعمار انقلاب و نهایتاً تثبیت نظام برآمده از آن شود. با موج حمایت‌های مردمی ‌و تایید امام حرکت دانشجویان از حد چند صد دانشجو خارج شد و حرکتی که قرار بود چند روزی ادامه یابد با تبدیل شدن به یک حرکت ملی، 444 روز تداوم یافت.