486 میلیارد دلار

رضا زندی

چراغ آمار بدون فیلتر سیاست

وقتی سخن به اسانس سیاست آلوده نشود صاحبش را پیدا می‌کند. اینکه چه دولتی با چه گرایشی در 18 سال پیشین ایران‌زمین، حکمران بوده است را به گوشه‌ای می‌نهیم و در دیگر سو چراغ ارقام را روشن می‌کنیم تا ساکنان دومین کشور دارنده ذخایر نفتی دنیا، از درآمدهایی که طلای سیاه نصیب‌شان کرده، مطلع شوند. گو اینکه این آمار را می‌توان از لابه‌لای سطور کتابچه عملکردهایی که طی سالیان گذشته در وزارت نفت منتشر شده یا آمارهای منابع ثانویه جهانی جست. اگر در یکی، دو هفته اخیر درآمدهای نفتی دولت‌های رفته و دولت برقرار به کفه مقایسه گذاشته شده، حق این بود که مستنداتش به مردم گفته شود. این گفت‌وشنود را فارغ از لعاب سیاسی‌اش به بهانه می‌گیریم تا شمعی روشن کنیم برای آگاهی ملت از درآمدهای نفتی در سال‌های گذشته.

 درآمدهای نفتی از کجا می‌آید

وقتی سخن از درآمدهای نفتی می‌گوییم از درآمد چهار بخش حرف می‌زنیم: 1- درآمد حاصل از فروش نفت‌خام 2- درآمد فرآورده‌های نفتی 3- درآمد گاز 4- درآمد فرآورده‌های گازی.

فرآورده‌های نفت محصول پالایشگاه‌ها است. نفت سیاه وقتی وارد پالایشگاه‌ها می‌شود چند فرآورده مهم تولید می‌کند. از فرآورده‌های غیرصادراتی آن نظیر بنزین می‌گذریم و در این گزارش صرفاً به فرآورده‌های صادراتی که درآمد ارزی به جیب کشور می‌ریزند؛ می‌پردازیم. یعنی نفت کوره، نفت سفید و گازوئیل (نفت گاز). فرآورده‌های صادراتی گاز هم که از کنار گاز گرفته می‌شوند، عبارتند از نفت گاز و میعانات گازی. امروز قیمت میعانات گازی اگر بیشتر از نفت نباشد کمتر نیست، چه فرآورده‌های سبک نظیر بنزین را بیشتر تولید می‌کند.

 134 میلیارد دولت در خزانه هاشمی

وقتی همه آمار نفتی را یک کاسه سر می‌کشیم، درآمدهای تفکیکی دولت‌های گذشته از صادارت نفت و فرآورده‌های نفتی چنین خودنمایی می‌کند. ایران در هشت ساله 68 تا 76، مجموعاً 134 میلیارد و 546 میلیون و 650 هزار دلار درآمد کسب کرده است. این را به حساب خزانه دولت هاشمی‌رفسنجانی می‌گذاریم. دولت سازندگی با نفت 18 دلاری شروع کرد و اگرچه در هشت سال مسندنشینی‌اش تلورانس قیمت را تجربه کرد اما باز هم با میانیگین سالانه نفت 18 دلاری، کلید کاخ ریاست جمهوری را تحویل داد.

 رقابت ونزوئلا و عربستان به ضرر خاتمی

خاتمی که آمد دوران افول قیمت نفت فرارسید. نفت پایین 10 دلار سیلی محکمی به خزانه دولت زد. آنچنان که برای خرج و دخلش از هر راهی سود جست. حتی فروش خدمت مقدس سربازی. رقابت عربستان ‌سعودی و ونزوئلا برای کسب سهم بیشتری از بازار نفت، پایین‌ترین قیمت‌های نفت را رقم زد. میانگین قیمت نفت در سال دوم ریاست خاتمی 12 دلار و 16 سنت بود. یعنی پایین‌ترین میانگین قیمتی 20 سال گذشته. با رایزنی‌های موثر در اوپک، عربستان و ونزوئلا دست از لجبازی برداشتند و سیاست تعیین محدوده قیمتی را پیشه کردند. چنین شد که قیمت نفت پرواز کرد تا خاتمی با میانگین قیمتی 53 دلار دولت را تحویل دهد. کتاب هشت ساله دولت خاتمی با درآمد نفتی 194 میلیارد و 413 میلیون و 922 هزار دلاری به پایان رسید.

 119 میلیارد دلار در دو سال احمدی‌نژاد

سوم تیر که پیروز شد، نفت همچنان سرگرم بالا رفتن از پله‌های قیمتی بود. بورس‌بازان جهانی به جان بازار نفت افتاده بودند. رسانه‌ها با آنها هم‌نفس پیش می‌رفتند و اخبار تنش‌آفرین در کشورهایی نظیر نیجریه درشت و موثر مخابره می‌شدند تا سود سرمایه‌داران نفتی روزافزون شود. تنش‌های ژئوپولتیک و تک‌سوژه‌هایی مانند موضوع هسته‌ای ایران هم به مدد آمدند تا بهانه برای صعود قیمت نفت مهیا شود. سپس قیمت نفت سال 85 رکورد شکست و به نقطه 78 دلار و 64 سنتی رسید و امروز هم می‌رود تا رکوردی تازه از خود به‌جا بگذارد. فراز و فرود قیمت نفت در سال 85 میانگین قیمتی 58 دلار و 50 سنتی را به یادگار گذاشت و پیش‌بینی می‌شود حدود همین رقم برای امسال تکرار شود. حاصل آنکه از نیمه دوم سال 84 تا پایان نیمه اول امسال (با پیش‌بینی درآمد دو ماه آینده) مجموع درآمد نفتی کشور به 119 میلیارد و 470 میلیون و 635 هزار دلار بالغ می‌شود. درآمدی رویایی که به خزانه دولت احمدی‌نژاد ریخته شده است.

 دو سال برای سه رئیس‌جمهور

کتاب‌های نفت و توسعه که در دولت‌های گذشته منتشر شده بسیاری از اطلاعات مربوط به درآمدهای نفتی را مستقیم و غیرمستقیم عرضه می‌کند. در وزارت نفت دولت جدید اما هنوز موعد انتشار آخرین ویرایش این کتاب که متقن‌ترین و جامع‌ترین منبع اطلاعات نفت است، نرسیده است. بنابراین وزارت نفت دو مجلد میعاد و میثاق نفت را در نمایشگاه نفت و گاز سال جاری توزیع کرد تا سندی بر عملکرد دور جدید فعالیت‌ها باشد. برای سهولت دریافت‌ها، آمار این منابع به انضمام اطلاعات منتشر شده بخش بین‌الملل نفت و منابع ثانویه را در یک جدول کنار هم قرار داده‌ایم تا میزان روی نقطه تعادل قرار گیرد. اگر بخواهیم ظرف نشانگرها را یکسان کنیم باید درآمد نفتی 30 میلیارد و 400 میلیون دلاری را به حساب دو سال پس از جنگ بزنیم. درآمد نفتی 29 میلیارد و 403 میلیون و 565 هزار دلاری را به جیب دو سال ابتدایی دولت خاتمی بریزیم و درآمد نفتی 119 میلیارد و 470 میلیون و 635 دلاری را به نام دولت برقرار ثبت کنیم. این حجم درآمدی، بستر مناسبی را برای توسعه کشور فراهم آورده که می‌توان از آن برای ساختن آینده کشور سود برد.

 12میلیارد دلار، درآمد سال پس از جنگ

برمی‌گردیم به سال پس از جنگ ـ سال 1368 ـ تاسیسات نفتی ایران تحت‌تاثیر جنایت‌های صدام و آمریکا، آسیب دیده و در برخی میادین مانند سکوی نصر به کلی نابود شده بود. پالایشگاه‌ها یا کار نمی‌کردند یا با حداقل ظرفیت می‌راندند. تا جایی که حتی برخی فرآورده‌های نفتی را هم که نیاز به واردات‌اش نداشتیم وارد می‌کردیم. میانگین صادرات نفت ایران در سال 68، یک‌میلیون و 808 هزار بشکه بود. در آن سال میانگین قیمت هر بشکه نفت 18 دلار و 79 سنت بود که مجموعاً 12 میلیارد و 400 میلیون دلار عاید ایران کرد. عایدی صادرات 7 هزار تن میعانات گازی هم در این رقم دیده شده است.

 افزایش 400 هزار بشکه‌ای صادرات در یک سال

با رشادتی که نفتی‌ها به خرج دادند میادین نفتی به سرعت ترمیم شد و پالایشگاه‌ها آرام‌آرام به وضعیت عادی برگشتند. با همین همت بود که میانگین صادرات نفت ایران در سال 69 با جهش 400 هزار بشکه‌ای به دو میلیون و 221 هزار بشکه در روز رسید. قیمت نفت هم در آن سال با جهشی 4 دلاری به میانگین 22 دلار و 20 سنت رسید تا مجموع درآمد ایران از فروش نفت‌خام و سایر فرآورده‌هایش با احتساب صادرات 8 هزار تن میعانات گازی به 18 میلیارد دلار برسد. خزانه کشور آرام‌آرام جان می‌گرفت.

 کاهش 2 میلیارد دلاری درآمد سال 70

روند افزایش صادرات نفت ایران همچنان ادامه داشت. در سال 1370 حدود 400 هزار بشکه دیگر هم به صادرات نفت ایران اضافه شد. ایران قصد داشت نقش مهمتری در عرصه جهانی بازی کند، چه صادرات نفت یک کشور نفتی یکی از ابزارهای بازی‌اش در صحنه بین‌المللی است. نفت اما در کشاکش سال 70، روبه نزول نهاده بود. میانگین سالانه قیمت نفت با 5 دلار کاهش نسبت به سال قبلش به 17 دلار و 81 سنت رسیده بود که با در نظر گرفتن سایر درآمدهای نفتی از جمله صادرات 9 هزار تن میعانات گازی، درآمد نفتی کشور را به 16 میلیارد و 12 میلیون دلار کاهش داد. در بحبوحه بازسازی‌ها کاهش 2 میلیارد دلاری درآمد نفتی، کمر دولت را خم کرد.

 افزایش صادرات جبران کاهش قیمت

در سال 1371 اگرچه قیمت نفت اندکی رشد داشت اما چون صادرات نفت ایران 60 هزار بشکه کاهش یافته بود، درآمد زیادی نصیب کشور نشد. وزارت نفت در سال 71، دو میلیون و 404 هزار بشکه در روز نفت صادر کرد که با میانگین قیمتی 19 دلار و 25 سنتی آن سال درآمدی معادل 16 میلیارد و 888 میلیون دلار وارد خزانه کرد. در این رقم، درآمد حاصل از صادرات اندک سایر فرآورده‌ها و 10 هزار تن میعانات گازی هم لحاظ شده است.

در سال 72، پالایشگاه‌ 160 هزار بشکه‌ای اراک افتتاح شد. پس تولید نفت ایران باید افزوده می‌شد تا به صادرات ایران لطمه‌ای وارد نشود. افزایش تولید در میادین نفتی و بازسازی تاسیسات باعث شد تا نه‌تنها خوراک پالایشگاه اراک تامین شود بلکه 80 هزار بشکه هم به صادرات نفت در آن سال افزوده گردد تا رقم صادرات نفت ایران در میانگین سال 72 به 2 میلیون و 484 میلیون بشکه برسد. با سکون تحولات خلیج‌فارس و ماجرای عراق و کویت قیمت نفت در آن سال افت کرد و به کمترین میزان پس از جنگ تحمیلی رسید. قیمت نفت به‌طور میانگین در سال 72، 15 دلار و 80 سنت ثبت شده است. با وجود این کاهش قیمتی، افزایش صادرات نفت ایران اجازه نداد تا درآمد نفتی کشور از سال 68 کمتر شود. از این‌رو درآمد صادرات نفت‌خام و فرآورده‌های نفتی به انضمام صادرات 11 هزار تن میعانات گازی مجموعاً ارزی در حدود 14 میلیارد و 323 میلیون دلار را وارد کشور کرد.

 فرار از کابوس 15 دلاری

سال 1373، سال خوبی برای ایران شد. هم میانگین قیمت نفت از کابوس 15 دلاری خارج شد و به 17 دلار در هر بشکه رسید و هم صادرات نفت ایران برای اولین‌بار پس از جنگ از مرز 2 میلیون و 500 هزار بشکه فراتر رفت و رقم میانگین 2 میلیون و 557 هزار بشکه‌ای را ثبت کرد. اتفاق مهم دیگر آن سال به مدار آمدن پالایشگاه گازی کنگان بود که مایعات گازی را تولید می‌کرد. هرچند روبان این پالایشگاه در سال 72 پاره شد اما ثمره آن نصیب سال 73 شد. صادرات میعانات گازی ایران به یکباره به رقم 26 هزار تن در سال رسید. ماده‌ای که ارزشی بیش از نفت دارد. در سال 73، مجموع درآمدی که از صادرات نفت خام ایران حاصل شد 15 میلیارد و 866 میلیون و 185 هزار دلار بود. 128 هزار بشکه نفت کوره صادر کردیم که در آن روزگار نرخ FOB خلیج‌فارس 8 دلار و 90 سنت در هر بشکه بود. این رقم صادراتی، 415 میلیون و 272 هزار بشکه درآمد داشت. در آن سال به‌طور میانگین حدود 8 هزار بشکه در روز نفتا صادر شد. قیمت FOB خلیج‌فارس نفتا در سال 73، 17 دلار و 50 سنت بود که 52 میلیون و 378 هزار دلار ارزآوری داشت. جالب آنکه بدانید قیمت میعانات گازی در سال 73 به‌طور متوسط یک دلار بالاتر از قیمت نفت بود. مجموع صادرات فرآورده‌های نفتی و گازی در سال 73، یک‌ میلیارد و 451 میلیون و 347 هزار دلار ارز آورد که با جمع درآمد حاصل از صادرات نفت، مجموع درآمد نفتی کشور به 16 میلیارد و 799 میلیون و 495 هزار دلار رسید.

 بیشترین درآمد در سال‌های پس از جنگ

قیمت نفت در سال 74 به‌طور میانگین یک دلار افزایش داشت تا میانگین سالانه‌اش به 18 دلار و 10 سنت برسد. متوسط سالانه صادرات نفت هم در حدود سال قبلش ماند و رقم 2 میلیون و 559 هزار بشکه را ثبت کرد. بنابراین، ایران در آن سال 16 میلیارد و 906 میلیون و 33 هزار دلار از محل فروش نفت کسب کرد. اتفاق مهم این سال افزایش 500 میلیون دلاری درآمد حاصل از صادرات فرآورده‌های نفتی بود. 586 میلیون و 892 هزار دلار آن از محل صادرات فرآورده‌های نفتی (نفت کوره و گازوئیل) کسب کردیم و 659 میلیون و 888 هزار دلار هم از محل فروش نفتا و میعانات گازی درآمد داشتیم. مجموع درآمد حاصل از فروش فرآورده‌های نفتی،‌ گازی در آن سال یک‌میلیارد و 906 هزار و 668 هزار دلار بود که اگر با درآمد صادرات نفت جمع بزنیم رقم 18 میلیارد و 152 میلیون و 813 هزار بشکه‌ای را می‌بینیم که بیشترین درآمد کشور در سال‌های پس از جنگ بوده است. یک اتفاق مهم دیگر هم در سال 74 افتاد. در آن سال برای نخستین بار 46 میلیون و 306 هزار دلار از محل فروش گازوئیل به ایران آمد.

 بیشترین درآمد در آخرین سال‌ هاشمی

آخرین سال دولت هاشمی با بیشترین درآمد دولتش از محل نفت همراه شد. با میانگین نفت 19 دلار و 10 سنتی (یک دلار بیش از سال قبلش) و صادرات متوسط 2 میلیون و 541 هزار بشکه‌ای، 17 میلیارد و 714 میلیون و 582 هزار دلار پول نفت به ایران آمد. خوشبختی فقط این نبود. درآمد فروش فرآورده‌های نفتی و گازی هم حدود 300 میلیون دلار افزایش یافت و به رقم 2 میلیارد و 262 میلیون و 16 هزار دلار رسید تا مجموع درآمد سال پایانی دولت سازندگی بیشترین درآمد آن دولت باشد؛ 19 میلیارد و 337 میلیون و 190 هزار دلار. ریز صادرات و درآمد فرآورده‌های نفتی و گازی در جدول مربوط قابل رویت است.

 خاتمی با 17 میلیارد دلار شروع کرد

اگر هنوز خسته نشده‌اید پرونده درآمدهای نفتی دولت سازندگی را ببندیم و کتابچه درآمدهای نفتی دولت اصلاحات را بگشاییم. هرچند سه چهار ماهه اول آن متعلق به دولت قبلی باشد. در سال 76، میانگین قیمت نفت به 18 دلار و 54 سنت کاهش یافت. اتفاق مهم امسال که باعث کاهش صادرات نفت شد افتتاح پالایشگاه 250هزار بشکه‌ای بندرعباس بود. بنابراین صادرات نفت خام ایران حدود 200 هزار بشکه کاهش یافت و به طور میانگین به دو میلیارد و 342 میلیون بشکه در روز رسید. این رقم درآمد 15 میلیارد و 848 میلیون و 548 هزار دلاری را پدید آورد. یعنی دو میلیارد دلار کمتر از سال قبلش.

مصرف فرآورده‌های نفتی و گازی کشور هم آرام‌آرام افزایش می‌یافت. مردم پس از دوره جنگ و سازندگی رفاه بیشتری می‌خواستند.

درآمد فروش فرآورده‌های نفتی و گازی هم کاهش یافت و به 2 میلیارد و 496 میلیون و 661 هزار دلار رسید. ریزدرآمدها و میزان فروش فرآورده‌های نفتی و گازی در جدول قابل رویت است. خاتمی در نخستین سال ریاستش حدود 2 میلیارد دلار از درآمد دولت سازندگی را از دست رفته دید. آن روزگار درآمد کشور از محل فروش نفت و فرآورده‌های نفتی و گازی به 17 میلیارد و 668 میلیون و 305 هزار دلار رسید. و این آغاز ماجرا بود.

 بیچاره خاتمی

امروز وقتی درآمدهای نفتی سال 77 را می‌بینیم نزدیک است گریه‌مان بگیرد. چگونه کشور در آن سال اداره شد؟ این را باید زمامداران بگویند. ایران کمترین میزان درآمد نفتی‌اش در 18 سال گذشته را در آن سال داشت. اشتباه است که چالش‌های خاتمی را فقط در دامان سیاست ببینیم. قیمت نفت در آن سال به کمترین میزان ده، بیست سال اخیرش رسیده بود. متوسط سال 77 رسید به 12 دلار و 16 سنت. خاتمی با صادرات میانگین 2 میلیون و 347 هزار بشکه در روز نفت فقط توانست 10 میلیارد و 416 میلیون و 925 هزار دلار کسب کند. یک ‌میلیارد دلار از فروش فرآورده‌های گازی و نفتی‌اش هم کم شد تا به رقم یک‌ میلیارد و 697 میلیون و 58 هزار دلار برسد. نبض اقتصادی کشور به شماره افتاده بود. همه درآمد نفتی با تمام فرآورده‌هایش، 11 میلیارد و 735 میلیون و 260 هزار دلار به دست دولت خاتمی داد. روزگار چه سخت می‌گذشت. چه سخت.

 سال 78 تدبیر برای جهش

تولیدکنندگان بزرگ نفت متحد شدند تا قیمت نفت بار دیگر رشد کند. در سال 78 متوسط قیمت نفت به بشکه‌ای 17 دلار و 34 سنت رسید. صادرات نفت کشور تحت‌تاثیر همین اتحاد بین‌المللی و مصرف در پالایشگاه‌ها کاهش یافت و به متوسط 2 میلیون و 20 هزار بشکه در روز بالغ شد. درآمد نفت‌خام اندکی رشد کرد و به 12 میلیارد و 784 میلیون و 782 هزار دلار رسید. اتفاق مهم سال 78، افزایش 2 میلیارد دلاری حاصل از فروش فرآورده‌های نفتی و گازی بود. به دلیل سرمایه‌گذاری‌هایی که در سال‌های قبل در بخش پالایشگاهی پدید آمده بود ایران توانست در این سال به یک‌باره 3 میلیارد و 74 میلیون و 772 هزار دلار از محل فروش فرآورده‌های گازی و نفتی نصیب خود کند تا درآمد نفتی کشور مجموعاً به 15 میلیارد و 373 میلیون و 281 هزار دلار برسد. 4 میلیارد دلار بیش از سال قبلش.

 افزایش 10 میلیارد دلاری در سال 78

سال 1379، تعیین محدوده قیمتی 22 تا 28 دلار از طرف اوپک نتیجه داد. قیمت نفت به یک‌باره متوسط 26 دلار و 52 سنت در بشکه را رقم زد و میانگین صادرات 2 میلیون و 271 هزار بشکه‌ای روزانه نفت در آن سال باعث شد تا درآمد فروش نفت خام ایران نزدیک به دو برابر سال قبلش شود؛ 21 میلیارد و 982 میلیون و 826 هزار دلار. یک‌ میلیارد دلار هم به درآمد حاصل از فروش فرآورده افزوده شده بود (4 میلیارد و یک‌ میلیون دلار) تا دولت با مجموع 25 میلیارد و 211 میلیون دلار جان تازه بگیرد. دولت خاتمی 10 میلیارد دلار بیش از سال قبلش درآمد داشت.

 آغاز صادرات گاز ایران با 15 میلیون دلار

سال 80 که آغاز شد ابتکار هاشمی و نجم‌الدین اربکان نتیجه داد. برای اولین‌بار صادرات گاز ایران به ترکیه برقرار شد. در آن سال حدود 171 هزار تن گاز طبیعی به ترکیه صادر شد که 15 میلیون و 400 هزار دلار را به قیمت FOB (90 سنت) نصیب کشور کرد. متوسط قیمت نفت اما در سال 80، نسبت به سال قبلش بشکه‌ای 4 دلار کاهش داشت. با میانگین قیمت نفت 22 دلار و 86 سنت در هر بشکه و صادرات 2 میلیون و 76 هزار بشکه‌ای، درآمد فروش نفت خام ایران به 17 میلیارد و 321 میلیون و 936 هزار دلار رسید که با احتساب 3 میلیارد و 668 میلیون و 306 هزار دلاری حاصل از فروش گاز، فرآورده‌های گازی و نفتی، 20 میلیارد و 463 میلیون و 177 دلار نصیب دولت شد. 5 میلیارد دلار کمتر از سال قبل. دولت خاتمی با نوسانات قیمت نفت دست‌ و پنجه نرم می‌کرد.

 سلام عسلویه با 21 میلیارد دلار

سلام عسلویه. ارکستر سمفونیک تهران شعر اختصاصی پارس جنوبی را در منطقه‌ای که دروازه تمدن جدید صنعتی ایران بود، می‌خوانند. خاتمی و زنگنه ‌کنار هم نشسته‌اند. به هنگام پرده‌برداری از فازهای 2 و 3 اما، هم خاتمی و هم زنگنه ترجیح می‌دهند پرده لوح یادبود را یکی از مهندسان اجرایی به وسیله بادباک‌ها به آسمان بفرستد. سال 81، سال پارس جنوبی است. با افتتاح فازهای 2 و 3، ‌دو اتفاق بسیار مهم افتاد. اولی بهره‌برداری از بزرگترین میدان گازی مستقل جهان که با همسایه قطری مشترک بود و دیگر شکست تحریم آمریکا. وقتی کلینتون، قانون داماتو را امضا کرد، شرکت‌های نفتی آمریکایی از ایران رفتند و شرکت‌های نفتی دیگر هم در چالش پذیرش این ریسک قرار گرفتند. براساس قانون آمریکایی هر شرکتی که بیش از 20 میلیون دلار در نفت ایران سرمایه‌گذاری می‌کرد به مجازات محکوم می‌شد. با این اوصاف، دیپلمات‌های نفتی ایران رایزنی فشرده‌ای را آغاز کردند و پای توتال فرانسه، پتروناس مالزی و گازپروم روسیه را به پارس جنوبی باز کردند تا وزن تحریم پخش شود. اینگونه بود که در میانه سال 81، نخستین مشعل پارس جنوبی روشن شد. همین اتفاق باعث شد صادرات گاز و میعانات گازی ایران افزایش یابد و مصرف گاز روبه ازدیاد داخل نیز تامین شود. متوسط قیمت نفت در این سال نیز نسبت به سال قبلش یک دلار افزایش یافته و به 23 دلار و 95 سنت رسیده بود. با متوسط صادرات 2 میلیون و 50 هزار بشکه‌ای نفت‌خام، ‌ایران در آن سال 17 میلیارد و 920 میلیون و 588 هزار دلار درآمد از صادرات طلای سیاه کسب کرد. شبیه سال قبلش شروع به کار پارس جنوبی باعث شد صادرات گاز از 171 هزار تن در سال 80 به 606 هزار تن در سال 81 برسد و زمینه جهش یک‌ میلیون تنی صادرات سال بعدش را مهیا کند. ضمن آنکه افزایش مصرف گاز در داخل باعث کاهش مصرف نفت کوره شد و امکان صادرات بیشتر آن را مهیا ساخت. بنابراین جهش 600 هزار دلاری در درآمد ناشی از فروش این فرآورده عاید کشور شد. در سال 1381، مجموع درآمدهای کشور از محل فروش فرآورده‌های نفتی و گاز با حدود یک‌ میلیارد دلار افزایش نسبت به سال قبل به 4 میلیارد و 524 میلیون و 827 هزار دلار رسید تا همه درآمدهای نفتی کشور در آن سال به 21 میلیارد و 365 میلیون و 385 هزار دلار برسد.

 خاتمی با افزایش درآمد 7 میلیارد دلاری نفس کشید

برخی طرح‌های توسعه‌ای برای افزایش تولید نفت کشور به ثمر نشسته بود. تحولات جهانی بازار نفت و نیز جهان سیاست نظیر حمله به عراق آثارش را در افزایش قیمت نفت، آرام‌آرام نشان می‌داد. هم متوسط صادرات نفت ایران 400 هزار بشکه افزایش یافته و هم میانگین قیمت نفت 5 دلار بالا رفته بود. متوسط صادرات 2 میلیون و 443 هزار بشکه‌ای نفت با میانگین 27 دلار و 21 سنت در سال 82 درآمد نفتی ایران را به 24 میلیارد و 263 میلیون و 21 هزار دلار رساند.

حدود 6 میلیارد دلار بیش از سال پیش. دولت خاتمی نفسی کشید. درآمدهای ناشی از فروش فرآورده هم برای نخستین‌بار از مرز 5 میلیارد گذشت و به 5 میلیارد و 388 میلیون و 23 هزار دلار رسید تا مجموع درآمد نفتی کشور در سال 82 به 28 میلیارد و 195 میلیون و 345 هزار دلار برسد. 7 میلیارد دلار بیش از سال قبل. در این سال یک رکورد دیگر هم شکسته شد. صادرات گاز به بیش از یک‌میلیون و 625 هزار تن رسید و درآمدی بالغ بر 162میلیون و 456 هزار دلار نصیب ایران کرد. یعنی حدود سه برابر سال قبلش. این سال اگرچه شیرین بود اما یک تلخکامی هم بر جای گذاشت. صادرات گازوئیل از متوسط 13 هزار بشکه در روز به 4 هزار بشکه در روز رسید تا هرچند قیمت جهانی آن 5 دلار افزایش یافته بود عایدی کشور از 119 میلیون دلار به 41 میلیون دلار کاهش یابد. از آن سال به بعد روند صادرات گازوئیل ایران کاهش یافت تا در سال 85 نه‌‌تنها این محصول را صادر نکنیم که به یک واردکننده قهار تبدیل شویم.

 پایان خاتمی با 35 میلیارد دلار

کیک نفت لذیذتر می‌شود. سال 83 برای ایران چند ویژگی مهم داشت. برای نخستین بار پس از انقلاب اسلامی اجلاس وزرای اوپک در ایران تشکیل شد. در همان اجلاس اوپک محدوده قیمتی 22 تا 28 دلاری‌اش را برداشت. زلزله در بازار نفت آغاز شد و نگرانی از کمبود عرضه در سال‌های آتی و کمبود فرآورده به یک‌باره قیمت نفت را تا مرز 40 دلار بالا برد. یکی دو رزو مانده به نوروز 84 اصفهان کانون توجه جهانیان شد و خاتمی در چهل‌ستون به افتخار وزرای نفت بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان ضیافت شام گرفت. هرچند در اجلاس اصفهان اوپک 500 هزار بشکه به تولید نفتش افزود اما بازار رام نشد تا متوسط قیمت نفت در سال 83 به 34 دلار و 30 سنت برسد. درآمد ناشی از صادرات نفت‌خام ایران با صادرات 2میلیون و 421هزار بشکه برای نخستین بار از مرز 30میلیارد دلار گذشت. درآمد فرآورده‌های گازی ایران (نفتا، گاز مایع، میعانات گازی) هم به یک‌باره یک‌ میلیارد دلار افزایش یافت و به دو میلیارد و 700میلیون و 28هزار دلار رسید. درآمد ناشی از از فروش فرآورده‌ها هم در آن سال به 8 میلیارد و 161میلیون دلار رسید.

مجموع درآمد کشور از فروش نفت‌خام و فرآورده‌های نفتی و گازی در سال 83 به 35میلیارد و 771میلیون و 38هزار دلار رسید. خاتمی اگر با درآمدهای پایین نفت شروع کرد، سال پایانی دولتش با درآمدهای خوب به پایان رسید. با 17میلیارد دلار دولت تحویل گرفت و با 35میلیارد دلار سال پایانی ریاستش را به انتها برد. وقتی آمد سران غیرمتعهدها به تهران آمدند و آن هنگام که آهنگ رفتن داشت وزرای نفت اوپک در اصفهان گردهم آمدند.

 احمدی‌نژاد با 50 میلیارد دلار شروع کرد

سال 84، سال تغییر دولت در ایران بود. سوم تیر، احمدی‌نژاد آمد و خاتمی رفت. قیمت‌های نفت سر به فلک کشید. بورس‌بازان جهانی به جان بازار افتادند. خوشبین‌ترین کارشناسان هم رشد 20 دلاری قیمت نفت را پیش‌بینی نمی‌کردند. اگر مکانیسم‌های تاثیرگذاری در بازار نفت تغییر می‌کرد در ایران نیز همه چیز دستخوش تغییرات شده بود. دیگر مکانیسم عرضه و تقاضا قیمت را بالا و پایین نمی‌کرد. عرضه نفت در بازار کافی بود اما همچنان قیمت‌ها بالا می‌رفت. موضوع هسته‌ای ایران هم مزید بر علت شده بود. متوسط قیمت نفت در سال 84، به یک‌باره به مرز 53 دلار و 20 سنت رسید. هرچند صادرات نفت 50 هزار بشکه نسبت به سال 83 کاهش یافته و به رقم دومیلیون و 357 هزار بشکه رسیده بود اما افزایش قیمت نفت‌خام درآمد خیره‌کننده 46 میلیارد و 117میلیون و 750 هزار دلاری را به جیب ایران ریخته بود. 16میلیارد دلار بیش از سال 83. درآمد ناشی از فروش فرآورده‌های گازی نفتی هم جهید و با 5 میلیارد دلار افزایش به 13میلیارد و 411 میلیون و 921 هزار دلار رسید. صادرات گاز هم 700 تن افزایش یافت. دولت احمدی‌نژاد در همان سال اول 54 میلیارد و 929 میلیون و 558 هزار دلار از فروش نفت و گاز و فرآورده‌های نفتی و گازی در خزانه‌اش دید. حدود 5/19میلیارد دلار بیش از سال پایانی دولت خاتمی. این برای نخستین بار بود که درآمد ارزی کشور از محل فروش نفت و گاز و فرآورده‌هایش از 50 میلیارد دلار می‌گذشت.

 رکورد درآمد نفتی ایران: 61میلیارد دلار

سال 85، شیر نفت با فشار بیشتری دلارها را به خزانه می‌ریخت. رکورد قیمت نفت در معاملات جهانی در تیر ماه همین سال شکست و همه شطرنج‌بازان بازارهای جهانی را مات کرد. قیمت 78 دلار و 64 سنتی برای نخستین بار در تاریخ ثبت شد تا ثروت کشورهای تولیدکننده نفت را افزایش دهد. هرچند اوپکی‌ها معتقدند به دلیل افزایش مالیات‌های کشورهای مصرف‌کننده نفت بر فرآورده‌ها، سود بالا رفتن قیمت نفت به جیب دولت‌های مصرف‌کننده نفت هم رفته است. متوسط قیمت نفت در سال 85 نسبت به سال قبلش بیش از 5 دلار افزایش یافت و به 58 دلار و 50 سنت رسید. صادرات نفت هم جبران کاهش سال قبلش را کرد و با افزایش تولید میادین نفتی به متوسط دو میلیون و 415 هزار بشکه در روز رسید. درآمد ناشی از فروش نفت‌خام برای نخستین بار مرز 51 میلیارد دلار را درنوردید و به 51 میلیارد و 566 میلیون و 288 هزار دلار رسید. درآمد فروش فرآورده‌های گازی و نفتی اما تغییر محسوسی نسبت به سال 84 نکرد و با 300میلیون دلار افزایش در رقم 13میلیارد و 783میلیون و 639هزار دلار تثبیت شد. سال گذشته یک خاطره بد هم داشت. از سال 85 واردکننده گازوئیل شدیم. با این اوصاف مجموع درآمد نفتی کشور برای اولین بار از 60میلیارد و دلار گذشت و به 61میلیارد و 114میلیون و 559 هزار دلار رسید. 6میلیارد دلار بیش از سال 84 و حدود 25میلیارد دلار بیش از آخرین سال ریاست جمهوری خاتمی. دولت حالا سرشار از درآمد نفت شده است.

 سال لذیذ 86

وقتی چند روز پیش قیمت نفت از مرز 78 دلار گذشت کارشناسان پیش‌بینی کردند که امسال نیز رکوردشکنی جدیدی برای قیمت نفت رخ دهد. حالا که وارد پنجمین ماه سال 86 شده‌ایم می‌توان پیش‌بینی کرد که رقم متوسط سالانه قیمت نفت اگر بیش از سال گذشته نباشد کمتر نخواهد بود. پس متوسط قیمت هر بشکه نفت را همان 58 دلار و 50 دلار سال پیش در نظر می‌گیریم. سال گذشته به دلیل ورود نفت سروش و نوروز و دارخوین به سبد صادراتی ایران، صادرات نفت‌خام حدود 40 هزار بشکه در روز، در متوسط سالانه افزایش یافت. اگر افزایش تولید نفت میادین طبق برنامه اجرا شود پیش‌بینی می‌شود متوسط صادرات نفت‌خام در سال‌ جاری، روزانه دو میلیون و 430هزار بشکه باشد. با این اوصاف صادرات درآمد نفت‌خام ایران در سطح سال قبل یا کمی بیشتر در حدود 51 میلیارد و 886 میلیون و 575 هزار دلار خواهد بود. پیش‌بینی می‌شود امسال حدود یک‌ میلیون تن هم به صادرات گاز طبیعی افزوده شود و رقم آن به 6میلیون و 600هزار تن برسد. با این اوصاف درآمد ناشی از صادرات فرآورده‌های نفتی (نفت کوره و نفت سفید) و فرآورده‌های گازی (نفتا، گاز مایع و میعانات گازی) به بیش از 14میلیارد و 141میلیون و 533 هزار دلار بالغ خواهد شد. این ارقام را که جمع بزنیم پیش‌بینی ‌می‌شود مجموع درآمد کشور از محل فروش نفت و فرآورده به حدود 61میلیارد و 782میلیون دلار برسد. امسال هم سال لذیذی است. سالی که کیک نفت تا ماه پنجمین خامه‌های بیشتری داشته است.

 گزارش 485 میلیارد دلاری در 18 سال به مردم

متوسط قیمت در هشت ساله دولت سازندگی 18 دلار و در هشت ساله دولت اصلاحات 26 دلار بود. بازار نفت اما در دو سال اخیر، سالانه متوسط 57 دلار را برای هر بشکه نفت تجربه کرده است. ایران در 18 سال (تا پایان 86) حدود 485 میلیارد و 600میلیون دلار درآمد نفتی دارد که جزئیات آن را خواندید. خوب است دولت‌های صاحب این درآمدها گزارش هزینه آن را بدهند. هاشمی مسوول 134میلیارد و 546 میلیون دلار آن است و خاتمی پاسخگوی 194میلیارد و 413 میلیون دلار. دولت احمدی‌نژاد هم فعلاً خوب است آمار عملکرد 119میلیارد و 470 میلیون دلاری درآمد دو سال ابتدایی‌اش را بدهد. با این درآمدها ایران باید برای یک جهش بزرگ آماده شود. اگر در دو ساله پس از جنگ 30میلیارد و 400 میلیون دلار درآمد نفتی داشتیم و اگر در دو ساله اول دولت خاتمی تنها 29میلیارد و 403 میلیون و 565 هزار دلار درآمد نفتی به خزانه آمد در دو سال اخیر به تنهایی 119میلیارد و 470 میلیون و 635هزار دلار ارز نفتی وارد کشور شده است.

پر واضح است که باید استقراض خارجی بیش از 20میلیارد دلاری دولت سازندگی و باقی‌مانده قراردادهای بیع متقابل دولت خاتمی را به درآمدهای این دوران بیفزاییم تا انصاف را رعایت کرده باشیم. با اجرای قراردادهای بیع متقابل در دولت خاتمی بیش از 34 میلیارد دلار پول وارد صنعت نفت و کشور شد. گرچه گروهی آن را تا 38 میلیارد دلار هم ارزیابی کرده‌اند (با قرارداد آزادگان). از این مقدار حدود 10میلیار دلار از محل تولید میادین نفتی و گازی بازپرداخت شده و مابقی را باید به حساب داشته دولت خاتمی گذاشت.

در جیک جیک مستانه فکر زمستان باشیم

رئیس سازمان اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) دیروز از سازمان کشورهای صادرکننده نفت خواست تا در نیمه دوم امسال تولید نفت‌شان را افزایش دهند. «گی کاروسو» گفته است که اگر اوپک تن به افزایش تولید ندهد قیمت نفت به دلیل کاهش ذخایر نفت آمریکا بالاتر خواهد رفت. بازار نفت روزبه‌روز شیرین‌تر می‌شود. اما این فقط یک‌ سوی سکه است. اگر روند افزایش قیمت‌های جهانی ادامه یابد، کشورهای بزرگ مصرف‌کننده به سمت انرژی‌های جدید متمایل خواهند شد و آرام آرام از سهم نفت کاسته خواهد شد. ضمن اینکه با رشد فزاینده قیمت‌ها، تولید نفت از میادین گران هم مقرون‌به‌صرفه خواهد شد تا چند سال بازار را به اشباع برساند. بازار نفت اگرچه امروز صعودی است اما هر فرازی، ‌فرودی دارد. امروز که جیک‌جیک مستانه‌مان است باید فکر زمستانمان هم باشیم. با سرمایه‌گذاری زیربنایی درآمدهای نفتی کیک نفت باید مذاق نسل‌های آینده را هم شیرین کند.