قبرس، ریگی در کفش ترکیه

20 ژوئیه سال 1974 ترکیه برای حمایت از جامعه ترک‌های قبرس به این کشور نیرو اعزام کرد و قبرس به دو منطقه ترک‌نشین و یونانی‌نشین تقسیم گردید و نیکوس سامپسون که با پشتیبانی نظامیان یونانی به جای اسقف ماکاریوس رییس‌جمهور شده بود، مقام خود را به گلانکوس کلریدس واگذار کرد و نیروهای ترکیه نیز که نواحی شمالی جزیره را به تصرف خود درآورده بودند، رئوف دنکتاش را به ریاست جمهوری منطقه ذکر شده منصوب کردند.

به گزارش ایسنا در بهار 1974 مقامات اطلاعاتی قبرس به اسناد و مدارکی دست یافتند که نشان می‌داد سازمان EOKA-B (سازمان شبه‌نظامی راستگرای حامی الحاق جزیره قبرس به یونان وابسته به یونانی‌های قبرس که در سال 1971 تشکیل شده بود) درصدد کودتا بوده و برای این مقصود از سوی دولت نظامی در آتن به لحاظ مالی و نیروی انسانی مورد حمایت قرار می‌گیرد.

بدین‌سان سازمان مذکور ممنوع ‌الفعالیت شده اما فعالیت آن به طور زیرزمینی ادامه یافت. در اوایل ژوییه 1974 ماکاریوس طی نامه‌ای به رییس‌جمهور یونان خواستار آن شد که باقی 650 سرباز یونانی که در خدمت گارد ملی این کشور هستند، از قبرس عقب‌نشینی کنند. ماکاریوس همچنین دولت نظامی آتن را به طراحی توطئه سوءقصد به جانش و تلاش برای سرنگونی دولت قبرس متهم کرد.

ماکاریوس نامه خود را در تاریخ دوم ژوییه 1974 به رییس‌جمهور یونان ارسال داشت و پاسخ این نامه 13 روز بعد نه در قالب نامه‌ای دیگر بلکه به صورت دستوری صادره از سوی آتن به نیروهای گارد ملی قبرس ارایه شد که این نیروها فرماندهان خود را سرنگون ساخته و کنترل جزیره قبرس را در دست بگیرند. ماکاریوس به زحمت توانست از مهلکه حملات نیروهای گارد ملی به رهبری یونان جان سال به در ببرد.

وی به کاخ ریاست جمهوری متواری شد و از آنجا به پافوس رفت. سپس یک فروند هلیکوپتر متعلق به ارتش انگلیس وی را از منطقه آکروتیری به لندن انتقال داد.

چند روز بعد ماکاریوس در نشست اعضای شورای امنیت سازمان ملل به ایراد سخنرانی پرداخت و در همین جلسه بود که وی به عنوان رییس‌جمهور قانونی جبهه قبرس به رسمیت شناخته شد. در این گیرودار نیکوس سامپسون از عوامل تروریستی EOKA به عنوان رییس‌جمهور موقت دولت جدید قبرس معرفی شد. برای مقامات آنکارا کاملا واضح و مبرهن بود که آتن عامل اصلی کودتا در قبرس بوده لذا نیروهای مسلح ارتش ترکیه به حالت آماده‌باش درآمدند.

ترکیه پیشتر در سالهای 1964 و 1967 اقداماتی مشابه انجام داده بود اما هیچ‌گاه مبادرت به حمله نظامی نکرده بود.

همزمان بولنت اجویت، نخست‌وزیر وقت ترکیه برای بهره‌مندی از کمک انگلیس در اقداماتی مشترک در قبرس به لندن سفر کرد و خواستار حمایت انگلیس به موجب معاهده ضمانت منعقد شده در سال 1959 شد اما مقامات انگلیس به خاطر عدم تمایل یا نداشتن آمادگی لازم از مشارکت در حمله نظامی به قبرس به عنوان یک قدرت ضامن سر باز زدند. در این میان دولت آمریکا نیز در جهت تقویت دولت ماکاریوس اقدامی صورت نداد اما ژوزف سیسکو، معاون وزیر امور خارجه آمریکا در امور سیاسی به لندن و کشورهای واقع در شرق سواحل مدیترانه عزیمت کرد تا از وقوع تهاجم نظامی ترکیه و متعاقب آن جنگ میان این کشور و یونان جلوگیری کند.

مقامات ترکیه خلع قدرت نیکوس سامپسون و حذف نیروهای یونانی از قالب نیروهای گارد ملی و هم‌چنین ضمانت لازم‌الاجرای استقلال قبرس را مطالبه کردند.

البته سامپسون برای رژیم آتن فردی بی‌ارزش و دور‌ریختنی محسوب می‌شد اما سیسکو تنها توانست موافقت آتن را در خصوص تشریح مجدد ماموریت مابقی 650 سرباز یونانی جلب کند. در حالی که معاون وزیر خارجه آمریکا در امور سیاسی در آتن به مذاکره و رایزنی می‌پرداخت کشتی‌های جنگی ارتش ترکیه به حالت آماده‌باش در دریای مدیترانه مستقر بودند.

شاید در آخرین لحظات این امکان وجود داشت که یونانی‌ها امتیازاتی را داده و از وقوع تهاجم نظامی جلوگیری شود اما این اتفاق نیفتاد و در 20 ژوییه 1974 تهاجم ترکیه به قبرس آغاز شد.

سه روز بعد دولت یونان فروپاشید و سامپسون نیز در نیکوزیا، پایتخت قبرس از مقام خود کناره‌گیری کرد و بدین ترتیب خطر جنگ میان هم‌پیمانان سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) پایان پذیرفت اما ارتش ترکیه در قبرس خیمه زده بود.

کنستانتینوس کارامانلیس که به خواست خود از سال 1963 در فرانسه در تبعید بسر می‌برد، برای اداره دولت یونان فراخوانده شد.

از سوی دیگر گلانکوس کلریدس که در پی استعفای سامپسون به مقام ریاست جمهوری رسیده بود، به عنوان کفیل ریاست جمهوری قبرس مراسم سوگند خود را اجرا کرد.

همزمان وزرای امور خارجه کشورهای عضو معاهده ضمانت در تاریخ 25 ژوییه در ژنو گردهم آمده و در خصوص وضعیت جنگی در قبرس به بحث و گفتگو پرداختند. اجویت، نخست‌وزیر وقت ترکیه صراحتا از تغییرات به وجود آمده در دولت یونان استقبال کرد و به نظر می‌رسید که میل وافری به از میان برداشتن تنش‌ها میان آنکارا و آتن دارد. به هر جهت در جریان مذاکرات صلح نیروهای ترکیه بخشی از مناطق جزیره قبرس را تحت کنترل خود آورده و به تقویت مواضع خود پرداختند.

در کنفرانس دوم در ژنو که در تاریخ 10 اوت برگزار شد دنکتاش به عنوان نماینده ترکیه که به همراه کلریدس به عنوان نماینده قبرس در مذاکرات حاضر شده بود، پیشنهاد تشکیل «فدارسیون دو منطقه‌ای» را ارایه کرد به گونه‌ای که منطقه ترک‌نشین قبرس 34 درصد کل خاک قبرس را تحت اختیار خود داشته باشد.

با رد این پیشنهاد، وزیر امور خارجه ترکیه پیشنهاد ایجاد منطقه ترک‌نشین قبرس را در بخش‌هایی از نواحی شمالی قبرس و تعیین 5 قلمروی تحت کنترل ترک‌های قبرس را در مناطقی دیگر که در مجموع باز هم 34 درصد کل خاک این جزیره می‌شد، ارایه نمود. کلریدس خواستار 36 تا 48 ساعت زمان جهت مشاوره و مذاکره با دولت قبرس در نیکوزیا و ماکاریوس که در لندن بسر می‌برد، شد.

درخواست ترکیه باز هم رد شد به دنبال آن در 14 اوت دومین مرحله از تهاجم نظامی ترکیه به قبرس شکل گرفت.

دو روز بعد زمانی که نیروهای ارتش ترکیه 37 درصد خاک جزیره قبرس را در امتداد آنچه که مقامات آنکارا «خط آتیلا» نامیدند، تصرف کردندـ خط آتیلا از خلیج مورفور واقع در شمال غربی قبرس تا فاماگوتسا در شرق این جزیره امتداد داشت‌ـ دولت ترکیه دستور آتش‌بس را صادر کرد.

تجزیه قبرس به دو منطقه ترک‌نشین و یونانی‌نشین که با تهاجم نظامی ترکیه و یا به گفته مقامات این کشور مداخله نیروهای ارتش ترکیه صورت پذیرفت، با کشته شدن هزاران انسان همراه بود.

برآوردها حاکی از آن است که تقریبا یک سوم جمعیت هر یک از مناطق یونانی‌نشین و ترک‌نشین مجبور به ترک خانه و کاشانه خود شدند و اقتصاد قبرس به تباهی کشیده شد.

تلاشها جهت جبران خسارات سنگین جنگ از همان سالها آغاز شد و در دهه 80 به یمن گسترش صنعت گردشگری در قبرس این کشور با رونق اقتصادی روبرو شد.

در نوامبر 1983 جامعه ترک‌نشین قبرس، جمهوری قبرس شمالی را اعلام داشت که جز ترکیه، هیچ کشور دیگری آن را به رسمیت نشناخت. قبرس در دهه 1980 به پیشرفت‌های قابل توجهی در زمینه‌های اقتصادی و درآمدهای چشمگیر توریستی دست یافت و مرکز مالی منطقه از بیروت به قبرس منتقل شد و در پنجم می 1985 قانون اساسی قبرس شمالی به نام جمهوری قبرس ترک به همه‌پرسی گذاشته شد.