تعامل براساس اصل تفاهم

روابط جمهوری آذربایجان با کشورهای اسلامی به ویژه با جمهوری اسلامی ایران که با آن پیوندهای دیرینه تاریخی، فرهنگی و دینی داشت پس از فروپاشی شوروی سابق و کسب استقلال در سال 1991 میلادی شکل گرفت.

در واقع کسب استقلال به نوعی تحقق آرمان‌های مردم جمهوری آذربایجان برای برقراری مناسبات نزدیک با ایران را مهیا کرد و شتافتن مردم مرزنشین این کشور در بدو استقلال به سمت رود ارس و مرزهای کشورمان نشانگر آن بود.

جمهوری اسلامی ایران از نخستین کشورهایی بود که استقلال جمهوری آذربایجان را به رسمیت شناخت و آمادگی خود را برای هرگونه کمک به توسعه این کشور همسایه و مسلمان اعلام کرد.

جمهوری آذربایجان در جریان بحران قره‌باغ کوهستانی و مناقشه با ارمنستان از حمایت‌های سیاسی، اقتصادی و کمک‌های انسان‌دوستانه جمهوری اسلامی ایران برخوردار شد.

جمهوری اسلامی ایران در جریان این مناقشه بی‌درنگ به کمک هزاران آواره جنگی جمهوری آذربایجان شتافت و با گشودن مرزهای خود به روی آنها و ایجاد چند اردوگاه در مناطق جنوبی جمهوری آذربایجان به مدت چند سال وظیفه انسانی و همسایگی را به نحو احسن ایفا کرد و در سطوح بین‌المللی هم بر حفظ تمامیت ارضی این کشور تاکید کرد.

بیشتر کارشناسان و صاحب‌نظران آذری عقیده دارند که برخلاف توطئه‌ها و مانع‌تراشی‌های مکرر دشمنان، گسترش و تعمیق مناسبات دو کشور همسایه و شیعه جمهوری آذربایجان و ایران به لحاظ وجود مشترکات تاریخی و فرهنگی، علاقه مردم دو طرف و تاکید دولتمردان اجتناب‌ناپذیر است.

بر این اساس در جمهوری آذربایجان پس از به قدرت رسیدن "حیدر علی‌اف" در سال 1993 میلادی به توسعه روابط با جمهوری اسلامی ایران توجه بیشتری شد.

حیدر علی‌اف رییس‌جمهوری فقید آذربایجان در یکی از سخنرانی‌های خود با اشاره به اهمیت تعمیق مناسبات دو کشور گفت: هیچ دو کشوری مانند ایران و جمهوری آذربایجان تا این سطح به یکدیگر نزدیک و از مشترکات تاریخی، فرهنگی و معنوی برخوردار نیستند.

مقامات و کارشناسان آذری سفر سال 2002 میلادی حیدر علی‌اف به تهران و امضای قرارداد دوستی و همکاری میان جمهوری آذربایجان و جمهوری اسلامی ایران و نیز امضای 11 تفاهمنامه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در این سفر را نقطه عطفی در مسیر توسعه مناسبات دو کشور می‌دانند.

این سفر و دیگر سفرهای متقابل مقامات عالی‌رتبه و توافقات حاصل ‌شده در جریان مذاکرات آنها تحرک تازه‌ای به روند گسترش مناسبات دو کشور بخشید.

"الهام علی‌اف" رییس‌جمهوری فعلی آذربایجان که در سال 2003 میلادی در این کشور به قدرت رسید خود را پایبند به خط‌ مشی حیدر علی‌‌اف اعلام کرد و توسعه مناسبات با جمهوری اسلامی ایران را از اولویت‌های سیاست خارجی دولت باکو خواند.

در جریان سفر الهام علی‌اف در ماه ژانویه سال 2005 میلادی به جمهوری اسلامی ایران هم 9 تفاهمنامه همکاری بین دو کشور در زمینه‌های مختلف سیاسی، اقتصادی، بازرگانی و فرهنگی امضا شد که تاثیر قابل توجهی در گسترش مناسبات فیمابین داشت.

در دوره ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد مقامات دو کشور عزم خود را برای تقویت و توسعه مناسبات دوجانبه به نمایش گذاشتند که چند دیدار روسای جمهوری آذربایجان و ایران در یک مقطع کوتاه زمانی نشانگر آن است.

دیدار الهام علی‌اف و محمود احمدی‌نژاد در حاشیه اجلاس سران عضو سازمان کنفرانس اسلامی در مکه در 12 دسامبر سال 2005 میلادی، حضور سران دو کشور پس از 10 روز از این دیدار در مراسم انتقال گاز طبیعی ایران به جمهوری خودمختار نخجوان و مذاکرات دوجانبه آنها در حاشیه اجلاس سران کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اقتصادی اکو در ماه می سال 2006 میلادی در باکو از آن جمله می‌باشد.

مقامات بلند‌پایه ایران و جمهوری آذربایجان همواره به تمایل و علاقه‌مندی برای توسعه مناسبات دوجانبه در زمینه‌های مختلف تاکید دارند هر چند محافل و برخی رسانه‌های غربی در سالهای اخیر تلاشهای هدفمندی در راستای ایجاد مشکل در روند گسترش روابط دو همسایه داشتند ولی این تلاشها با تدبیر و هوشیاری مقامات و نزدیکی مردم دو کشور حاصلی نداشت.

 الهام علی‌اف در جریان سفرهای خارجی و نیز در مصاحبه و گفت‌وگوهای مختلف با خبرنگاران بارها کرده است که جمهوری آذربایجان هرگز اجازه استفا خاک خود علیه جمهوری اسلامی ایران را نخواهد داد از برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای ایران حمایت کرد.

وی در این مصاحبه‌ها با تشریح موضع دولت باکو در این زمینه تاکید کرد که هر گونه مشکل پیش آمده درباره برنامه هسته‌ای ایران باید از طریق گفت‌وگو و مذاکره حل‌وفصل شود.

ایران و جمهوری آذربایجان در سالهای اخیر همگام با گسترش مناسبات سیاسی اقتصادی و فرهنگی به تعمیق همکاری‌های امنیتی و نظامی نیز توجه کرده و سفرهای متقابل وزیران دفاع دو کشور در سال 2005 و 2006 میلادی و امضای موافقتنامه‌های همکاری نظامی پایه‌گذار آن شد.

در بخش اقتصادی همکاری‌های ایران و جمهوری آذربایجان رو به گسترش است و اراده مقامات عالی‌رتبه دو کشور بر تعمیق هر چه بیشتر این مناسبات بوده است.

بر این اساس در جریان دیدارهای قبلی الهام علی‌اف و محمود احمدی‌نژاد چند سند همکاری اقتصادی از جمله تفاهمنامه همکاری ایران و جمهوری آذربایجان در بخش انرژی و تخصیص یک میلیون دلار کمک مالی توسط ایران به این کشور برای احداث پل مرزی "شاه‌تختی‌ـ پلدشت" امضا شد.

جمهوری اسلامی ایران همچنین 40 میلیون دلار تسهیلات برای بازسازی جاده آستارا- باکو و دو میلیون دلار کمک مالی بلاعوض برای مطالعات این طرح به جمهوری آذربایجان تخصیص داده است.

همکاری‌های دو کشور در بخش انرژی از پیشرفت قابل توجهی برخوردار است به طوری که جمهوری اسلامی ایران برای تامین نیاز برق جمهوری آذربایجان و به ویژه جمهوری خودمختار نخجوان که به علت ادامه مناقشه قره‌باغ در انزوا بسر می‌برد، اقدامات لازم را انجام داده است.

هم‌اکنون حجم انتقال نیروی برق از ایران به جمهوری آذربایجان سالانه 200 مگاوات است که با اجرای طرح‌های مشترک قرار است در آینده این میزان به 700 مگاوات برسد.

ایران در این راستا طبق توافق روسای جمهوری دو کشور در سال 2004 میلادی در باکو برای افزایش حجم انتقال نیروی برق از ایران به جمهوری آذربایجان از طریق احداث خطوط جدید، 75 میلیون دلار اعتبار اختصاص داده است که توسط بانک توسعه صادرات ایران تامین می‌شود.

علاوه بر این، دو کشور همکاری‌های خود در بخش انرژی در سطح منطقه‌ای را نیز گسترش می‌دهند و در حال حاضر طرح اتصال و یکسان‌سازی شبکه‌های برق ایران، جمهوری آذربایجان و روسیه در دست مطالعه و اجرا است.

همچنین ایران و جمهوری آذربایجان در قالب ایجاد کریدور حمل‌ونقل شمال- جنوب که تحقق آن موجب افزایش چند برابری حجم ترانزیت کالا از طریق دو کشور می‌شود، همکاری می‌کنند.

جمهوری اسلامی ایران همواره آمادگی خود را برای انتقال تجارب فنی و صنعتی خود به جمهوری آذربایجان اعلام کرده و راه‌اندازی خط تولید خودرو "سمند" در شهر شماخی این کشور و نیز واحدهای داروسازی و تولید مواد شوینده در باکو از آن جمله است.

سرمایه‌گذاری چشمگیر شرکت‌های ایرانی در زمینه‌های مختلف اقتصادی از جمله حمل‌ونقل، ارتباطات، بهداشت، خطوط انتقال برق، صنعت و کشاورزی و نیز افزایش حجم گردش تجاری سالیانه جمهوری آذربایجان و ایران به 600 میلیون دلار نشانگر توسعه مناسبات اقتصادی دو کشور است.

کارشناسان اقتصادی آذربایجان معتقدند که با توجه به ظرفیت‌های موجود حجم گردش تجاری دو کشور همسایه را می‌توان سالیانه به یک میلیارد دلار رساند.

هم‌اکنون رفت و آمد‌های متقابل مردم دو کشور از گذرگاه‌های مرزی بیش از پیش افزایش یافته به طوری که سالیانه حدود 500 هزار نفر از اتباع دو کشور از این طریق رفت و آمد می‌کنند.

جمهوری اسلامی ایران اقدامات لازم برای ایجاد تسهیلات در این زمینه را با گشایش کنسولگری جمهوری آذربایجان در تبریز و لغو روادید یک‌جانبه برای ساکنان جمهوری خودمختار نخجوان انجام داده است و تلاش دارد با لغو روادید با جمهوری آذربایجان تردد اتباع دو کشور بیش از پیش آسان‌تر شود.

ایران همچنین در بخش اجتماعی از کمک‌های خود به مردم جمهوری آذربایجان دریغ نکرده است و با مستقر کردن دفاتر کمیته امداد امام خمینی(ره) کمک شایانی به آوارگان جنگی و خانواده‌های تهیدست آذری می‌کند.

این کمیته در حال حاضر 40 هزار نفر از مددجویان جمهوری آذربایجان را تحت پوشش دارد که با اجرای طرحهای مختلف خودکفایی برای حل مشکلات معیشتی و تحصیلی آنها تلاش می‌کند.