اوپک و قیمت واقعی نفت

سینا اطهری

سومین اجلاس سران 12 کشور صادرکننده نفت «اوپک» از امروز شنبه به مدت دو روز در ریاض پایتخت عربستان سعودی برگزار می‌شود. سران اوپک که در گردهمایی خود به مسائلی مثل قیمت نفت و بازار نیز نیم‌نگاهی خواهند داشت، مسائل بلندمدت و راهبردی اوپک و نقش‌آفرینی جدید این سازمان مهم بین‌المللی در بازار انرژی را در دستور کار جدی خود دارند.

دبیرخانه اوپک اعلام کرده که بهای سبد نفت خام این سازمان شامل 12 نوع نفت خام کشورهای عضو با 44 سنت افزایش، به 87 دلار و یک سنت رسیده است.

سومین نشست سران اوپک در حالی برگزار می‌شود که بازار نفت با شرایط بی‌سابقه‌ای از نظر قیمت مواجه است که علل عمده آن مسایل جغرافیای سیاسی و درگیری در مناطق تولیدکننده نفت خام است. اعضای اوپک در شرایط رکودگونه بهای نفت با تمام توان در حال تولید نفت خام هستند و بارها اذعان داشته‌اند که هیچ کوتاهی از سوی این سازمان برای تامین نیاز بازار و مصرف‌کنندگان نفت صورت نگرفته است. انتظار نمی‌رود سران اوپک در نشست ریاض در کارهای جزیی دخالت کنند و تصمیمهای خرد بگیرند بلکه این انتظار وجود دارد که سران اوپک با اتخاذ تصمیم‌های کلان، سیاست‌های کلان و خط‌مشی کلی این سازمان را تعیین کنند. چرا که قیمت کالاها در بازارهای جهانی معمولا براساس رفتار طرف‌‌های عرضه و تقاضا و در نقطه تعادل، تعیین می‌شود. این قیمت، معمولاً شامل ارزش‌های اقتصادی و هزینه تمام شده تولید به علاوه میزان منطقی سود است حال آنکه علاوه بر میزان عرضه و تقاضا، انتظارات روانی و متغیرهای تحولات سیاسی و روابط بین‌الملل هم بر قیمت نفت تاثیر می‌گذارد. اوپک معتقد است علت افزایش قیمت نفت، کمبود این محصول در بازار نیست بلکه دلالان بورس، کاهش ارزش دلار و تنگناهای لجستیکی در زنجیره تامین، از دلایل افزایش قیمت هستند. به همین علت سران این سازمان اعلام کرده‌اند در نشست خود در ریاض به مسائل دیگری همچون صرفه‌جویی انرژی، محیط‌زیست و حفظ تولید متوازن نفت خواهند پرداخت و شعار این نشست نیز «تامین نفت؛ ترویج شکوفایی و محافظت از کره زمین» است. کارشناسان معتقدند که سفته‌بازی و گسترش تنش‌های سیاسی بین‌المللی مهمترین عوامل افزایش قیمت نفت به شمار می‌رود و بازار جهانی نفت با هیچ‌گونه کمبود عرضه‌ای روبرو نیست. از این نکته نیز نمی‌توان به راحتی عبور کرد که کاهش ذخایر انرژی آمریکا نیز آثار روانی زیادی بر رشد قیمت نفت داشته است.

سازمان اطلاعات انرژی برآورد کرده است مجموع تقاضای جهانی نفت در سال 2007 با یک و سه دهم درصد افزایش به 85 میلیون و 780 هزار بشکه در روز برسد. و سال 2008 هم روند افزایشی تقاضا ادامه خواهد یافت. سازمان کشورهای صادرکننده نفت در نشست پیشین خود توافق کرده است از ماه نوامبر با تعیین سقف تولید 27 میلیون و 200 هزار بشکه‌ای، تولید را معادل 500 هزار بشکه در روز افزایش دهد.

نفت خام در میان همه کالاها اعم از خام یا واسطه یا نهایی، مختصات و ویژگی‌هایی دارد که آن را از همه کالاها، متمایز کرده است و به همین دلیل، شیوه تحلیل تحولات قیمتی، نحوه اثرگذاری آن بر اقتصاد کشور و نوع برنامه‌ریزی برای درآمدهای حاصل از آن با کالاهای دیگر فرق می‌کند. در این میان تحلیل شاخص‌های بازار نشان می‌دهد بازار نفت در حال حاضر با مازاد عرضه نفت مواجه نیست بلکه رشد تقاضا از شتاب بالایی برخوردار بوده و این موضوع، موجب شده تا افزایش قیمت نفت به بشکه‌ای 110 دلار را نیز محتمل کند.

نکته مهم در تحلیل روند تحولات قیمتی نفت خام، آن است که باید به قیمت واقعی آن توجه شود و فقط قیمت اسمی آن تحلیل نشود. با وجود اینکه قیمت‌های نفت از گذشته به طور سنتی پایین نگه داشته شده اما افزایش کنونی قیمت‌ها عملا به قدرت خرید بالاتر و توسعه پروژه‌های اساسی و زیربنایی آنها کمک نمی‌کند. عده‌ای تلاش می‌کنند قیمت اسمی نفت را که همان قیمت جاری است بررسی و ادعا کنند که افزایش قیمت نفت باعث افزایش هزینه‌های تولید شده و به ضرر اقتصاد جهانی است. این تحلیل عمدتا مورد توجه کشورهای صنعتی و مصرف‌کننده است؛ این در حالی است که درآمدهای مالیاتی آنها از محل فرآورده‌های نفت خام چند برابر شده است.

به گفته مدیر پژوهش موسسه بین‌المللی مطالعات انرژی کشورمان، از قیمت نفت خام در سال 1980 براساس میزان تورم تعدیل شود به رقم 101 دلار می‌رسیم  که در مقایسه با نفت خام بشکه‌ای 95 دلاری بسیار بیشتر است. بنابراین این ادعا که قیمت نفت خام افزایش یافته است و این نرخ برای اقتصاد جهانی تهدید به شمار می‌رود، مبنای اقتصادی و علمی ندارد. البته مصرف‌کنندگان خواهان دسترسی به «نفت ارزان» هستند که فقط برای خودشان جالب است و کشورهای صادرکننده نفت خام در این‌باره باید مراقب پلتیک‌های سیاسی و اقتصادی حریف باشند. علاوه بر این، از آنجا که نفت عمدتا به دلار آمریکا قیمت‌گذاری می‌شود کاهش ارزش دلار آمریکا در برابر ارزهای عمده جهانی به‌ویژه یورو، موجب شده تا قدرت خرید کشورهای تولیدکننده نیز کاهش یابد. به عبارت دیگر، بازار جهانی نفت خام هم‌اکنون گرفتار دامنه‌ای از توهم پولی است؛ یعنی قیمت‌ها ظاهراً افزایش یافته اما از طرف دیگر بخشی از قدرت خرید دلارهای نفتی از بین رفته است.

از همین‌رو، سران اوپک در شرایط فعلی باید از حداکثر قدرت و توان خود برای رسیدن به قیمت واقعی نفت در بازار جهانی استفاده کنند و طرح تغییر سبد ارزی فروش نفت خام از دلار به یورو را در نشست ریاض بررسی و تصویب کنند؛ این راهبرد حتما می‌تواند به شیوه جدید مقابله اوپک با زیاده‌خواهان تبدیل شود.