ایران ـ ارمنستان نگاه به افق‌هاى آینده

دکتر حسن بهشتى‌پور ـ کارشناس ارشد مسائل آسیاى مرکزى و قفقاز

دکتر محمود احمدی‌نژاد رئیس‌جمهورى اسلامى‌ ایران روز دوشنبه (۳۰مهر) به جمهورى ارمنستان سفر کرد. رئیس‌جمهورى اسلامى‌ ایران که در رأس یک هیأت

عالى رتبه سیاسى ـ اقتصادى وارد ایروان پایتخت ارمنستان شد در جریان ملاقات با روبرت کوچاریان رئیس‌جمهور ارمنستان درباره راههاى توسعه مناسبات دو کشور همسایه گفت‌وگو کرد. در پایان این گفت‌وگو‌ها چهار یادداشت تفاهم همکارى و یک بیانیه مشترک امضا شد. سند تأسیس کنسولگرى در قلمرو دو کشور، همکارى‌هاى میان بانک‌هاى مرکزى، ساخت نیروگاه برق بادى و سرمایه‌گذارى فنى و اقتصادى، چهار سندى است که در این سفر امضا شده است. سخنرانى در مجلس ملى ارمنستان، سخنرانى در دانشگاه دولتى ایروان و ملاقات با ایرانیان ساکن ارمنستان، از دیگر برنامه‌هاى آقاى دکتر احمدی‌نژاد در این سفر بود. روابط ایران و ارمنستان از پشتوانه‌اى تاریخى و فرهنگى عمیقى برخوردار است. بویژه همزیستى توأم با احترام ارامنه در ایران طى سالیان متمادى علایق ایران و ارمنستان را به توسعه و تحکیم مناسبات دو چندان ساخته است. روابط ایران و ارمنستان در پى استقلال این کشور پس از فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى وارد مرحله جدیدى شد. در این سالها مناسبات ایران و ارمنستان در عرصه‌هاى گوناگون رشد کرده است. اما این رشد عمدتاً متمرکز بر همکاریهاى اقتصادى بوده است از جمله مهمترین جنبه‌هاى همکارى اقتصادى دو کشور انتقال انرژى برق و صدور گاز ایران از طریق خط لوله به ارمنستان است. خط لوله صدور گاز ایران به ارمنستان در سال ۲۰۰۷ افتتاح شد. طول این خط لوله حدود ۱۱۳ کیلومتر است و با بهره‌بردارى کامل از آن روزانه حدود سه میلیون متر مکعب گاز از ایران به ارمنستان صادر خواهد شد . یکى از اهداف دراز مدت این پروژه، ایجاد دروازه‌اى براى صادرات گاز ایران به اروپاست. این خط لوله روزانه تا ۱۰ میلیون متر مکعب ظرفیت انتقال گاز دارد و مى‌تواند به عنوان یکى از مسیرهاى مطرح براى انتقال گاز ایران به اروپا باشد. خط لوله گاز ایران ـ ارمنستان داراى قطر ۷۰۰ میلى متر و توان 2/1 میلیارد متر مکعب در سال است. این خط لوله صادرات گاز ایران را به ارمنستان در ابتدا به میزان ۱‎/۱ و از سال ۲۰۱۹ به میزان 3/2 میلیارد متر مکعب تأمین خواهد کرد. براى رسیدن به میزان مذکور، طرف ارمنى قرار است ۱۹۷ کیلومتر دیگر به این خط لوله اضافه کند.

مبادلات تجارى ایران و ارمنستان

در حال حاضرحجم مبادلات تجارى دو کشور بالغ بر دویست میلیون دلار است که حدود ۱۶۰ میلیون دلار مربوط به صادرات ایران و ۴۰ میلیون دلار مربوط به صادرات ارمنستان است. تهران و ایروان تلاش مى‌کنند حجم مبادلات تجارى خود را تا بیش از پنج برابر سطح کنونى افزایش دهند. البته هدف‌گذارى اولیه این است که حجم مبادلات تجارى دو کشور به ۵۰۰ میلیون دلار برسد.اگر صدور خدمات فنى و مهندسى را در نظر بگیریم این عدد مى‌تواند به یک میلیارد دلار روابط تجارى و خدماتى دو کشور برسد. در این راستا تاکنون بیش از ۹۰ سند در مورد همکاریهاى مشترک بین دو کشور امضا شده است. ارمنستان در شمار کشورهایى است که درکنار سایر کشورهاى منطقه در حلقه تجارى کریدور شمال ـ جنوب نقش مؤثرى ایفا مى‌کند. این کریدور بین هند، ایران و روسیه برقرار شده است و یکى از مسیرهاى مهم تجارى بین‌المللى و حلقه اتصال بین اروپا و شرق و غرب آسیا محسوب مى‌شود. توسعه همکارى در زمینه‌هاى کشاورزى ـ شیلات ـ دامپرورى، بانکى و سرمایه‌گذارى ـ ارتباطات و مخابرات ـ فیبر نورى و رومینگ تلفن همراه ـ توسعه همکارى فرهنگى ـ علمى‌ و آموزشى ـ از دیگر زمینه‌هایى است که در ۹ دور گفت‌و‌گوهایى که در چهارچوب کمیسیون مشترک اقتصادى بین دو کشور بررسى شده پیشرفتهاى خوبى داشته است . اما توسعه مناسبات ایران و ارمنستان درعرصه سیاسى نیز با توجه به دیدگاههاى همسوى دو کشور در قبال ثبات و امنیت منطقه در عمق بخشیدن به همگرایى‌هاى سیاسى و امنیتى در منطقه بحران خیز جنوب قفقاز و کاهش تنشهاى موجود کمک مى‌نماید. از این دیدگاه، جمهورى اسلامى‌ ایران به دنبال توسعه متوازن روابط با تمامى ‌کشورهاى منطقه است . بر این اساس ایران همکاریهاى دو و چند جانبه و ایجاد مدل‌هاى امنیتى براساس همکارى میان ایران و کشورهاى حوزه قفقاز را پیشنهاد کرده است و توسعه این روابط را به سود منافع جمعى مى‌داند. از جمله طرحهاى مهمى‌ که در دستور کار روابط دو کشور قرار دارد مى‌توان به توافق در خصوص احداث نیروگاه برق آبى ارس، بررسى امکان برقرارى ارتباط مستقیم ریلى میان دو کشور، مذاکرات اولیه و تشکیل کمیته سه‌جانبه جهت بررسى زمینه احداث پالایشگاه در ارمنستان با مشارکت سه کشور ایران، روسیه و ارمنستان و تأسیس مرکز تجارى ایران در ارمنستان با مشارکت بخش خصوصى، اشاره کرد. احداث پالایشگاه مشترک ایران ـ روسیه و ارمنستان الگوى بسیار مناسبى براى گسترش مناسبات اقتصادى و تحکیم روابط سیاسى ایران و کشورهاى منطقه قفقاز است.به دلیل سابقه و پیشینه خط‌مشى ایران در منطقه قفقاز که بیشتر نشانگر ترکیب همگونى از بلوغ و احتیاط در سیاست خارجى ایران بوده است جنوب قفقاز را مى‌توان روشن‌ترین دلیل براى عمل‌گرایى در سیاست خارجى ایران دانست. این عمل‌گرایى علاوه بر تعامل مثبت با روسیه تحت تأثیر سیاست ایجاد توازن مثبت در مناسبات با آذربایجان و ارمنستان قرار داشته است، که همین عامل بر نقش‌آفرینى مثبت ایران در جنوب قفقاز افزوده است. دومین عامل تعیین کننده اهمیت جنوب قفقاز براى ایران یک ملاحظه بیرونى یعنى برخورد منافع رقابت آمیز با غرب در منطقه است. این رویارویى منافع که ماوراى مرزهاى منطقه از آمریکا تا اروپا را شامل مى‌شود به عنوان عامل مهمى ‌در شکل دادن به سیاستهاى ایران در قفقاز و از جمله ارمنستان نقش‌آفرینى کرده است. با چنین دیدگاهى، حقیقت روابط ایران با ارمنستان با درک مشترکى از منافع بلندمدت دو کشور پیش رفته است. به تعبیر استراتژیک ایران به ارمنستان بیشتر از یک دولت همسایه با پیشینه‌اى از روابط دوجانبه خوب با وجود یک اقلیت ارمنى قابل توجه در ایران نگاه مى‌کند. ایران به ارمنستان به عنوان یک کشورى که نیاز مشترک براى غلبه بر فشار خارجى دارد نگاه مى‌کند. دو عامل اصلى و تأثیرگذار بر روابط ایران و ارمنستان انرژى و ژئوپلتیک است.تأمین انرژى براى ارمنستان اهمیت حیاتى دارد و براى ایران، صدور گاز از طریق ارمنستان به اروپا نقش مهمى ‌در تنوع بخشیدن به بازارهاى صادراتى ایفا مى‌کند. جایگاه ارمنستان به عنوان راه ارتباطى ایران به قفقاز در کنار آذربایجان بسیار تأثیرگذار و مهم است. بر این اساس دیدار رؤساى جمهورى دو کشور که در دو سال اخیر به صورت مرتب انجام شده است نقش تعیین‌کننده‌اى در گسترش همکارى‌هاى دوجانبه و منطقه‌اى داشته است.