اتمام حجت ایران با آمریکا در بغداد

گروه سیاسی ـ آرش خلیل‌خانه: مذاکرات دیپلماتهای ایران و آمریکا فردا در بغداد پس از هفته‌ها مناقشه و بحث میان دیدگاههای مختلف موافق و مخالف داخلی آغاز می‌شود.

این گفتگوها را باید نخستین مذاکرات رسمی ‌آشکار مقامات دو کشور پس از انقلاب دانست که بسیاری از تحلیلگران انتظار داشتند چند هفته قبل و در حاشیه اجلاس شرم‌الشیخ شکل بگیرد، اما تحولات سیاسی و مانور دیپلماتیک بی‌نظیر ایران در این اجلاس موجب شد تحقق آن با درخواست رسمی ‌آمریکا به هفتم خردادماه موکول شود.

در واقع تجربه شرم‌الشیخ برای آمریکاییها دو نکته مهم را آشکار ساخت؛ نخست اینکه بدون جلب حمایت ایران و به کارگیری نفوذ نرم‌افزاری آن هیچ‌یک از برنامه‌ها و طرحهای تدارک دیده شده برای عراق حداقل به طور کامل و مؤثر عملی نخواهد شد (حتی اگر آنها موفق شوند حدود هفتاد کشور منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را در مصر گرد هم آورند) و دوم این که واشنگتن برای بهره‌مندی از این پتانسیل نمی‌تواند آن را از مسیری که در برابر دیگر کشورها طی می‌کند به دست آورد، بلکه باید هزینه‌های آن را با رعایت آداب رسمی ‌دیپلماتیک در برابر ایران بپردازد.

این دو واقعیت منجر به آن شد که پس از تجربه ناکام آمریکا در شرم‌الشیخ، نیکلاس برنز، معاون رایس تأکید کند که ایران کشوری است که ما می‌خواهیم با آن مذاکره کنیم، اما آنها هنوز «بله» نگفته‌اند و امیدواریم در این مسأله تجدیدنظر کنند. در حقیقت آن‌گونه که پیش از این نیز در گزارشهای قدس آمده بود این موضوع یک اقدام سخت و نفسگیر برای دستگاه سیاست خارجی دولت نومحافظه‌کار آمریکا بود که می‌کوشد خود را از پیامدهای تشدید وخامت اوضاع در منطقه برهاند.

با این حال، نفس این تعامل دیپلماتیک و گفتگوی میان مقامات دو کشور به خودی خود مسأله‌ای بدان حد بزرگ هست که کماکان موضوع اختلاف میان گروهها و چهره‌های مختلف کشور باشد؛ اگرچه امروز با تبیین خط‌مشی تماسها در بغداد از سوی مقام معظم رهبری، تمامی ‌نگاهها به سوی مشی دولت در مسیر تعیین شده معطوف شده است.

واکنشهای داخلی

از زمان طرح درخواست اشغالگران عراق برای مذاکره با ایران، این مسأله با واکنشهای متفاوتی در داخل روبرو شد که از مخالفت و حتی شکل‌گیری تجمعات اعتراض‌آمیز (در محافل دانشگاهی) تا استقبال از این ایده و در مقطعی طرح پیشنهاد تشکیل گروه دوستی پارلمانی از سوی نماینده زنجان نیز متغییر بوده‌اند.

تندترین این واکنشها در طیف مخالف از ناحیه حسین شریعتمداری، مدیر مسؤول کیهان ابراز شد که هدف آمریکا از این مذاکرات را شکستن تابوی آن در جمهوری اسلامی ‌و القای این موضوع به جنبشها و کشورهای استقلال‌طلب که ایران نیز در نهایت وادار به مذاکره با آمریکا شد، عنوان کرد و آن را مذاکره با گرگها نامید.

در میان طیفهای اصولگرا نیز بازخوردهای اولیه با موضوع تقریباً منفی و مخالف بود؛ کما این که محمدنبی حبیبی، دبیرکل حزب مؤتلفه اسلامی ‌نیز با عنوان این مطلب که ایران در طی 28سال عمر خود حتی یک مورد حسن نیت از آمریکا ندیده است، یادآور شد: هیچ فایده‌ای برای ایران در مذاکره با آمریکا قابل تصور نیست.

اما در عین حال با نگاه به پاره‌ای ضروریات منطقه‌ای افزود: اگر مذاکرات تنها در مورد عراق و برای پایان دادن به اشغال عراق باشد، این امر می‌تواند مفید باشد.

امیر محبیان، دبیر کل حزب نواندیشان هم گفت: اگر مذاکره با آمریکا بر سر عراق برای استفاده از پتانسیل ایران برای حل کردن مشکلات آمریکا در عراق باشد، این مذاکره یک طرفه خواهد بود و تنها منافع آمریکا را تأمین خواهد کرد.

وی افزود: در هر درخواستی برای حل مشکلات، باید منافع دو سویه در نظر گرفته شود، اما ایالات متحده تاکنون جز برای مشکل آفرینی گامی ‌برنداشته است.

رضا طلایی‌نیک از اعضای مرکزیت فراکسیون وفاق و کارآمدی ایران نیز فضای دیپلماسی حاکم بر کشور را دچار روزمرگی و واکنشهای انفعالی خوانده و گفت: دوراندیشی و اتخاذ طرحی جامع مبتنی بر همه ابعاد مثبت و منفی مذاکره و رابطه با آمریکا جهت بازدارندگی از هزینه‌های احتمالی بعدی ضروری است.

این عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس تصریح کرد: در صورت مهیا شدن مقدمات واقعی و تفاهم اولیه از طریق رایزنیها و ارزیابی تغییر رفتارهای عملی آمریکا می‌توان مذاکره موفقیت آمیزی را پیش‌بینی کرد، اما استمرار رفتارهای خصمانه آمریکا مانند بازداشت 5 دیپلمات ایرانی در عراق و حمایتهای جدی از مخالفان و تروریستها علیه ایران و مواضع تند از سوی مقامات آمریکا با مذاکره تعارض دارد.

دکتر حاجی بابایی، عضو هیأت رئیسه مجلس هم معتقد بود، ما هیچ‌گاه نباید این جمله را بیان کرده و بر زبان بیاوریم که با آمریکا مذاکره می‌کنیم؛ زیرا از لحاظ سیاسی و دیپلماتیک به نفع ما نیست و منافع ما را تأمین نمی‌کند.

وی به خبرنگار قدس گفت: شکی نیست که آمریکاییها به دنبال سوءاستفاده از این موقعیت هستند.

از دیدگاه مقابل، اما بسیاری دیگر از سیاسیون کشور با نگاه مثبت به این مسأله نگاه کرده و آن را فرصتی برای اثبات دوباره و به رخ کشیدن توان جمهوری اسلامی ‌و حتی آغازی برای امکان گفتگوهای بیشتر دانستند.

از آن جمله، میر تاج‌الدینی، عضو فراکسیون اکثریت مجلس گفت: طرح همزمان تجدید رابطه با مصر و مذاکره با آمریکا نشان از عزم جدید ایران برای گسترش روابط دیپلماتیک دارد.
نگاه بیرونی به مسأله
مذاکره دو کشور از نگاه بیرونی اما متفاوت و به دور از چالشهای درونی آن بود و مسیر هموارتر و کوتاه‌تری را سپری کرد.

یک سال پیش، کاخ سفید آمریکا با برگزاری مذاکرات برخی نهادهای دولتی با ایران درباره مسأله عراق موافقت کرد، اما به نتیجه‌ای نرسید. دسامبر سال 2006 میلادی، گروه تحقیقات مسأله عراق کنگره آمریکا گزارشی را درباره اوضاع عراق منتشر کرد و در آن خواستار انجام گفتگوی دیپلماتیک با ایران درباره مسأله عراق از سوی دولت شد، اما دولت بوش واکنش سردی نسبت به آن نشان داد. بنابراین برخورد کنونی آمریکا نشانگر تغییر موضع دولت بوش در مذاکره با ایران است.

آمریکاییها نیز این بار برای از دست ندادن آخرین فرصتی که می‌توان گفت برای بهره مندی از همکاری و توان ایران در اختیار دارد، تن به قواعد دیپلماسی داده و هم به جز در مقطع میانی پروسه پذیرش با نگاه به بحرانهای داخلی حزب جمهوری خواه تا حدی در ادبیات سیاسی خود محافظه‌کارانه رفتار کردند.

مهمتر اینکه برای نخستین بار در تاریخ روابط دو دولت پس از انقلاب، واشنگتن از طریق سفارت سوئیس درخواستی کتبی و رسمی ‌برای این مذاکره را تسلیم مقامات ایرانی کرد.

در همین رابطه، رایس در سفر به مسکو زمان را برای بازگشایی کانال گفتگو مناسب خواند و افزود: ایده گفتگو از گفتگو با کشورهای همسایه عراق در منطقه نشأت می‌گیرد که می‌گویند همه ما تعهدی در آنجا داریم؛ مبنی بر اینکه آنچه که در توان داریم برای کمک به عراقیها انجام دهیم و دیک چنی، معاون رئیس‌جمهور آمریکا نیز مذاکرات عراق را به «کانال بغداد» تعبیر کرد.

در همین حال، «گوردون جاندروئه»، سخنگوی شورای امنیت ملی آمریکا با بیان اینکه جرج بوش، رئیس‌جمهوری آمریکا، مذاکره با ایران در مورد اوضاع عراق را تأیید کرده، این مذاکرات را بخشی از تلاش آمریکا برای ترغیب ایران به ایفای نقش سازنده در عراق عنوان کرد. بیش از همه، اما به نظر می‌رسد مقامات دولت عراق از شکل گیری این مذاکرات استقبال کرده‌اند و بسیار مشتاق هستند. کما این که نخستین بار خبر این اتفاق را هوشیار زیباری وزیر خارجه عراق با ذوق زدگی در هفدهم اردیبهشت ماه اعلام کرد.

نمایندگان پارلمان عراق از تمایل ایران و آمریکا برای انجام مذاکرات درباره کشورشان استقبال کردند.

«برهم صالح»، معاون نخست‌وزیر عراق نیز در واکنش به این موضوع گفت: مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا هرگز سرنوشت عراق را تغییر نمی‌دهد. دولت عراق بر این باور است که ایران و آمریکا روابط متشنج خود را که بیش از دو دهه ادامه دارد، با هدف برقراری صلح در منطقه پشت سر بگذارند.

طارق الهاشمی، معاون رئیس‌جمهور عراق در دیدار با منوچهر متکی، با قدردانی از حمایت ایران از دولت عراق، مذاکره ایران و آمریکا را برای امنیت عراق مهم توصیف کرد و گفت: دیدار آمریکا و ایران باید با مشارکت فعال عراق باشد و طرف عراقی نقشی مهم در روند این مذاکرات از آغاز تا نهایت ایفا کند.

فصل‌الخطاب مذاکرات

در هفته‌های اخیر و با شکل‌گیری بحثها و گمانه‌ها درباره اصل و پیامدهای مذاکره میان ایران و آمریکا و بروز برخی چالشها در این حوزه، در نهایت رهبر معظم انقلاب با ورود به موضوع محدوده، چارچوب و ماهیت این تماسها را تعیین و تبیین کردند تا اختلاف نظرهای داخلی در این باره پایان یابد.

مقام معظم رهبری در جمع علما، فضلا و اساتید حوزه‌های علمیه مشهد تأکید کردند: سیاست جمهوری اسلامی ‌ایران در عدم مذاکره و ارتباط با آمریکا تا هنگامی ‌که سیاستهای این دولت استکباری تغییر نکند، به قوت خود باقی است و گفتگوی ایران با آمریکا فقط در مورد وظیفه اشغالگران در قبال امنیت عراق است.

رهبر انقلاب اسلامی ‌با اشاره به بحثهای مربوط به مذاکره نمایندگان ایران و آمریکا در خصوص عراق خاطرنشان کردند: به دلیل اینکه آمریکا به عنوان دولت اشغالگر به وظایف خود در برقراری امنیت در عراق عمل نمی‌کند و دست دولت این کشور را بسته و برای سرنگونی آن تلاش و از تروریستها نیز حمایت می‌کند، وزارت خارجه به درخواست دولت عراق تصمیم گرفت در یک گفتگوی رودرو با آمریکاییها، مسؤولیت و وظایف آنان را در قبال امنیت عراق یادآوری و با آنها اتمام حجت کند.

رهبر انقلاب اسلامی ‌خاطرنشان کردند: آمریکاییها می‌گویند به غیر از موضوع عراق، در مورد مسأله دیگری مذاکره نخواهد شد، اما ما به آنها می‌گوییم حتی موضوع عراق هم به شما ربطی ندارد و گفتگو فقط در مورد وظیفه اشغالگران در قبال امنیت عراق است.

مذاکرات سفیران

گمانه‌های فراوانی درباره سرپرست تیم مذاکره‌کننده کشور در عراق در دو هفته اخیر مطرح بود و این مسأله به یکی از مسایل مورد توجه رسانه‌ها تبدیل شد، اما سرپرست تیم مذاکره کننده هسته‌ای کشورمان تا پیش از تبیین اصول محوری و خطوط قرمز این گفتگوها تعیین نشد که رخدادی معنادار به شمار می‌رود.

تا پیش از این به دلیل پایان یافتن دوره مأموریت محمدجواد ظریف در نمایندگی سازمان ملل و تخصص و تجربه وی در برخورد و مذاکره با آمریکاییها، بیشترین گمانه‌ها درباره انتخاب وی مطرح بود.از ایروانی، سفیر سابق ایران در عراق نیز برای این مأموریت نام برده می‌شود و گزینه دیگر که گمانه‌های نشریات خارجی بر وی متمرکز شده بود، دیپلمات قدیمی ‌و ورزیده، محمد جواد لاریجانی بود.

اما حسن کاظمی‌قمی، سفیر ایران در بغداد که پیش از این سمت با همین عنوان در افغانستان حضور داشت، آخرین گزینه در گمانه‌زنیها به شمار می‌رفت.

اما نماینده و سفیر آمریکا در این مذاکرات یعنی «رایان کروکر» نیز چهره‌ای سرشناس در وزارت خارجه آمریکا و فردی آشنا به مسایل ایران است.

دیدگاههای کروکر 57 ساله به مذاکرات در حال آغاز نیز مثبت و جالب توجه بوده است. در همین رابطه خبرگزاری فرانسه از واشنگتن گزارش داد: سفیر جدید آمریکا در بغداد در مورد امکان مذاکره مستقیم آمریکا و ایران گفت که وی طرفدار رویکردی منطقه‌ای است.