روسیه و اهرم فشاری به نام گاز

بوریس کایماکف

ترجمه: محمدعلی فیروزآبادی

در اواسط سپتامبر گذشته «سرگئی پریماکف» وزیر خارجه روسیه طی یک سخنرانی در دانشگاه مسکو، کشورهای غربی را متهم کرد که درصدد نوعی رقابت غیرعادلانه هستند و صحبت از «ایدئولوژیک کردن روابط بین‌المللی» به میان آورد. اما ظاهراً جناب وزیر خیلی زود متوجه شد که آن دانشجویان نمی‌توانند مفهوم این فرمول انتزاعی را درست درک کنند و بدین ترتیب به صورتی محسوس‌تر و روشن‌تر به سخنان خود ادامه داد و گفت که اتحادیه اروپایی روسیه را متهم کرده است که درصدد فشار بر دیگر دولت‌ها از طریق به اصطلاح اهرم فشار گاز است و از این مساله نتیجه گرفت که: «در پشت چنین گرایشی هدف غرب کاملاً مشخص است: آنها در پی دستیابی بدون هزینه به منابع انرژی ما هستند.»

این واقعیت کاملاً آشکار است که روسیه در همان حال که آگاهانه خود را به عنوان یک «ابرقدرت انرژی» معرفی می‌کند، در رابطه با مناسباتش با مشتری‌های منابع انرژی اش دست به تغییراتی ژرف نیز می‌زند. از زمان آن شوک بزرگی که روسیه حدود یک سال پیش به اوکراین وارد آورد، این مساله قطعی شد که کرملین نیز با به اصطلاح به جان خریدن بازتاب‌های سیاسی این اقدام، بر آن است تا طرح‌های اقتصادی خود را به مرحله اجرا درآورد.
آنچه باعث شد تا در ژانویه سال 2006 به سرعت شاهد مصالحه میان اوکراین و روسیه باشیم در واقع ناشی از فشارهایی بود که روسیه به همسایه و مشتری غربی‌اش یعنی اوکراین وارد آورد تا سردمداران «کی یف» چاره‌یی جز تطبیق دادن خود با مساله قیمت گاز نداشته باشند.

در روزهای گذشته این باور قوت گرفت که «گازپروم» در مورد مساله صدور گاز به روسیه سفید با کسی شوخی ندارد و تلاش دولت روسیه سفید برای تاثیرگذاری بر انحصارطلبان روسیه در جهت جلوگیری از قطع صدور گاز به این کشور آن هم در مقابل بازگذاشتن دست طرف روسی برای بالا بردن قیمت‌ها، امری غیرقابل پذیرش به شمار می‌آمد. با این حال در همین روزها کمی ‌از شدت و حدت روس‌ها کاسته شده و رئیس گازپروم یعنی «الکسی میلر» مذاکراتی را با کشورهای همسایه آغاز کرده است و جالب آنکه این رویکرد روسیه نیز بار دیگر در غرب موجی از اتهام به این کشور را با خود همراه آورده است. از نظر کشورهای اروپایی، روسیه بر آن است تا به صورتی کاملاً آشکار از ویژگی جدید خود به عنوان یک ابرقدرت نفتی در جهت فشار به دیگر کشورها استفاده کند.
در برخی از پایتخت‌های اروپایی در حال حاضر این به اصطلاح فرهنگ لغات فراموش شده جنگ سرد است که بار دیگر خودنمایی می‌کند. این فرهنگ بازتولید شده زمانی بیشتر عیان می‌شود که الکسی میلر در مورد بازارهای جدید و مشتری‌های بالقوه در منطقه آسیا ـ پاسیفیک داد سخن می‌دهد. به گفته میلر شرکت گازپروم در نظر دارد تا در آینده نزدیک با چین قرارداد امضا کرده و در عین حال همه تعهداتش را در قبال اروپا انجام داده و به موازات آن همکاری‌ها با منطقه آسیا ـ پاسیفیک را گسترش دهد.   

روند اجرایی ساخت خط لوله شرق ثابت می‌کند که مقامات گازپروم به هیچ روی بلوف نمی‌زنند. این خط لوله به صورت مستقیم محصول گازپروم را به اروپا می‌رساند. الکسی میلر در این مورد می‌گوید: «هدف اصلی و روشن ما، تضمین تامین انرژی برای کشورهای اروپایی است.» علاوه بر این گازپروم طرح‌های بی‌نهایت جدی دیگری را نیز دنبال می‌کند که برآیند آنها برقراری یک مسیر جدید انتقال گاز از طریق ترکیه است. همه این طرح‌ها و اقدامات باعث شده است تا جنجال‌ها در مورد تغییر مسیر صادرات گاز روسیه به شرق تا اندازه‌یی کاهش یابد.

با این حال کشورهای غربی هنوز هم اطمینان چندانی به روسیه ندارند و بیم آن دارند که این کشور با افزایش روزافزون و دائمی ‌صادرات انرژی به اروپا، کشورهای این قاره را هر چه بیشتر به خود وابسته کند. البته این واکنش‌های گاه عجولانه پدیده‌یی نیست که مختص به زمان حاضر باشد. زیرا درست شبیه به چنین واکنش‌هایی را در سال‌های دهه هشتاد و به هنگام ساخت خط لوله گاز «اورنگوی ـ پوماری ـ اوشگورود» نیز شاهد بوده ایم. در آن زمان هم بسیاری از کشورهای غربی نسبت به احتمال وابستگی به روسیه در عرصه انرژی شکایت داشتند.
اما حال نزدیک به دو دهه از آن زمان گذشته است و در عمل هیچ دلیلی وجود ندارد که کشورهای غربی نسبت به اهداف روسیه شک داشته باشند. زیرا به همان اندازه که مصرف کنندگان غربی به روسیه نیاز دارند، این فدراسیون نیز به غرب وابستگی دارد. بزرگنمایی مساله فشارهای احتمالی روسیه به غرب هم چیزی جز یک بلوف نمی‌تواند باشد. هیچ کس نمی‌تواند این ادعا را تشریح کند که روسیه به چه صورت می‌تواند از این اهرم فشار علیه غرب استفاده کند. حتی در دوران جنگ سرد هم مبادلات تجاری با روسیه در ابعادی وسیع جریان داشت و هرگز به دلیل تغییر و دگرگونی‌های سیاسی دچار اختلال نشد. سرگئی لاوروف نیز در همان سخنرانی اش در دانشگاه مسکو ضمن تاکید بر این مساله گفت: «آنچه ما را به غرب پیوند می‌دهد بسیار فراتر از آن چیزی است که ما را از غرب جدا می‌کند.»