ماجرای گروگانهای آمریکایی در مجلس اول
جواد دلیری
مصوبات مجلس هریک به نوبه خود تاثیرات متفاوتی را به دنبال داشته است. در میان مصوبات و اقدامات فراوان مجلس، برخی دارای اهمیت و جایگاه ویژهای هستند که اشارهای کوتاه بر آنها، یادآور خاطراتی ارزنده و بیان مواضع تاریخ ساز این رکن اساسی نظام در تثبیت ارکان انقلاب اسلامی است. بررسی مساله گروگانهای آمریکایی در مجلس اول یکی از اقدامات تاثیرگذار مجلس اول است. پس از تفویض اختیار رسیدگی به مساله جاسوسان آمریکایی به مجلس، کمیسیون ویژهای جهت بررسی مساله گروگانها تشکیل شد. این کمیسیون پس از بحثهای فراوان و با الهام از رهنمودهای امام در تاریخ 11/8/59 پیشنهادی را در چهار بند تقدیم مجلس کرد که با اصلاحاتی به تصویب مجلس رسید. در گزارش ذیل روند رسیدگی به مساله جاسوسان آمریکایی در مجلس مورد بازخوانی قرار گرفته است.
با گذشت چندین ماه از حادثه اشغال سفارت آمریکا، بحث چگونگی حل و فصل این مساله، در بین مسوولان کشور مطرح شد. اکبر هاشمیرفسنجانی در خاطرات خود مینویسد: ...«تشکیل و فعالیت کمیسیون بینالمللی تحقیق برای بررسی جنایات شاه و دخالتهای آمریکا در ایران که مورد نظر سازمان ملل و آمریکاییها بود و در ایران نیز توسط وزارت امور خارجه پیگیری میشد، به عنوان یک راه حل نگاه میشد.» (انقلاب و پیروزی ص 453) حجتالاسلام موسوی خوئینیها بحث دیگری را مطرح میکند: ...«باید برگردیم به زمانی که حضرت امام بیمار شدند و از قم به تهران آمدند و در بیمارستان بودند. آن ایام فشار زیادی برای آزاد کردن گروگانها وارد میشد... من با حاج احمدآقا رفتیم خدمت امام در بیمارستان قلب و از ایشان پرسیدیم که ما بالاخره چه باید بکنیم؟ فرمودند بهترین راه حل آن است که تصمیمگیری در این مورد را به عهده مجلس بگذاریم.»
امام(ره) همزمان با این بحثها، پیام مهمی [در تاریخ 14 اسفند 1358]، صادر کردند که در آن ضمن اشاره به جنایت شاه مخلوع و پدرش، که با حمایت و پشتیبانی دولت آمریکا انجام شده بود، تشکیل کمیسیون بینالمللی تحقیق برای بررسی جنایات شاه و دخالتهای آمریکا در ایران را مورد موافقت قرار دادند و برای نخستین بار، حلوفصل نهایی مساله گروگانها را به مجلس شورای اسلامی که خرداد سال 60 تشکیل شد، سپردند.
ایشان در این زمینه فرمودند: «همانطور که بارها گفتهام ما خواستار استرداد شاه و اموال ملت از او میباشیم.» ولی از آنجا که در آینده نزدیک، نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی اجتماع مینمایند، امر گروگانها با نمایندگان مردم است تا نسبت به آزادی گروگانها و امتیازاتی که در قبال آنان باید بگیرند، تصمیم گیرند زیرا این مردمند که باید در جریانات سیاسی دخالت داشته باشند.
متن پیام امام خمینی(ره) در مورد گروگانها و تصرف لانه جاسوسی آمریکا بدین شرح صادر شد: «بسما...الرحمن الرحیم. جنایات شاه مخلوع چیزی نیست که از یاد ملت رفته باشد و یا بشود از یاد برد. بر همه روشن است که محمدرضا پهلوی ما را از هر جهت وابسته به آمریکا کرده است، چه از نظر اقتصادی و سیاسی و چه از نظر فرهنگی و نظامی و چه از نظر معنوی و خصلتهای انسانی و اگر مهلت مییافت به اسلام ضربهای جبرانناپذیر میزد. همه میدانند که دست او و پدرش به خون بزرگ و کوچک این مرز و بوم آغشته است. کشتار دسته جمعی و زندان و شکنجه و تبعید از امور رایج این رژیم پلید بود. شاه به حمایت و پشتیبانی دولت آمریکا، دست به این جنایات وحشیانه زد و ملت ما را از هستی ساقط کرد. ملت ایران در مقابل این خاندان کثیف و آمریکا و عمال آنان، دست از مبارزات بر حق خویش برنمیدارد و نخواهد برداشت. دولت ایران و جناب آقای رئیسجمهور، تمام کوشش و سعیشان را در استرداد شاه خائن و اخذ اموال ملت ایران از او بنمایند که ملت دلیر، دست از این خواست بر حق شان بر نمیدارند و قدمی به عقب نمیگذارند. یکی از آثار این خواست، تصرف لانه جاسوسی بود که مورد تایید ملت قرار گرفت و چیزی جز عکسالعمل جنایات دولت آمریکا نمیتواند باشد. اکنون که «کمیسیون بررسی و تحقیق در مداخلات گذشته آمریکا در امور داخلی ایران از طریق رژیم شاه سفاک» توسط جناب آقای رئیسجمهوری و شورای انقلاب اسلامی ایران تحقق میپذیرد، جنایات آنان به اثبات خواهد رسید. لازم است در آن روز، معلولان عزیز و قهرمانان انقلاب ما، در این مجمع حضور یابند و خانواده شهدا، طومارهای جنایات شاه و آمریکا را به محکمه بفرستند. همانطور که بارها گفته ام، ما خواستار استرداد شاه و اموال ملت از او میباشیم. دانشجویان مسلمان و مبارزی که لانه جاسوسی را اشغال کردهاند، با عمل انقلابی خودشان ضربهای بزرگ بر پیکر آمریکای جهانخوار وارد نموده و ملت را سرافراز کردند، ولی از آنجا که در آینده نزدیک، نمایندگان مردم در مجلس شورای اسلامی اجتماع مینمایند، با نمایندگان مردم است تا نسبت به آزادی گروگانها و امتیازاتی که در قبال آن باید بگیرند، تصمیم گیرند، زیرا این مردماند که باید در جریانات سیاسی دخالت داشته باشند، البته تا تشکیل مجلس شورای اسلامی ، شورای انقلاب و جناب رئیسجمهور کوشش خودشان را درباره برگرداندن شاه و اموال ملت و جریانات سیاسی که زمینه اینگونه خواستها را فراهم میکند، مبذول دارند. از خداوند متعال نصرت اسلام و شکست دشمنان اسلام را خواستارم. روحا... الموسوی الخمینی.» (صحیفه امام، جلد 12، ص 161)
بدین ترتیب در اختیار گرفتن سرنوشت گروگانها و حل و فصل مساله گرو گانها توسط مجلس، با ابتکار امام (ره) انجام شد.
کمیسیون ویژه مساله گروگانها
پس از تشکیل مجلس در 7 خرداد ماه 59، انتخاب نخستوزیر و اعضای دولت در دستور کار قرار گرفت. با فارغ شدن مجلس از این مساله، مهمترین بحث پیش رو، موضوع رسیدگی به مساله گروگانها بود که طبق دستور امام(ره) تعیین تکلیف نهایی آن برعهده مجلس بود.
مسائل مربوط به این موضوع در نشستهای 21، 25 و 27 شهریور و یکم، هشتم و دهم مهر 1359 مجلس شورای اسلامی به طور مفصل مطرح و مورد بحث و بررسی قرار گرفت. جمعی از نمایندگان ابتدا پیشنهاد کردند که این مساله در جلسهای رسمی و غیرعلنی رسیدگی شود. استدلال آنان این بود که با داشتن اطلاعات کامل در این زمینه تصمیمگیری شود. اما پس از اعلام نظر کمیسیون خارجه و صحبتهای مخالفین مبنی براینکه چنین جلسهای انعکاس بدی در جامعه خواهد داشت، این پیشنهاد را رایگیری گذاشته شد که رای نیاورد.
پس از آنکه پیشنهاد جلسه غیرعلنی تصویب نشد، جمعی دیگر از نمایندگان این موضوع را مطرح کردند که آیا رسیدگی به این مساله تنها در جلسه علنی تصمیمگیری شود یا اینکه مجلس کمیسیون ویژهای را مامور رسیدگی و پیشگیری موضوع کند؟
همزمان گروهی از نمایندگان نیز پیشنهاد دادند که مساله گروگانها تا زمانی که آمریکا در روش خود در مقابل انقلاب اسلامی تجدیدنظر نکند، از دستور کار مجلس خارج شود که این پیشنهاد هم تصویب نشد.
با این حال، بار دیگر گروهی از نمایندگان مجلس در نامهای به هاشمیرفسنجانی رئیس مجلس مباحثی تازه را مطرح کردند. هاشمیرفسنجانی در خاطرات خود مینویسد: ...« از طرف گروهی از نمایندگان نامهای به من داده شد که در آن پیشنهاد شده بود که پیش از انتخاب اعضای کمیسیون ویژه در خصوص کلیات مربوط به این بحث و مشخصا موضع انقلاب اسلامی ایران درباره آمریکا و اینکه آیا اساسا گروگانگیری یک عمل انقلابی است یا نه و آیا همان طور که بعضی معتقدند این گروگانگیری، انقلاب اسلامی را به انزوا کشانده است یا نه و مهمتر از همه در مورد اینکه آیا محاصره سیاسی و اقتصادی ایران از طرف دولت آمریکا، فقط به خاطر گروگانگیری بوده یا از ماهیت تجاوزکارانه آن دولت است، بحث و گفتوگو شود.» (انقلاب در بحران 215) این پیشنهاد از طرف مجلس پس از صحبتهای موافق و مخالف، مباحث مجلس را شکل دیگری داد. هاشمیرفسنجانی میگوید:...« تا آنجا که آزادی با محاکمه گروگانها و مذاکره یا عدم مذاکره با آمریکاییها بحث اصلی شدند.»(انقلاب در بحران ص 215) البته کار به اینجا هم ختم نشد. جمعی دیگر از نمایندگان پیشنهاد دادند که از دانشجویان پیرو خط امام دعوت شود تا در مجلس حضور یابند و در زمینه مسائل مربوط به لانه جاسوسی و جاسوسان، اطلاعاتی در اختیار نمایندگان بگذارند. هاشمیرفسنجانی میگوید:...« این پیشنهاد با این استدلال که پس از آنکه کمیسیون ویژه تشکیل شد، اطلاعات لازم از دانشجویان گرفته شود، به تصویب نرسید.» (انقلاب در بحران ص 215)
در همین کش و قوس عراق رسما جنگ علیه ایران را آغاز کرد. ادامه مباحث مربوط به گروگانگیری تا زمان فروکش کردن التهابات اولیه تجاوز عراق به ایران به تاخیر افتاد تا سرانجام مجلس در نشست دهم مهر ماه 1359 اعضای کمیسیون ویژه رسیدگی به مساله گروگانها را انتخاب کرد. اعضای این کمیسیون عبارت بودند از آیتا... سیدعلی خامنهای، آیتا... محمد موسوی خوئینیها، آیتا... محمد یزدی، علی اکبر پرورش، سیدمحمد خامنهای، محمدکاظم موسوی بجنوردی و علی اکبر ناطق نوری.
مجلس در این مصوبه تصویب کرد که اعضای این کمیسیون هیچگونه مذاکره مستقیم و یا غیرمستقیم با مقامات آمریکایی را ندارند.
براساس تصمیم مجلس «قرار شد این کمیسیون تحقیقات خود را ادامه دهد و خواستههایش را مشخص و آنها را در مجلس مطرح کند تا پس از تصویب آنها از طریقی که بعدا مشخص کرده و خواهد شد، این خواستهها به دولت آمریکا گفته شود و اگر آنها موافقت کردند و پذیرفتند، گروگانها آزاد شوند.»(انقلاب در بحران ص 216)
شرایط آزادی گروگانها
مجلس در 11 آبان 1359 بحث اصلی خود را درباره شرایط آزادی گروگانها بررسی کرد. در این نشست، پیشنهادهای زیادی مطرح شد، پیشنهاداتی که بسیاری از آنان غیرعملی بود. یکی از پیشنهادها این بود که «آمریکا متعهد شود، شبکههای رادیو تلویزیونی سراسر این کشور را به طور همزمان به مدت سه ساعت در اختیار دولت جمهوری اسلامی ایران قرار دهد و دولت ایران حق داشته باشد به هر نحوی که صلاح میداند، از این فرصت استفاده کند.» پیشنهادها دیگر این بود: «دولت آمریکا بهای نقض حقوق بشر 36 میلیون ایرانی از 28 مرداد تا به حال را محاسبه کند و بپردازد.»
پیشنهادها آنقدر زیاد بود که امام روی چهار نکته تاکید کردند تا جلوی بحثهای غیرعملی گرفته شود. «عدم دخالت سیاسی و نظامی آمریکا در ایران»، «آزادسازی سرمایههای ملت ایران»، «لغو تحریمهای اقتصادی و مالی علیه ایران» و «بازگرداندن اموال شاه معدوم» این چهار شرط اصلی امام بود که مجلس هم روی آن تاکید کرد، البته صریحتر.
سرانجام در 11 آبان 59 چهار شرط پیشنهادی کمیسیون ویژه درباره گروگانهای آمریکایی به تصویب رسید. (متن این مصوبه را در همین صفحه بخوانید) هاشمیرفسنجانی میگوید: «سرانجام این چهار شرط به تصویب و به دولت برای اجرا ابلاغ شد. کیفیت اجرا هم برعهده دولت گذاشته شد. آنچه مجلس میخواست این بود که چهار شرط تصویبی به نتیجه برسد. قرار شد اگر آمریکا شرایط را پذیرفت، اقدامات اجرایی صورت بگیرد و اگر نپذیرفت، پیشبینی شده بود که قوه قضائیه خود را برای محاکمه جاسوسهای آمریکایی آماده کند.» (انقلاب در بحران ص 264)
ماجرا اینگونه ادامه یافت که...
پس از مصوبه مجلس، دانشجویان پیرو خط امام با امام ملاقات میکنند. ایشان مصوبه مجلس را تایید نمودند و مسئولیت نگهداری گروگانها را به دولت واگذار کردند.
دولت هم با تعیین بهزاد نبوی مشاور امور اجرایی نخستوزیر در غیاب وزیر خارجه پیگیری مساله را آغاز کرد. در این میان به علت ممنوعیت مذاکره مستقیم با آمریکا که در مصوبه مجلس بر آن تاکید شده بود اما حضور یک میانجی بین ایران و آمریکا ضروری بود که این کار به دولت الجزایر که حافظ منافع ایران در آمریکا بود، سپرده شد. پس از گذشت چند روز از مصوبه مجلس، مذاکرات آغاز شد.
پس از ماهها مذاکره و مشورتهای گسترده، مذاکرات به مراحل حساسی رسید. هاشمیرفسنجانی میگوید: «... در مراحل اولیه این مذاکرات مشخص شد که آمریکاییها حاضر به پذیرش تمام و کمال مصوبه مجلس نیستند و تلاش میکنند به بهانههای مختلف و با تفسیرهای گوناگون از اجرای آن شانه خالی کنند. گاهی دولت ایران را از رونالد ریگان، رئیسجمهور آینده آمریکا میترساندند و گاهی هم از حمله نظامی، تحریم اقتصادی و ایجاد بحرانهای سیاسی. اما سرانجام پس از ماهها مذاکره و مشورتهای گسترده، با درایت و دقت نمایندگان ایران و الجزایر، مذاکرات به نقطه قابل قبولی رسید و با دو لایحهای که دولت توسط آقای بهزاد نبوی [در تاریخ 22 دی 1359] در ارتباط با حل و فصل اختلافات مالی و حقوقی ایران و آمریکا و بازپس گرفتن اموالی شاه و بستگانش، به مجلس ارائه کرد و به تصویب رسید. مذاکرات سرعت بیشتری گرفت و به امضای سه سند [در تاریخ 29 دی 1359] که به بیانیه الجزایر معروف گردید، منجر شد.» (انقلاب در بحران ص 343)
در این بیانیه بر عدم مداخله آمریکا در امور ایران، استرداد داراییهای ایران که در اختیار بانکهای آمریکایی بود، لغو تحریمهای تجاری و ادعاهای بیاساس آمریکاییها و نیز برگشت داراییهای خانواده شاه سابق تاکید شده بود.
آزادی گروگانها
سرانجام پس از کش و قوسهای فراوان و بعد از آنکه دولتهای ایران و آمریکا، بیانیه حل و فصل اختلافات را که توسط دولت الجزایر و با توافق طرفین تنظیم شده بود، امضا کردند و آمریکا عملا شرایط آن بیانیه را پذیرفت، بیش از 50 گروگان آمریکایی پس از 442 روز، اجازه خروج از ایران را در تاریخ 30 دی 1359 به دست آوردند.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
