انفجار در پرونده لاکربی

کاوه شجاعی
«دوشیزه خانم بادپای دریاها» و مسافرانش هیچگاه به مقصد نرسیدند. در غروب تلخ 21 دسامبر 1988 هواپیمای خطوط مسافری پان‌امریکن بر فراز دهکده لاکربی در اسکاتلند منفجر شد و تمامی ‌مسافران و خدمه‌اش جان باختند.
«فاجعه هوایی لاکربی» در آن سال‌ها به بزرگترین جریان تحقیق و بازجویی تاریخ انگلستان مبدل شد. بمب‌گذاری را عموما حمله‌ای به نماد ایالات متحده تلقی کردند چون 189 نفر از قربانیان آمریکایی بودند. ماجرای لاکربی تا قبل از حوادث تروریستی 11 سپتامبر 2001 مرگبارترین حمله به شهروندان آمریکایی تلقی می‌شد.
دو سال بعد از واقعه علیه یک مامور امنیتی لیبیایی اعلام جرم شد، دولت لیبی تحت تحریم قرار گرفت و مجبور شد خسارتی سنگین را بپردازد. اما هفته گذشته دستگاه قضایی اسکاتلند درخواست محاکمه مجدد تنها متهم لیبیایی ماجرا را پذیرفت و پرونده لاکربی را وارد مرحله جدیدی کرد. در صورت اثبات بی‌گناهی تنها متهم، آمریکا انگشت اتهام را به کدام سمت نشانه می‌رود؟
تا روز واقعه
در پنجم دسامبر 1988 سازمان هوانوردی فدرال آمریکا در بولتن امنیتی خود نوشت که یک مرد با لهجه عربی به دفتر سفارت آمریکا در هلسینکی فنلاند تلفن کرده و به آنها گفته پرواز پان امریکن از فرانکفورت به ایالات متحده در طول دو هفته آینده توسط شخصی که به سازمان فلسطینی ابونضال وابسته است منفجر خواهد شد. او مدعی شد یک زن فنلاندی بدون اینکه بداند بمب را حمل خواهد کرد. دولت آمریکا تهدید را جدی گرفت و بولتن را برای سفارتخانه‌های اروپایی خود فرستاد. به علاوه سازمان هوانوردی آمریکا تمامی ‌شرکت‌های هواپیمایی از جمله پان امریکن را از احتمال وجود تهدید باخبر کرد.
در سیزدهم دسامبر این خبر روی تابلوی اعلانات سفارت آمریکا در مسکو قرار گرفت و روزنامه‌نگاران و تجار آن را دیدند. به همین خاطر هیچ مسافر آمریکایی سوار هواپیمای خطوط پان‌امریکن نشدند. بازرسان این شرکت مجبور شدند اعلام کنند که تماس تلفنی یک شوخی بوده است.
لاکربی، 21 دسامبر 1988
قرار بود پرواز شماره 103 خطوط هوایی پان امریکن، با هواپیمای بوئینگ 121ـ747 که به نام «دوشیزه خانم بادپای دریاها» شناخته می‌شد، با 243 مسافر و 18 خدمه ساعت 6 غروب از فرودگاه بین‌المللی هیثراو در لندن پرواز کند و در فرودگاه بین‌المللی جان اف کندی در آمریکا بر زمین بنشیند. اما بوئینگ 747 نه در آن ساعت پرواز کرد و نه بر باند جان اف کندی فرود آمد.
پرواز 18:25 بعد از ظهر ـ با 45 دقیقه تاخیر ـ از فرودگاه هیثرو لندن پرواز کرد.
کاپیتان جیمز مک کواری، هنگام ورود به آسمان اسکاتلند در بیسیم گفت: «شب بخیر اسکاتلندی‌ها! بادپا یک صفر سه. ما در سطح سه یک صفر هستیم.» این آخرین چیزی بود که از هواپیما شنیده شد.
در ساعت نوزده و دو دقیقه و چهل وشش ثانیه هواپیما برای همیشه از صفحه رادار محو شد و یک دقیقه بعد بقایای هواپیما بر زمین خورد و آرامش را برای همیشه از دهکده لاکربی گرفت.
در شب انفجار بادی به قدرت 190 کیلومتر در ساعت بقایای اجساد قربانیان را تا شعاع 130 کیلومتری پراکند.
تحقیقات بعدی متخصصان دادگاه ثابت کرد 450 کیلوگرم ماده منفجره که در بخش بار جلویی هواپیما کار گذاشته شده بود، باعث نابودی سریع هواپیما شده است.
«به آن دخترک قرمز پوش»
270 نفر از 21 کشور دنیا قربانی این واقعه شدند. 11 نفر از مردم دهکده لاکربی اسکاتلند هم در میان کشته شدگان بودند. 35 دانشجوی دانشگاه سیراکیوس در نیویورک و دو نفر دیگر از دانشگاه ایالتی نیویورک که از برنامه‌ای آموزشی در لندن بازمی‌گشتند، در پرواز حضور داشتند.
پنج نفر از قربانیان از خانواده دیکسیت راتن بودند و سوروچی راتن 3 ساله هم در میان آنها بود، آنها از دهلی نو به سمت دیترویت پرواز می‌کردند. آنها قرار نبود با هواپیمای مرگ پرواز کنند. اول صبح سوار هواپیمای پان امریکن شماره 67 شدند، اما یکی از کودکان خانواده دچار مشکل تنفسی شد و خلبان هواپیما را پرواز نکرده بازگرداند تا خانواده را پیاده کند. پسرک به سرعت خوب شد و خانواده با هواپیمای شماره 103 پان امریکن پرواز کردند. سوروچی راتن یک کت و شلوار هندی درخشان قرمزرنگ پوشیده بود. بعدها خلبان هواپیمای اول، یادداشتی را به همراه دسته گلی در تالار یادبود لاکربی به یادگار گذاشت:
«به آن دختر کوچک قرمز پوش که اینجا آرام گرفته است، کسی که به پرواز من از فرانکفورت شادی بخشید. دخترک، تو لایق این نبودی.»
همه چیز «تقریبا» علیه مامور امنیتی تبعه لیبی
در 18 ماه اول بازجویی‌ها شاخه آلمان غربی «جبهه خلق برای آزادی فلسطین» مسوول این ماجرا شناخته می‌شد که به اعتقاد غربی‌ها توسط ایران و سوریه بنیانگذاری شده بود. اما در سال 1990 همه نگاه‌ها به سمت لیبی برگشت.
بعد از یک سال تحقیقات مشترک تیم‌های انگلیسی و آمریکایی، که در جریان آن از بیش از 1500 شاهد بازجویی به عمل آمد، در 31 نوامبر سال 1991 علیه عبدالباسط محمدعلی المقرحی یک مامور اطلاعاتی لیبیایی و رئیس بخش امنیتی لیبین عرب ایرلاینز و الامین خلیفه فهیمه رئیس دفتر همین شرکت هواپیمایی در جزیره مالت اعلام جرم شد.
در بقایای کیف سامسونتی که به اعتقاد پلیس حاوی بمب بود، بقایای یک لباس کودک کشف شد که بعدا اثبات شد در جزیره مالت تولید شده است. تونی گاسی فروشنده این لباس بعدها به یکی از مهمترین شاهدان تبدیل شد. او شهادت داد که مردی لیبیایی از او این لباس را خریده است. این مرد به اعتقاد گاسی، الباسط محمدعلی المقرحی بود.
به علاوه در جریان جست وجوها در محل سقوط هواپیما بخشی از یک زمان سنج الکترونیکی کشف شد که شبیه زمان سنجی بود که در جریان بازداشت یک مامور اطلاعاتی لیبیایی به دست آمده بود. بررسی‌های بعدی نشان داد زمان سنج کشف شده در لاکربی را شرکت سوئیسی مبو به سفارش ارتش لیبی تولید کرده بود.
بعد از این لیبی مورد تحریم‌های دولت آمریکا قرار گرفت و مذاکرات پیاپی با سرهنگ معمر القذافی رهبر لیبیایی‌ها باعث شد که بالاخره در پنجم آوریل سال 1999 متهمان به پلیس اسکاتلند تحویل داده شوند. جریان استرداد و محاکمه متهمان در هلند به عنوان منطقه‌ای بی‌طرف صورت گرفت.
در 31 ژانویه سال 2001 هیاتی متشکل از 3 قاضی اسکاتلندی ضمن تبرئه فهیمه، المقرحی را به 27 سال زندان محکوم کرد. فرجام خواهی المقرحی در 14 مارس 2002 پذیرفته نشد و تقاضای او از دادگاه اروپایی حقوق بشر در جولای 2003 «ناروا» تشخیص داده شد. در 23 سپتامبر سال 2003 از شورای تجدیدنظر پرونده‌های جنایی اسکاتلند ((SCCRC تقاضای بررسی مجدد پرونده‌اش را کرد، اما آنها اعلام کردند برای یک استیناف تازه پرونده باید به دیوان عالی کشور ارجاع شود.
المقرحی: بی‌گناهیم ثابت می‌شود
با این حال در سال 2007 یک گزارش رسمی ‌شهادت گاسی را از اعتبار انداخت. به اعتقاد مقامات دولتی گاسی پیشتر عکس المقرحی را در مجله ای دیده بود و این مساله بر قضاوت او تاثیر گذاشته است.
بالاخره SCCRC در 28 ژوئن سال 2007 اعلام کرد که تصمیم گرفته پرونده را به دیوان عالی کشور بفرستد. المقرحی دوران محکومیت خود را در زندان گریناک در نزدیکی گلاسکو می‌گذراند و همچنان بر بی‌گناهی‌اش پافشاری می‌کند.
المقرحی در بیانیه ای که هفته پیش منتشر شد اعلام کرده است: هیچ وقت شک نداشتم که بالاخره به درخواست استیناف من پاسخ داده می‌شود. من به هیچ‌وجه در بمب‌گذاری لاکربی دخالت نداشته‌ام. اطمینان دارم اگر تصویری کلی از ماجرا به داوران عالیرتبه نشان داده شود آنها می‌فهمند که من بی‌گناهم.
خانواده‌های قربانیان هم از دوباره به جریان افتادن دادگاه اعلام رضایت کرده‌اند. جان موسی که هلگا دختر 19 ساله‌اش را در جریان بمب گذاری از دست داد در گفت‌وگویی با بی‌بی‌سی ابراز امیدواری کرده که دادگاه به داستان کامل آنچه که آن روز رخ داده پی ببرد.
بالاخره چه خواهد شد
کسی واقعا نمی‌داند. دولت لیبی تاکنون 4/1 میلیارد دلار خسارت به خانواده‌های قربانیان پرداخته و در صورت اعلام بی‌گناهی المقرحی طرابلس برای پس گرفتن این مبلغ اقدام خواهد کرد.
سیستم قضایی اسکاتلند مسوول بازگرداندن این خسارت است نه خانواده‌های قربانیان. در صورت اثبات بی گناهی المقرحی احتمالا انگشت اتهام به سوی محمد ابوطلب رهبر «جبهه خلق برای آزادی فلسطین» نشانه می‌رود که به خاطر یک پرونده دیگر تروریستی در سوئد حبس ابد را می‌گذراند.
روزنامه تایمز لندن هفته گذشته نوشت: ممکن است کاخ سفید که این سال‌ها رویکردی تهاجمی‌تر در برابر کشورهای مخالف در پیش گرفته است، پرونده لاکربی را دوباره به جریان بیندازد اما این بار با هدفی دیگر.